Büyük Selçuklu Devleti (Dandanakan 1040, Tuğrul-Alparslan-Melikşah, Malazgirt 1071) Soruları
KPSS Tarih · 35 özgün soru · açıklamalı çözümler
Büyük Selçuklu Devleti (Dandanakan 1040, Tuğrul-Alparslan-Melikşah, Malazgirt 1071) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Büyük Selçuklu Devleti (Dandanakan 1040, Tuğrul-Alparslan-Melikşah, Malazgirt 1071) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Büyük Selçuklu'da Divan-ı Saltanat devletin genel işlerini yürüten en üst organdı; Divan-ı İşraf idari işleri denetler, Divan-ı Arız orduyu denetlerdi.
1050'de Selçuklu-Bizans antlaşmasıyla İstanbul'daki cami/medreselerin onarılması, hutbenin Abbasi halifesi ve Selçuklu sultanı adına okunması ve mihraba Tuğrul Bey'in ok-yay sembolünün işlenmesi kararlaştırılmış; amaç Fatımi nüfuzunu kırıp Selçuklu nüfuzunu artırmaktır.
Büyük Selçuklu'da ilk medrese Tuğrul Bey tarafından Nişabur'da açılmış; Alparslan döneminde Nizamülmülk'ün kurduğu Bağdat'taki Nizamiye Medresesi ile bu gelenek zirveye ulaşmıştır.
Büyük Selçuklu Devleti Bağdat, Medine, Semerkant, Basra gibi İslam'ın önemli merkezlerine ve ticaret yolları üzerindeki şehirlere hâkim olmuş, Abbasi hilafet merkezini kontrol altına almış; ancak Balkanlar'da Bizans ile doğrudan mücadelesi olmamıştır.
Büyük Selçuklu Devleti'ni Oğuzların Kınık boyundan, Selçuk Bey'in torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler 1040'ta kurmuştur; devlet merkezi başlangıçta Nişabur, sonra Isfahan olmuştur.
Kaşgarlı Mahmut'a göre Oğuz boylarının en kalabalığı Kınık'tır; Büyük Selçuklular Kınık, Osmanlılar Kayı boyundan gelir.
Büyük Selçuklu devlet teşkilatının üç temel unsuru hanedan, gulam (köle asker) ve iktadır.
Dandanakan (1040), Pasinler (1048) ve Malazgirt (1071) savaşlarının üçü de Büyük Selçuklu Devleti tarafından yapılmış olup Türk-İslam tarihinin temel olaylarındandır (Karahanlı kuruluşu 840 ile birlikte).
Melikşah döneminde Hristiyan halka hoşgörüyle yaklaşılmış; Ermeni patriğinin talebiyle kiliseler, manastırlar ve din adamları vergiden muaf tutulmuştur.
Selçuklular Gaznelileri sırasıyla 1035 Nesa, 1038 Serahs ve 1040 Dandanakan savaşlarında yenmiştir; 1038 Senabis/Serahs sonrası Tuğrul Bey adına hutbe okunarak devlet resmen kurulmuştur.
Malazgirt Savaşı 26 Ağustos 1071'de Sultan Alparslan komutasındaki Büyük Selçuklu ordusu ile Bizans İmparatoru Romanos Diogenes arasında yapılmış; Alparslan Bizans imparatorunu yenip esir alarak Anadolu'nun kapılarını Türklere açmıştır.
Büyük Selçuklu'da düzenli bir veraset sistemi yoktur; ülke hanedanın ortak malı sayıldığından bu anlayış taht kavgalarına ve parçalanmaya yol açmıştır.
1048 Pasinler (Hasankale) Savaşı'nda Büyük Selçuklular, Tuğrul Bey döneminde Bizans'a karşı ilk büyük zaferini kazanmış; bu Anadolu'nun Türklere açılma sürecinde önemli bir adım olmuştur.
Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılış nedenleri arasında Batıni/Haşhaşi suikastleri, ordudaki çok-uluslu yapı, Abbasilerin gizli faaliyetleri, Oğuzların isyanı ve 1141 Katvan Savaşı yenilgisi sayılır.
Büyük Selçuklu'da ülke eyaletlere ayrılıp başlarına geniş yetkili melikler (hanedan üyeleri) atanmış, meliklerin yanına eğitim ve denetim için atabeyler verilmiş; bu sistem zamanla atabeylik beyliklerinin doğmasına ve merkezi otoritenin zayıflamasına yol açmıştır.
Melikşah'ın 1092'de ölümünün ardından oğulları (Berkiyaruk, Muhammed Tapar, Mahmut) arasındaki taht kavgaları ve Batıni faaliyetleri Fetret Devri'ni (1092-1118) başlatarak devleti zayıflatıp parçalanmaya götürmüştür.
Büyük Selçuklu'da resmî dil Farsça, eğitim/ilim dili Arapça, halk dili Türkçedir; dilde milliyetçilik anlayışı olmadığından Türkçe resmî statü kazanamamıştır.
Hasan Sabbah'ın 1090'da Alamut Kalesi'ni ele geçirip başlattığı Batıni (İsmailiye/Haşhaşi) hareketi suikastlerle Büyük Selçuklu devlet adamlarını hedef almış; Sultan Melikşah ve vezir Nizamülmülk bu suikastlerde öldürülmüştür.
Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Şii Büveyhoğulları'nın hâkimiyetine son vermiş, Abbasi halifesini kurtarmış ve halife tarafından 'Doğunun ve Batının Sultanı' unvanını almıştır.
Büyük Selçuklu/İslam devlet teşkilatında saray ve taşra görevlileri: Hacip (saray görevlilerinin başı), Şıhne (eyalet yöneticisi), Amid (vilayet yöneticisi), Amil (vergi memuru), Muhtesip (belediye/zabıta), Subaşı (yürütme), Kadı (yargı).
Büyük Selçuklu'nun ayırt edici özelliği ikta sistemi uygulamasıdır (büyük ve masrafsız ordu sağladı); buna karşılık güçlü bir donanması yoktu, Türkçe resmî dil değildi ve düzenli veraset sistemi bulunmuyordu.
Dandanakan Savaşı 1040'ta Selçuklular (Tuğrul Bey) ile Gazneliler (Sultan Mesut) arasında Horasan hâkimiyeti için yapılmış; Selçuklular kazanarak bağımsız devlet kurmuş, Gazneliler yıkılış sürecine girmiştir.
Örnek Sorular
Soru 1
1050 yılında imzalanan Selçuklu-Bizans antlaşmasında İstanbul'daki camilerde hutbenin Abbasi halifesi ve Selçuklu sultanı adına okunması kararlaştırılmıştır. Bu kararın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Fatımi nüfuzunu kırarak İslam dünyasında Selçuklu etkinliğini pekiştirmek
B) Hristiyan din adamlarını Sünni İslam'a davet etmek
C) Bizans'ın Anadolu'daki toprak taleplerini kalıcı biçimde engellemek
D) Abbasi halifesini Büveyhoğulları tehdidinden korumak amacıyla Bizans'tan destek almak
E) Bağdat'taki Şii grupların İstanbul üzerindeki etkisini ortadan kaldırmak
Cevabı göster
Cevap: A) Fatımi nüfuzunu kırarak İslam dünyasında Selçuklu etkinliğini pekiştirmek
Antlaşmanın öngördüğü hutbe düzenlemesi ve ok-yay sembolünün mihraplara işlenmesi, İslam dünyasındaki Fatımi etkisini zayıflatmak ve bu alanda Selçuklu nüfuzunu artırmak amacını taşımaktaydı.
Soru 2
Tuğrul Bey'in Abbasi halifesinden aldığı 'Rüknüddevle' unvanının Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğunun Sultanı
B) İslam'ın Kılıcı
C) Devletin Direği
D) Ümmetin Koruyucusu
E) Batının Sultanı
Cevabı göster
Cevap: C) Devletin Direği
'Rüknüddevle' Arapçada 'devletin direği' anlamına gelir (rükn: direk, devle: devlet). Tuğrul Bey bu unvanı Şii Büveyhoğulları'nı Bağdat'tan uzaklaştırarak Abbasi halifesini kurtardığı için almıştır.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılış nedenleri arasında sayılmaz?
A) Batıni/Haşhaşi suikastleri
B) Ordudaki çok-uluslu yapı
C) 1141 Katvan Savaşı yenilgisi
D) Oğuz isyanları
E) Moğol İstilası
Cevabı göster
Cevap: E) Moğol İstilası
Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılış nedenleri arasında Batıni suikastleri, çok-uluslu ordu, Abbasi gizli faaliyetleri, Oğuz isyanları ve 1141 Katvan yenilgisi sayılır.
Soru 4
Melikşah döneminde Selçuklu Devleti'nin Hristiyan azınlıklara yönelik tutumunu gösteren uygulamaya ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Bizans kiliselerine el konularak medreseye dönüştürülmüştür.
B) Ermeni patriğinin talebiyle kiliseler, manastırlar ve din adamları vergiden muaf tutulmuştur.
C) Hristiyan din adamlarına özel cizye oranı uygulanmış, kiliseler yıkılmıştır.
D) Hristiyan nüfusun devlet memuriyetine girişi kesinlikle yasaklanmıştır.
E) Hristiyan halka hoşgörüyle yaklaşılmış; ancak ibadet alanlarına kısıtlama getirilmiştir.
Cevabı göster
Cevap: B) Ermeni patriğinin talebiyle kiliseler, manastırlar ve din adamları vergiden muaf tutulmuştur.
Melikşah döneminde Hristiyan halka hoşgörüyle yaklaşılmış; Ermeni patriğinin talebi üzerine kiliseler, manastırlar ve din adamları vergiden muaf tutulmuştur.
Soru 5
Kaşgarlı Mahmut'a göre Oğuz boylarının en kalabalığı olarak kabul edilen boy hangisidir ve hangi Türk devletini kurmuştur?
A) Kayı boyu – Osmanlı Devleti
B) Avşar boyu – Safevî Devleti
C) Yazır boyu – Karahanlı Devleti
D) Bayat boyu – Türkiye Selçuklu Devleti
E) Kınık boyu – Büyük Selçuklu Devleti
Cevabı göster
Cevap: E) Kınık boyu – Büyük Selçuklu Devleti
Kaşgarlı Mahmut Kınık boyunu Oğuzların en kalabalığı olarak göstermiştir; Büyük Selçuklular Kınık, Osmanlılar ise Kayı boyundan gelir.
Soru 6
Aşağıdaki ifadelerden hangisi Büyük Selçuklu Devleti'nin hâkimiyet alanı hakkında yanlıştır?
A) Semerkant gibi ticaret yolları üzerindeki stratejik şehirleri ellerinde bulundurmuşlardır.
B) Medine başta olmak üzere İslam'ın kutsal şehirlerine hâkim olmuşlardır.
C) Bizans ile Balkanlar'da doğrudan toprak mücadelesine girişmişlerdir.
D) Bağdat'ta Abbasi hilafet merkezini kontrol altına almışlardır.
E) Basra üzerinden Körfez ticaretini denetleyen güzergâhlara hâkim olmuşlardır.
Cevabı göster
Cevap: C) Bizans ile Balkanlar'da doğrudan toprak mücadelesine girişmişlerdir.
Büyük Selçuklu, Bağdat, Medine, Semerkant ve Basra gibi şehirlere hâkimdi; ancak Balkanlarda Bizans ile doğrudan bir toprak mücadelesi yoktu. Selçuklu-Bizans çatışması Anadolu sınırında yaşanmıştır.
Soru 7
Büyük Selçuklu'nun son büyük sultanı olarak kabul edilen Sultan Sencer'e ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) 1118'de tahta çıkmış, 'Rüknüddevle' unvanını almış ve 1141 Pasinler Savaşı'nda Bizans'a yenilmiştir.
B) 1092'de tahta çıkmış, 'Sultanü'l-Muazzam' unvanını almış ve 1141 Katvan Savaşı'nda Selçuklular galip gelmiştir.
C) 1118'de tahta çıkmış, 'Melikü'l-Meşrik' unvanını almış ve 1048 Pasinler Savaşı'nda Bizans'a karşı zafer kazanmıştır.
D) 1141'de tahta çıkmış, 'Sultan-ı Azam' unvanını almış ve Moğollara karşı büyük zafer kazanmıştır.
E) 1118'de tahta çıkmış, 'Sultan-ı Azam' unvanını almış ve 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylara yenilmiştir.
Cevabı göster
Cevap: E) 1118'de tahta çıkmış, 'Sultan-ı Azam' unvanını almış ve 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylara yenilmiştir.
Sultan Sencer, 1118'de tahta çıkmış, 'Sultan-ı Azam' unvanını almıştır. 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylara karşı ağır bir yenilgi almış, bu Büyük Selçuklu'nun ilk büyük yenilgisi olmuştur.
Soru 8
Büyük Selçuklu Devleti'nde medrese geleneğini başlatan ilk medreseyi kim, hangi şehirde açmıştır?
A) Nizamülmülk – Bağdat
B) Alparslan – Isfahan
C) Tuğrul Bey – Nişabur
D) Melikşah – Semerkant
E) Ömer Hayyam – Rey
Cevabı göster
Cevap: C) Tuğrul Bey – Nişabur
Büyük Selçuklu'da ilk medrese Tuğrul Bey tarafından Nişabur'da açılmıştır. Bağdat'taki Nizamiye Medresesi ise Alparslan döneminde vezir Nizamülmülk tarafından kurulmuş ve bu geleneği zirveye taşımıştır.
Soru 9
Aşağıdaki Türk siyasi teşekküllerinden hangisi Büyük Selçuklu döneminde kurulmuş bir atabeyliktir?
A) Danişmentliler
B) Çaka Beyliği
C) Saltuklular
D) Mengücekliler
E) Salgurlular
Cevabı göster
Cevap: E) Salgurlular
Salgurlular, Büyük Selçuklu döneminde Fars bölgesinde kurulan bir atabeyliktir.
Soru 10
Büyük Selçuklu Devleti'nin en geniş sınırlarına ulaştığı dönem ve bu dönemin ünlü veziri kimdir?
A) Tuğrul Bey dönemi – Kunduri
B) Melikşah dönemi – Nizamülmülk
C) Sultan Sencer dönemi – Müeyyed el-Mülk
D) Alparslan dönemi – Nizamülmülk
E) Berkiyaruk dönemi – Hasan Sabbah
Cevabı göster
Cevap: B) Melikşah dönemi – Nizamülmülk
Büyük Selçuklu Devleti, Melikşah döneminde (1072–1092) doğuda Orta Asya'dan batıda Akdeniz'e en geniş sınırlarına ulaştı. Bu dönemde ülke, ünlü vezir Nizamülmülk tarafından yönetildi.
Soru 11
İslam öncesi Türk gelenekleriyle İslam medeniyetini sentezleyen ve 'köprü devletler' olarak nitelendirilen ilk üç Türk-İslam devleti aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?
A) Gazneliler – Tolunoğulları – Karahanlılar
B) Karahanlılar – Gazneliler – Anadolu Selçukluları
C) Gazneliler – Büyük Selçuklular – Anadolu Selçukluları
D) Karahanlılar – Büyük Selçuklular – Osmanlılar
E) Karahanlılar – Gazneliler – Büyük Selçuklular
Cevabı göster
Cevap: E) Karahanlılar – Gazneliler – Büyük Selçuklular
İslam öncesi Türk gelenekleriyle İslam medeniyetini sentezleyen ilk üç Türk-İslam (köprü) devleti Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklulardır.
Soru 12
Büyük Selçuklu Devleti'nde Divan-ı Arız'ın temel işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Devletin genel işlerini yürütmek ve siyasi kararlar almak
B) Orduyu denetlemek ve askerî işleri düzenlemek
C) İdari işleri denetlemek ve şikâyetleri incelemek
D) Divan yazışmalarını yürütmek ve arşiv tutmak
E) Saray protokolünü düzenlemek ve törenlerden sorumlu olmak
Cevabı göster
Cevap: B) Orduyu denetlemek ve askerî işleri düzenlemek
Büyük Selçuklu Devleti'nde Divan-ı Arız ordunun denetiminden sorumluydu. Divan-ı Saltanat en üst yürütme organı, Divan-ı İşraf ise idari denetim kurumuydu.
Soru 13
Abbasi halifesini koruma altına alarak İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlenen ilk Türk devleti hangisidir?
A) Tolunoğulları
B) Gazneliler
C) Karahanlılar
D) Anadolu Selçukluları
E) Büyük Selçuklular
Cevabı göster
Cevap: E) Büyük Selçuklular
Büyük Selçuklular, Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları'ndan koruyarak İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlenen ilk Türk devleti olmuştur. Bu sayede siyasi otoritelerini dini meşruiyetle de pekiştirmişlerdir.
Soru 14
Büyük Selçuklu devlet teşkilatında vergi toplama ve mali işlerle doğrudan görevli olan memur hangisidir?
A) Hacip
B) Amil
C) Şıhne
D) Muhtesip
E) Kadı
Cevabı göster
Cevap: B) Amil
Amil, Büyük Selçuklu-İslam devlet teşkilatında vergi toplama ve mali işlerden sorumlu görevliydi. Hacip saray görevlilerinin başı, Şıhne eyalet yöneticisi, Muhtesip belediye/zabıta, Kadı ise yargıdan sorumluydu.
Soru 15
Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek hangi hanedanın hâkimiyetine son vermiş ve bu hizmetin karşılığında Abbasi halifesinden aldığı unvan nedir?
A) Hamdaniler – Melikü'l-Meşrik ve Emîrü'l-Garb
B) Samaniler – es-Sultânü'l-Muazzam ve'l-Âdil
C) Karahanlılar – Rüknü'd-Devle ve Seyfü'l-Mille
D) Mervaniler – Nasîrü'd-Devle ve'd-Dîn el-Mübîn
E) Büveyhoğulları – Doğunun ve Batının Sultanı
Cevabı göster
Cevap: E) Büveyhoğulları – Doğunun ve Batının Sultanı
Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Şii Büveyhoğulları'nın hâkimiyetine son vermiş ve Abbasi halifesini kurtarmıştır. Halife buna karşılık Tuğrul Bey'e 'Doğunun ve Batının Sultanı' unvanını vermiştir.