Büyük Selçuklu kurumları (Nizamülmülk, Nizamiye Medreseleri, ikta, Divan teşkilatı) Soruları
KPSS Tarih · 49 özgün soru · açıklamalı çözümler
Büyük Selçuklu kurumları (Nizamülmülk, Nizamiye Medreseleri, ikta, Divan teşkilatı) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Büyük Selçuklu kurumları (Nizamülmülk, Nizamiye Medreseleri, ikta, Divan teşkilatı) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türk-İslam'da medrese gelişimi: Karahanlılar ilk medreseleri açmış, Selçuklularda Tuğrul Bey Nişabur'da ilk medreseyi açtırmış, Danişmentliler Tokat'ta Yağıbasan Medresesi'ni kurmuş, Büyük Selçuklu'da Nizamülmülk Bağdat'ta en büyük medreseyi açmış, Osmanlı'da ilk medrese Sahn-ı Seman olmuştur.
Türkiye (Anadolu) Selçuklu döneminde köylüler topraklarından koparılmaması karşılığında ikta sahiplerine vergi yükümlüsü kılınmış; köylünün topraktan koparılmamasına yönelik kararlar mülkiyet ve tarım ekonomisini koruma işlevi görmüştür.
Yunus Emre, Anadolu Selçuklu dönemi ve sonrasında yaşamış; sade Türkçesiyle sevgi ve hoşgörü mesajı veren, Divan ve Risaletü'n-Nushiyye adlı eserleri olan halk şairidir.
Karahanlılar Buhara medreselerini kurmuş, Semerkant medreseleri ise Büyük Selçuklulara aittir; 'Karahanlılar Semerkant medreselerini kurdu' ifadesi yanlıştır.
Nizamülmülk'ün uyguladığı ikta sisteminin temel amaçları: hazineye yük olmadan askerî birlik yetiştirmek, tarımsal üretimde sürekliliği sağlamak, devletin merkezî otoritesini güçlendirmek, devlet görevlilerinin maaşını karşılamak ve ülke güvenliği/asayişini sağlamaktır.
Şangay Beşlisi Teşkilatı 1996'da Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan tarafından kurulmuştur; Türkmenistan kurucu üye değildir.
Türkiye (Anadolu) Selçukluları, Büyük Selçuklu'nun Nizamiye medrese geleneğini Anadolu'ya taşımış; Anadolu Selçuklularında Nizamiye medreseleri devlet destekli, din ve hukuk eğitimi veren yükseköğretim kurumlarıydı.
Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk, 1067'de Bağdat'ta en büyük/ilk düzenli yükseköğretim kurumu olan Nizamiye Medresesi'ni kurmuş; bu medreseler sistematik din eğitimi ve bürokrasi yetiştirme işlevi görerek üniversite niteliğindeki ilk medreseler kabul edilmiştir.
Niyabet-i Saltanat Divanı, sultana vekâlet eden naibin başkanlık ettiği ve idari işlerin yürütüldüğü Selçuklu divanıdır.
Nizamiye Medreseleri akli ve nakli her türlü ilmi (matematik, felsefe, tıp dâhil pozitif bilimler) öğretmiş; Türk-İslam dünyasında ilk kez pozitif bilimler bu medreselerde okutulmaya başlanmıştır.
Türk-İslam devletlerinde saray, kervansaray (ribat), medrese, maristan (hastane) ve imaret gibi kurumların masrafları devlet denetimindeki vakıf arazileri tarafından karşılanmış; bu yapılar sosyal devlet anlayışının ürünüdür.
Anadolu Selçuklularında Divan-ı Saltanata bağlı Divan-ı İşraf, devletin mali ve idari işlerinin denetiminden sorumlu olan; vergi gelirlerinin toplanmasını ve harcamaları teftiş eden divandır. Toprak ve ikta kayıtlarının tutulması ile bunların idaresi ise Divan-ı Pervane'nin görevidir.
Divan-ı İşraf, Selçuklularda ülke genelinde devlet (mali ve idari) işlerinin denetiminden sorumlu olan, vergilerin toplanmasını ve harcamaları denetleyen divandır.
İkta; devlete ait olan ve kimsenin mülkiyetinde bulunmayan topraklardan elde edilen vergi ve gelirlerin, askerî veya sivil görev karşılığında devlet görevlilerine maaş/hizmet bedeli olarak verilmesi sistemidir ve Büyük Selçuklu'nun en önemli toprak yönetim aracıdır.
Bozkurt-Lotus olayında (1926) açık denizde çarpışan Türk ve Fransız gemileri davası Milletlerarası Daimi Adalet Divanı'na taşınmış; Divan, Türkiye'nin yargılama yetkisine sahip olduğuna karar vermiştir.
Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri Bağdat, Nişabur, İsfahan gibi büyük şehirlerde açılmış ve eğitimin devlet eliyle düzenlenip sistematik hâle getirilmesini sağlamıştır.
Kaşgarlı Mahmut, Türk dilinin ilk büyük sözlüğü olan ve Türk kültürünü Araplara tanıtan Divanü Lügati't-Türk'ü kaleme almıştır.
Vakıf, halkın dinî ve ekonomik ihtiyaçlarını karşılamak için kurulan ve devlet dışı kaynaklardan beslenen yardım kurumudur; Selçuklular döneminde kervansaray, medrese ve imarethaneler vakıf sistemiyle inşa edilmiştir.
Hoca Ahmed Yesevi'nin Türkçe yazdığı Divan-ı Hikmet, tasavvuf ve ahlak konulu, Türkçe yazılmış ilk tasavvuf eseri kabul edilir.
Siyasetname'de tanımlanan ikta, hizmet (askerî/sivil) karşılığı verilen topraktır ve dirlik, paşmaklık ile vakıf gibi diğer toprak/gelir uygulamalarından ayrışır.
Anadolu beyliklerine ait eserler arasında Malabadi Köprüsü ile Hatuniye ve Hüsamiye Medreseleri (Artukoğulları/Artuklular), Yağıbasan Medreseleri (Danişmentliler), Artuklu Sarayı ve Divriği Ulu Camii (Mengücekliler) sayılır.
Türk-İslam devletlerinde yöneticilere devlet yönetimi hakkında bilgi ve öğüt veren eserlere siyasetname denir; Nizamülmülk'ün Siyasetname'si bu türün en önemli örneği olup ikta sistemini, adil yönetim ilkelerini ve hükümdarın sorumluluklarını anlatır.
Örnek Sorular
Soru 1
Büyük Selçuklu'da uygulanan ikta sistemi aşağıdaki ifadelerden hangisiyle doğru biçimde tanımlanır?
A) Devlete ait toprakların vergi gelirlerinin, görev karşılığında devlet görevlilerine maaş olarak bırakıldığı sistemdir.
B) Sultanın ailesine tahsis edilen ve kalıtsal olarak devredilebilen özel mülk topraklardır.
C) Köylülerin kendi adlarına kaydolduğu ve doğrudan sultana vergi ödediği küçük çiftlik düzenidir.
D) Dini vakıfların yönettiği ve gelirinin tamamı medreselere aktarılan toprak nizamıdır.
E) Fethedilen bölgelerdeki yerel hanedanların özerk yönetimini düzenleyen antlaşma çerçevesidir.
Cevabı göster
Cevap: A) Devlete ait toprakların vergi gelirlerinin, görev karşılığında devlet görevlilerine maaş olarak bırakıldığı sistemdir.
İkta, devlet mülkiyetindeki toprakların vergi gelirlerinin askerî ya da sivil hizmet karşılığında görevlilere verilmesidir; toprak mülkiyet devri değil, gelir devridir.
Soru 2
Nizamiye Medreseleri'nin kurulduğu devlet ve şehir aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak gösterilmiştir?
A) Artuklu Beyliği — Diyarbakır
B) Danişmentli Beyliği — Sivas
C) Mengücekli Beyliği — Erzincan
D) Büyük Selçuklu Devleti — Bağdat
E) Anadolu Selçuklu Devleti — Konya
Cevabı göster
Cevap: D) Büyük Selçuklu Devleti — Bağdat
Nizamiye Medreseleri, Büyük Selçuklu döneminde vezir Nizamülmülk tarafından 1067'de Bağdat'ta kurulmuştur; Anadolu beylikleri ya da Anadolu Selçuklularına değil Büyük Selçuklulara aittir.
Soru 3
Büyük Selçuklu eğitim sistemi ve Nizamiye Medreseleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Nizamiye Medreseleri, sistematik din ve hukuk eğitimi vererek bürokrasi yetiştirme işlevi üstlenmiştir.
B) İslam öncesi dönemde hiçbir toplumda eğitim kurumu bulunmamaktaydı.
C) Nizamiye Medreseleri'nin kurulmasına dönemin veziri Nizamülmülk öncülük etmiştir.
D) Bağdat Nizamiye Medresesi, döneminin en büyük yükseköğretim merkezi olarak kabul edilir.
E) Karahanlılar, Buhara'da medreseler açarak Türk-İslam eğitim geleneğinin öncülerinden olmuştur.
Cevabı göster
Cevap: B) İslam öncesi dönemde hiçbir toplumda eğitim kurumu bulunmamaktaydı.
İslam öncesinde hiçbir toplumda eğitim kurumu bulunmadığı iddiası yanlıştır; antik Yunan, Roma ve çeşitli Orta Asya kültürlerinde eğitim kurumları zaten mevcuttu.
Soru 4
Büyük Selçuklu döneminde kaleme alınan "el-Kanun fi't-Tıp" adlı tıp ansiklopedisinin yazarı aşağıdakilerden hangisidir?
A) İbn Sina
B) Biruni
C) Gazali
D) Nizamülmülk
E) Ömer Hayyam
Cevabı göster
Cevap: A) İbn Sina
el-Kanun fi't-Tıp, İbn Sina'nın kaleme aldığı kapsamlı tıp ansiklopedisidir. Ömer Hayyam Celali takvimini düzenlemiş, Gazali İhyaü'l-Ulûm'u yazmış, Nizamülmülk Siyasetname ile tanınmış, Biruni ise farklı bir alimdir.
Soru 5
Ahi Evran tarafından kurulan Ahilik teşkilatının Anadolu Selçuklu dönemindeki işlevleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Esnaf ve zanaatkârları örgütleyerek ticaret ahlakını belirleme
B) Mal kalitesini denetleyerek haksız rekabeti önleme
C) Mesleki standartlar oluşturarak üretim sürecini düzenleme
D) Devlet adına doğrudan vergi toplama ve hazineye aktarma
E) Askerî işlev üstlenerek savunmaya katkı sağlama
Cevabı göster
Cevap: D) Devlet adına doğrudan vergi toplama ve hazineye aktarma
Ahilik teşkilatı esnafı örgütler, ticaret ahlakını belirler, mal kalitesini denetler ve askerî işlev üstlenir; ancak doğrudan vergi toplama ve hazineye aktarma görevi Ahiliğin tanımlayıcı bir işlevi değildir.
Soru 6
Selçuklu döneminde öğrencilerin ahlaki, dini ve ilmi eğitiminden sorumlu tutulan kişiye verilen, 'üstat' ile eş anlamlı unvan hangisidir?
A) Atabey
B) Müderris
C) Hâce
D) Şıhne
E) Muhtasip
Cevabı göster
Cevap: C) Hâce
Hâce (Hoca), ilk Müslüman Türk devletlerinden itibaren öğretmen/bilgin için kullanılan ve Selçuklu döneminde öğrencilerin ahlaki, dini ve ilmi eğitiminden sorumlu kişiye verilen, 'üstat' ile eş anlamlı unvandır.
Soru 7
Selçuklular döneminde kervansaray, medrese ve imarethanelerin hangi kurumun aracılığıyla inşa edildiği bilinmektedir?
A) Halkın dinî ve ekonomik ihtiyaçlarını karşılayan vakıf sistemi aracılığıyla
B) Doğrudan divan emirleriyle sultanın hazinesi aracılığıyla
C) İkta sahiplerinin zorunlu askerî hizmetleri kapsamında
D) Ticaret loncalarının oluşturduğu meslek birlikleri vasıtasıyla
E) Halifenin fermanıyla Abbasi merkezi yönetiminin desteğiyle
Cevabı göster
Cevap: A) Halkın dinî ve ekonomik ihtiyaçlarını karşılayan vakıf sistemi aracılığıyla
Selçuklular döneminde kervansaray, medrese ve imarethaneler vakıf sistemi aracılığıyla inşa ve finanse edilmiş; vakıf dinî ve ekonomik ihtiyaçları karşılamak üzere devlet dışı kaynaklardan beslenen yardım kurumudur.
Soru 8
Anadolu Selçuklularının eğitim alanındaki en önemli kurumsal miraslarından biri olarak değerlendirilen olgu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Osmanlı'nın medrese sistemini Anadolu'ya taşımaları
B) İlk kez pozitif bilimleri öğreten bağımsız akademiler kurmaları
C) Abbasî eğitim kurumlarını aynen kopyalamaları
D) Büyük Selçuklu medrese geleneğini Anadolu'ya taşımaları
E) Halk eğitimini medreseler yerine tekkelere devretmeleri
Cevabı göster
Cevap: D) Büyük Selçuklu medrese geleneğini Anadolu'ya taşımaları
Anadolu Selçukluları Büyük Selçuklu'nun Nizamiye medrese geleneğini Anadolu'ya taşımış; bu medreseler devlet destekli, din ve hukuk eğitimi veren yükseköğretim kurumları olarak işlev görmüştür.
Soru 9
Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri'nin bulunduğu şehirler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Nişabur
B) Kahire
C) İsfahan
D) Bağdat
E) Musul
Cevabı göster
Cevap: B) Kahire
Nizamiye Medreseleri Bağdat, Nişabur ve İsfahan gibi Selçuklu hâkimiyetindeki büyük şehirlerde açılmıştır; Kahire ise Fatımî egemenliğindeydi ve Nizamiye ağı dışındaydı.
Soru 10
XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu döneminde Fatma Bacı tarafından kurulan ve Ahilik teşkilatının kadın kolu niteliği taşıyan örgütün adı nedir?
A) Fütüvvet Teşkilatı
B) Ahilik Birliği
C) Hatun Ocağı
D) Kadın Esnaf Loncası
E) Bacıyân-ı Rum
Cevabı göster
Cevap: E) Bacıyân-ı Rum
Bacıyân-ı Rum, Anadolu Selçuklu döneminde XIII. yüzyılda Fatma Bacı tarafından kurulan ve Ahilik teşkilatının kadın kolu olarak mesleki eğitim ve toplumsal dayanışmayı amaçlayan kadın örgütüdür.
Soru 11
Anadolu Selçukluları ile Osmanlı dönemlerindeki esnaf örgütlenmesi karşılaştırıldığında, aralarındaki temel farklılığa ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Anadolu Selçuklularında loncalar, Osmanlı'da ise ahilik teşkilatı hâkimdi.
B) Her iki dönemde de esnaf örgütlenmesine yalnızca Müslümanlar kabul edilmiştir.
C) Osmanlı loncalarına gayrimüslimler de alınırken Anadolu Selçuklu Ahiliğine yalnızca Müslümanlar üye olabilirdi.
D) Ahilik teşkilatı Osmanlı döneminde kurulmuş, Anadolu Selçuklularına ait değildir.
E) Anadolu Selçuklularında gayrimüslimler de ahilere katılabilirken Osmanlı loncaları yalnızca Müslümanlara açıktı.
Cevabı göster
Cevap: C) Osmanlı loncalarına gayrimüslimler de alınırken Anadolu Selçuklu Ahiliğine yalnızca Müslümanlar üye olabilirdi.
Anadolu Selçukluları döneminde Ahilik teşkilatına yalnızca Müslümanlar üye olabilirken, Osmanlı döneminde loncalara gayrimüslimler de dâhil edilmiştir.
Soru 12
Siyasetname'de tanımlanan ikta ile vakıf arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
A) İkta kalıtsal mülk devri iken vakıf geçici bir gelir tahsisidir.
B) İkta askerî veya sivil hizmet karşılığı verilirken vakıf dini/sosyal amaçlı kurulan bağımsız bir müessesedir.
C) İkta yalnızca sultan ailesine özgü iken vakıf halkın yararlandığı özel bir fondur.
D) İkta tüccar sınıfını desteklemek için oluşturulmuş; vakıf ise ordunun finansmanına ayrılmıştır.
E) İkta ve vakıf, Siyasetname'de aynı kurum olarak tanımlanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) İkta askerî veya sivil hizmet karşılığı verilirken vakıf dini/sosyal amaçlı kurulan bağımsız bir müessesedir.
İkta askerî ya da sivil hizmet karşılığında görevliye verilen toprak/gelir hakkıdır; vakıf ise dini ve sosyal amaçlarla kurulan, gelirlerini belirli hayır işlerine tahsis eden bağımsız bir kurumdur.
Soru 13
Anadolu Selçuklu Devleti'nde yazışma ve dış ilişkiler işleriyle görevli divan birimi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Divan-ı Tuğra
B) Divan-ı İstifa
C) Divan-ı Arz
D) Divan-ı İşraf
E) Divan-ı Pervane
Cevabı göster
Cevap: A) Divan-ı Tuğra
Anadolu Selçuklu büyük divanı Divan-ı Âlâ'nın alt birimi olan Divan-ı Tuğra, yazışma ve dış ilişkiler işlerinden sorumluydu.
Soru 14
Türk-İslam devletlerinde saray, kervansaray, medrese, maristan ve imaretin masraflarının karşılandığı finansman kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğrudan sultanlık hazinesinden yapılan nakit ödemeler
B) İkta sahiplerinin gönüllü bağışları
C) Dini vakıflar yerine yerel halkın toplu katkıları
D) Ticaret yolu geçiş harçları ve gümrük gelirleri
E) Devlet denetimindeki vakıf arazilerinden elde edilen gelirler
Cevabı göster
Cevap: E) Devlet denetimindeki vakıf arazilerinden elde edilen gelirler
Bu kurumların masrafları devlet denetimindeki vakıf arazilerinden karşılanmış; bu yapılanma Türk-İslam devletlerinde sosyal devlet anlayışının somut göstergesidir.
Soru 15
Büyük Selçuklu tarihinde "en parlak dönem" olarak nitelendirilen sultanın hükümdarlığı sürecinde gerçekleşen gelişmelere ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Sencer döneminde Nizamiye medreseleri kurulmuş, Siyasetname yazılmış ve ikta sistemi uygulanmıştır.
B) Tuğrul Bey döneminde Nizamiye medreseleri kurulmuş, Siyasetname yazılmış ve ikta sistemi uygulanmıştır.
C) Alparslan döneminde Nizamiye medreseleri kurulmuş, Siyasetname yazılmış ve ikta sistemi uygulanmıştır.
D) Melikşah döneminde Nizamiye medreseleri kurulmuş, Siyasetname yazılmış ve ikta sistemi uygulanmıştır.
E) Berkyaruk döneminde Nizamiye medreseleri kurulmuş, Siyasetname yazılmış ve ikta sistemi uygulanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: D) Melikşah döneminde Nizamiye medreseleri kurulmuş, Siyasetname yazılmış ve ikta sistemi uygulanmıştır.
Büyük Selçuklu'nun en parlak dönemi Melikşah (Celaleddin lakaplı) dönemidir.