Zitvatorok Antlaşması (1606) ve duraklama dönemi ıslahat risaleleri (Koçibey) Soruları
KPSS Tarih · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Zitvatorok Antlaşması (1606) ve duraklama dönemi ıslahat risaleleri (Koçibey) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Zitvatorok Antlaşması (1606) ve duraklama dönemi ıslahat risaleleri (Koçibey) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Versailles Antlaşması (1919) Almanya'ya ağır savaş tazminatı, toprak kayıpları, ordu sınırlaması ve 'savaş suçluluğu' maddesi yüklemiş; bu koşullar Almanya'da milliyetçi tepki ve Hitler'in yükselişine zemin hazırlamıştır.
Pasarofça Antlaşması'nın ardından Osmanlı, Avrupa devletlerine karşı topraklarını koruma politikasına yönelmiş; fetih anlayışı yerini savunmaya bırakmıştır.
Mondros Ateşkesi'ne göre Zonguldak, Hatay ve Dörtyol Fransa tarafından işgal edilmiştir.
Sykes-Picot Antlaşması İngiltere, Fransa ve Rusya arasında gizlice imzalanmış; Osmanlı'nın Orta Doğu toprakları halkların yapısı gözetilmeksizin paylaşılmış, Rusya'ya Boğazlar ve Doğu Anadolu verilmesi öngörülmüştür.
Islahat layihaları, XVII. yüzyılda Osmanlı devlet ve toplum düzenindeki sorunları ele alarak deneyimli devlet adamlarının padişahlara sundukları, alınması gereken tedbirleri içeren raporlardır.
1606'da imzalanan Zitvatorok (Zsitvatorok) Antlaşması, Osmanlı'nın Avusturya'yı haraç ödeyen değil eşit statülü bir devlet olarak tanıdığı, Osmanlı padişahıyla Avusturya arşidükünün eşit muhatap kabul edildiği ilk antlaşmadır.
1606 Zitvatorok Antlaşması I. Ahmed döneminde imzalanmıştır; Osmanlı Avusturya'yı yenmiş olmasına rağmen antlaşmada Avusturya arşidükü padişaha eşit statüde tanınmıştır.
Osmanlı tarihinin en ağır antlaşması olan Sevr, Milli Mücadele'nin başarısı üzerine uygulanamamış; yerine bağımsızlık sembolü Lozan Antlaşması imzalanmıştır.
Sevr Antlaşması 10 Ağustos 1920'de imzalanmış; koşulları İtalya'daki San Remo Konferansı'nda (18-26 Nisan 1920) belirlenmiş ve Osmanlı adına Meclis-i Vükela (Bakanlar Kurulu) imzalamıştır.
Ferhat Paşa (İstanbul) Antlaşması 1590'da III. Murat döneminde Osmanlı ile Safeviler arasında imzalanmış olup Osmanlı'nın doğuda en geniş sınırlara ulaştığı antlaşmadır.
Lozan Antlaşması'na göre Osmanlı borçları, Türkiye ile Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırılmış; Türkiye payını taksitle üstlenerek Osmanlı'nın hukuki devamı olduğunu kabul etmiştir.
1683 Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması, Osmanlı ile Rusya arasında imzalanan ilk resmi antlaşmadır.
Batum'un Gürcistan'a bırakılması Gümrü Antlaşması'nda değil, SSCB ile imzalanan Moskova Antlaşması'nda kararlaştırılmıştır.
Kasr-ı Şirin Antlaşması 1639'da IV. Murat'ın Bağdat-Revan seferleri sonrası Osmanlı-İran (Safevi) arasında imzalanmış olup bugünkü Türkiye-İran sınırını büyük ölçüde belirlemiş ve uzun bir barış dönemi başlatmıştır.
Mondros Ateşkesi'nin 24. maddesi, Vilayet-i Sitte'de (Bitlis, Erzurum, Sivas, Van, Elâzığ, Diyarbakır) karışıklık durumunda işgal hakkını tanımıştır.
Sevr Antlaşması, Osmanlı vatandaşlarının herhangi bir İtilaf devletinin vatandaşlığına geçerek kapitülasyonlardan yararlanmasına izin veren hükmüyle Türk milletini asimile etmeyi amaçlamıştır.
XVII. yüzyılda Osmanlı'da başlayan ıslahat hareketleri genellikle askeri ve mali alanda yapılmış olup amaç Yükselme Dönemi ihtişamını yeniden yakalamaktı; hukuk alanındaki ıslahatlar XIX. yüzyılda başlamıştır.
Moskova Antlaşması'nı imzalayan heyette Yusuf Kemal, Rıza Nur ve Ali Fuat Cebesoy yer almış; Rauf Orbay bu heyette bulunmamıştır.
Islahat geçici/yüzeysel düzenleme (yamama) anlamına gelip Osmanlı'ya özgüdür; inkılap ise kökten değişim/devrim demektir ve Türkiye Cumhuriyeti'nin tercih ettiği yöntemdir.
Sevr Antlaşması (1920) Türklere çok az toprak bırakırken, Kars Antlaşması (3 Aralık 1920) Doğu sınırını Türklerin lehine kesinleştirmiştir.
Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf Orbay (Bey) ile İtilaf adına Amiral Caltrophe arasında Limni Adası'nda Agamemnon zırhlısında imzalanmış; Osmanlı Devleti'nin fiilen sona ermesini simgelemiştir.
XVII. yüzyılda ordunun baskısıyla sık sık padişah değişmesi ve askeri/mali ıslahat yapılması devletin merkezi otoritesinin zayıfladığını gösterir.
Örnek Sorular
Soru 1
XVII. yüzyılda Osmanlı'da başlatılan ıslahat hareketleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Islahatlar ağırlıklı olarak askeri ve mali alanda yoğunlaşmıştır.
B) Islahatların temel amacı Batı kurumlarını örnek alarak köklü bir dönüşüm sağlamaktı.
C) Islahatlar ağırlıklı olarak hukuk ve eğitim alanında yürütülmüş, askeri düzene ise hiç dokunulmamıştır.
D) Islahat girişimleri öncelikle ticaret ve sanayi alanında hayata geçirilmiş, ordu düzeni göz ardı edilmiştir.
E) Bu dönem ıslahatları kapsam bakımından XIX. yüzyıl Tanzimat ıslahatlarından daha köklü olmuştur.
Cevabı göster
Cevap: A) Islahatlar ağırlıklı olarak askeri ve mali alanda yoğunlaşmıştır.
XVII. yüzyıl Osmanlı ıslahatları askeri ve mali alanlarda yoğunlaşmış, amaç Yükselme Dönemi'nin ihtişamını geri kazanmaktı. Hukuk alanındaki köklü ıslahatlar ise ancak XIX. yüzyılda (Tanzimat dönemiyle) başlamıştır.
Soru 2
XVII. yüzyıl Osmanlı'sında ordunun baskısıyla padişahların sık sık değiştirilmesi ve acil askeri-mali ıslahat ihtiyacının doğması, aşağıdaki gelişmelerin hangisine kanıt oluşturur?
A) Osmanlı'nın Avrupalı devletler karşısında diplomatik üstünlüğünü yitirmesine
B) Merkezi otoritenin zayıflaması ve devlet düzeninin bozulmasına
C) Ekonomik büyümenin yavaşlayıp sanayi yatırımlarının gerilemesine
D) Dini kurumların siyasi otorite üzerindeki etkisinin artmasına
E) Osmanlı'nın Doğu seferleri yerine Batı cephesine öncelik vermesine
Cevabı göster
Cevap: B) Merkezi otoritenin zayıflaması ve devlet düzeninin bozulmasına
Ordunun baskısıyla sık sık padişah değişmesi, yönetim istikrarsızlığını ve merkezi otoritenin zayıfladığını gösterir; bu durum XVII. yüzyıl Osmanlı duraklama döneminin temel kanıtlarından biridir.
Soru 3
XVII. yüzyılda Osmanlı'da ilk kez devlet bütçesini denkleştirmeye yönelik kapsamlı bir mali ıslahat girişimi hangi devlet adamıyla ilişkilendirilir?
A) Köprülü Mehmet Paşa
B) Kara Mustafa Paşa
C) Tarhuncu Ahmet Paşa
D) Sokollu Mehmet Paşa
E) Damat İbrahim Paşa
Cevabı göster
Cevap: C) Tarhuncu Ahmet Paşa
Tarhuncu Ahmet Paşa, XVII. yüzyılda Osmanlı tarihinde ilk kez kapsamlı bir mali ıslahat girişiminde bulunarak devlet bütçesini denkleştirmeye çalışmıştır; ancak kısa süre sonra görevden alınmıştır.
Soru 4
Osmanlı Devleti'nin Batı'da tarihin en geniş sınırlarına ulaştığı antlaşma hangisidir?
A) Zitvatorok Antlaşması (1606)
B) Hotin Antlaşması (1621)
C) Vasvar Antlaşması (1664)
D) Bucaş Antlaşması (1672)
E) Karlofça Antlaşması (1699)
Cevabı göster
Cevap: D) Bucaş Antlaşması (1672)
1672 tarihli Bucaş Antlaşması Lehistan ile imzalanmış ve Osmanlı'nın Batı'da ulaştığı en geniş sınırları belirlemiştir. Karlofça ise toprak kayıplarının başlangıcını simgeler.
Soru 5
XVII. yüzyıl Osmanlı ıslahat anlayışı ile XVIII. yüzyıl ıslahat anlayışı arasındaki temel fark nedir?
A) XVII. yüzyılda Fransa, XVIII. yüzyılda İngiltere örnek alınmıştır.
B) XVII. yüzyılda askeri alanda, XVIII. yüzyılda sosyal alanda reformlar yapılmıştır.
C) XVII. yüzyılda ulema destekli, XVIII. yüzyılda yeniçeri destekli reformlar gerçekleştirilmiştir.
D) XVII. yüzyılda köklü reformlar yapılmış, XVIII. yüzyılda reform durmuştur.
E) XVII. yüzyılda kendi Yükselme Dönemi modeli, XVIII. yüzyılda ise Batı örnek alınmıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) XVII. yüzyılda kendi Yükselme Dönemi modeli, XVIII. yüzyılda ise Batı örnek alınmıştır.
XVII. yüzyıl Osmanlı reformları Avrupa'yı değil, Osmanlı'nın kendi Yükselme Dönemi'ni model almıştır. Batı'nın doğrudan örnek alınması XVIII. yüzyılda, özellikle Lale Devri ve sonrasında başlamıştır.
Soru 6
Bugünkü Türkiye-İran sınırının temelini oluşturan ve IV. Murat'ın Bağdat-Revan seferleri sonrasında imzalanan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Amasya Antlaşması
B) Kasr-ı Şirin Antlaşması
C) Nasuh Paşa Antlaşması
D) Zitvatorok Antlaşması
E) Serav Antlaşması
Cevabı göster
Cevap: B) Kasr-ı Şirin Antlaşması
Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639), IV. Murat'ın Safevilerle yürüttüğü Bağdat-Revan seferleri sonunda imzalanmış; bugünkü Türkiye-İran sınırını büyük ölçüde belirlemiş ve uzun süreli bir barış ortamı sağlamıştır.
Soru 7
1606 Zitvatorok Antlaşması'nın Osmanlı diplomasi tarihi açısından taşıdığı en belirleyici özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Osmanlı'nın Avusturya'ya büyük toprak tavizleri verdiği ilk antlaşma olması
B) Osmanlı'nın Batı'ya savaş tazminatı ödediği ilk antlaşma olması
C) Osmanlı padişahının Avusturya arşidükünü eşit statüde muhatap olarak tanıdığı ilk antlaşma olması
D) Avusturya'nın Osmanlı'ya yıllık haraç ödemeyi kabul ettiği son antlaşma olması
E) Osmanlı'nın Avusturya üzerindeki siyasi üstünlüğünü resmen tescil ettiği antlaşma olması
Cevabı göster
Cevap: C) Osmanlı padişahının Avusturya arşidükünü eşit statüde muhatap olarak tanıdığı ilk antlaşma olması
Zitvatorok Antlaşması ile Osmanlı, daha önce haraç ödeyen bir devlet olarak gördüğü Avusturya'yı eşit statülü bir muhatap olarak ilk kez tanımış; arşidük, padişahla protokol açısından eşdeğer kabul edilmiştir.
Soru 8
Osmanlı'nın benimsediği 'ıslahat' ile Türkiye Cumhuriyeti'nin tercih ettiği 'inkılap' kavramları karşılaştırıldığında temel fark nedir?
A) Islahat dini temelli değişimi, inkılap ise laik değişimi ifade eder.
B) Islahat askeri alanda, inkılap ise sivil alanda yapılan değişimlere karşılık gelir.
C) Islahat ekonomik reformları, inkılap ise siyasi reformları kapsar.
D) Islahat geçici ve yüzeysel bir düzenleme iken inkılap köklü ve kalıcı bir değişimi ifade eder.
E) Islahat hızlı gerçekleşen, inkılap ise uzun süreç gerektiren değişimleri tanımlar.
Cevabı göster
Cevap: D) Islahat geçici ve yüzeysel bir düzenleme iken inkılap köklü ve kalıcı bir değişimi ifade eder.
Islahat, mevcut sistemi koruyarak yapılan yüzeysel ve geçici bir düzenleme anlamına gelir ve Osmanlı'ya özgüdür. İnkılap ise köklü ve kalıcı bir dönüşümü ifade eder; Türkiye Cumhuriyeti bu yöntemi tercih etmiştir.
Soru 9
1606 tarihli Zitvatorok Antlaşması, Osmanlı Devleti açısından hangi tarihsel kırılmanın simgesi olarak değerlendirilmektedir?
A) Osmanlı'nın Orta Avrupa'dan tamamen çekilmesinin başlangıcı
B) Osmanlı'nın Kutsal İttifak karşısında aldığı ilk askeri yenilginin kabulü
C) Osmanlı ile Avusturya arasındaki ilk barış antlaşmasının imzalanması
D) Kapitülasyonların ilk kez Avusturya'ya tanınması
E) Avrupa diplomasisindeki Osmanlı üstünlük iddiasının fiilen sona ermesi
Cevabı göster
Cevap: E) Avrupa diplomasisindeki Osmanlı üstünlük iddiasının fiilen sona ermesi
Zitvatorok Antlaşması ile Osmanlı, Avusturya'yı diplomatik eşit olarak tanıdığından Avrupa diplomasisindeki üstünlük algısı ve iddiası fiilen son bulmuştur.
Soru 10
III. Murat döneminde imzalanan ve Osmanlı Devleti'nin doğuda tarihsel olarak ulaştığı en geniş sınırları belirleyen Osmanlı-Safevi antlaşması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ferhat Paşa Antlaşması (1590)
B) Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)
C) Amasya Antlaşması (1555)
D) Zitvatorok Antlaşması (1606)
E) Nasuh Paşa Antlaşması (1612)
Cevabı göster
Cevap: A) Ferhat Paşa Antlaşması (1590)
1590 tarihli Ferhat Paşa (İstanbul) Antlaşması, III. Murat döneminde Osmanlı-Safevi savaşları sonunda imzalanmış ve Osmanlı'nın doğu cephesinde tarihinin en geniş sınırlarına ulaştığı antlaşmadır.
Soru 11
Aşağıdaki antlaşmalardan hangisi XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin taraf olduğu antlaşmalar arasında yer almaz?
A) Nasuh Paşa Antlaşması
B) Serav Antlaşması
C) Edirne Antlaşması
D) Zitvatorok Antlaşması
E) Hotin Antlaşması
Cevabı göster
Cevap: C) Edirne Antlaşması
Nasuh Paşa (1612), Serav (1618), Hotin (1621) ve Zitvatorok (1606) antlaşmalarının tamamı XVII. yüzyıla aittir. Edirne Antlaşması ise 1713 tarihli olup XVIII. yüzyıla aittir; bu nedenle XVII. yüzyıl listesinde yer almaz.
Soru 12
Zitvatorok Antlaşması hangi Osmanlı padişahı döneminde imzalanmış olup bu antlaşmayla Avusturya arşidükü hangi statüde tanınmıştır?
A) I. Selim dönemi — bağımlı devlet statüsü
B) I. Süleyman dönemi — haraç ödeyen devlet statüsü
C) III. Murat dönemi — müttefik devlet statüsü
D) I. Ahmed dönemi — padişaha eşit statü
E) III. Mehmed dönemi — koruma altındaki devlet statüsü
Cevabı göster
Cevap: D) I. Ahmed dönemi — padişaha eşit statü
Zitvatorok Antlaşması (1606), I. Ahmed döneminde imzalanmış; Osmanlı'nın savaşta üstün gelmesine karşın Avusturya arşidükü protokolde padişahla eşit statüde tanınmıştır.
Soru 13
XVII. yüzyıl Osmanlı ıslahat girişimlerine gösterilen tepkilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Kapıkulu askerleri ıslahat girişimlerine tepki göstermiştir.
B) Ulema, ıslahatlara en sert tepkiyi gösteren grup olmuştur.
C) Sadrazamlar ıslahat girişimlerini her dönem desteklemiştir.
D) Islahatlara yalnızca taşradaki köylü halk tepki göstermiştir.
E) Islahatlara karşı tepkiler ancak XVIII. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
Cevabı göster
Cevap: A) Kapıkulu askerleri ıslahat girişimlerine tepki göstermiştir.
XVII. yüzyıl ıslahatlarına kapıkulu askerleri ve sadrazamlar doğrudan tepki göstermiş; ulema ise bu girişimlere doğrudan karşı çıkmamıştır. Bu nedenle yalnızca kapıkulu askerlerinin tepki gösterdiğini söyleyen ifade…
Soru 14
XVII. yüzyılda Koçi Bey'in padişaha sunduğu raporun tarih yazımındaki önemi ne olarak değerlendirilmektedir?
A) Osmanlı'da ilk anayasal düzenleme girişiminin belgesidir.
B) Osmanlı'nın Batı karşısındaki askeri üstünlüğünü kaybettiğini resmi düzeyde kabul ettiğini kanıtlamaktadır.
C) Avrupa tarzı reform anlayışının Osmanlı'ya ilk girişini simgelemektedir.
D) Yeniçeri ocağının kaldırılması için yapılan ilk resmi teklifte bulunulduğunu ortaya koymaktadır.
E) Devlet yönetimindeki bozulmanın farkına varıldığını ve ıslah edilmek istendiğini göstermektedir.
Cevabı göster
Cevap: E) Devlet yönetimindeki bozulmanın farkına varıldığını ve ıslah edilmek istendiğini göstermektedir.
Koçi Bey'in padişaha sunduğu rapor, Osmanlı'nın içinde bulunduğu sorunların devlet tarafından fark edildiğini ve ıslah edilmek istendiğini belgeler niteliktedir.
Soru 15
Aşağıdaki ifadelerden hangisi Zitvatorok Antlaşması ile Kasr-ı Şirin Antlaşması hakkında doğrudur?
A) Her ikisi de Osmanlı'nın toprak kazandığı antlaşmalardır.
B) Kasr-ı Şirin, günümüz Türkiye-Irak sınırının temelini oluştururken Zitvatorok Türkiye-Yunanistan sınırını belirlemiştir.
C) Zitvatorok Avusturya ile, Kasr-ı Şirin Safevilerle imzalanmış; Osmanlı'nın batı ve doğu sınırlarını uzun süre belirlemiştir.
D) Her iki antlaşma da XVII. yüzyılın ilk on yılı içinde imzalanmıştır.
E) Zitvatorok ile Osmanlı Safevi topraklarına, Kasr-ı Şirin ile Osmanlı Avusturya topraklarına hükmetmiştir.
Cevabı göster
Cevap: C) Zitvatorok Avusturya ile, Kasr-ı Şirin Safevilerle imzalanmış; Osmanlı'nın batı ve doğu sınırlarını uzun süre belirlemiştir.
Zitvatorok (1606) Avusturya ile, Kasr-ı Şirin (1639) Safevilerle imzalanmış ve sırasıyla Osmanlı'nın batı ve doğu sınırlarını uzun süreli belirlemiştir.