Uygur Devleti ve yerleşik hayata geçiş — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Uygur Devleti ve yerleşik hayata geçiş konusunda bilmen gereken 15 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Uygurlar yazılı hukuk belgeleri düzenlemiş; tarihlerini Manas Destanı ile değil kendi destanlarıyla anlatmışlardır (Manas Destanı Kırgızlara aittir).
İlk Türk devletleri konusunda kalıp eşleştirmeler: ilk yerleşik hayata geçen Uygurlar, Museviliği benimseyen Hazarlar, teşkilatlı ilk Türk devleti Büyük Hun, İslam'ı toplu kabul eden ilk devlet Karahanlılardır.
Uygur Devleti'ne 840 yılında Kırgızların saldırısı son vermiştir.
Uygurlar Maniheizm dinini benimsemiş; bu din savaşçılığı/öldürmeyi yasakladığından göçebelikten yerleşik hayata geçişlerini hızlandırmış, Kök Tengri inancının yerini almıştır.
Göktürkler, Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir; Maniheizm'i benimseyip yerleşik hayata geçen ise Göktürkler değil Uygurlardır.
840'ta Uygur Kağanlığı yıkıldıktan sonra güneye inen bir Uygur kolu Mani dinini bırakıp İslam'ı benimsemiş; Karahanlı Devleti İslam'ı toplu kabul eden ilk Türk devleti olmuştur (Satuk Buğra Han, ~940).
Uygurlar kâğıt ve kalıp baskı (matbaa) yöntemini kullanarak kitap çoğaltmış, kütüphaneler kurmuş ve güçlü bir yazılı kültür geliştirmiştir.
Uygur Devleti'nin en parlak dönemini yaşatan hükümdar Moyen Çor (Bayan Çur) Kağan'dır.
Türklerin yerleşik hayata geçmesiyle şehirler, surlar ve mabetler kurulmuş; mimari, sanat ve sosyal hayat değişmiş, tarımla ekonomik yapı dönüşmüştür.
Uygurlar yerleşik hayata geçtikten sonra ticareti geliştirmiş; üzerinde kağanın mührü bulunan bez parçalarını 'Kamdu' adıyla para olarak kullanmışlardır.
Uygurlar Bögü Kağan döneminde Çin ile ticaretin yoğunlaşmasıyla zenginleşmiş, Maniheizm bu süreçte benimsenmiş ve minyatür-fresk sanatlarına ilgi artmıştır.
Uygur bayrağında kadın figürünün yer alması, kadının toplumsal hayatta erkekle birlikte görünür olduğunu gösterir.
Uygurlar fresko ve minyatür sanatını geliştirmiş; Hoça, Bezeklik, Turfan ve Bulak gibi önemli kültür-sanat merkezleri kurmuşlardır.
Uygurlar, Türk tarihinde yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur; ilk Türk şehirlerini (Ordubalık/Karabalgasun) kurmuş, tarıma dayalı ekonomi ve şehir kültürü geliştirmişlerdir.
II. Kök Türk Devleti'nin yıkılmasından sonra 744 yılında Ötüken merkezli Uygur Devleti kurulmuştur.
Örnek Sorular
Soru 1
İslamiyet'i toplu olarak kabul eden ilk Türk devletine hangi hükümdar öncülük etmiş ve bu kabul yaklaşık hangi tarihte gerçekleşmiştir?
A) Satuk Buğra Han – yaklaşık 940
B) Moyen Çor Kağan – yaklaşık 840
C) Bögü Kağan – yaklaşık 744
D) Mete Han – yaklaşık 900
E) Bilge Kağan – yaklaşık 1000
Cevabı göster
Cevap: A) Satuk Buğra Han – yaklaşık 940
Karahanlı Devleti'nin hükümdarı Satuk Buğra Han önderliğinde yaklaşık 940 yılında İslamiyet toplu olarak kabul edilmiştir; böylece Karahanlılar İslam'ı toplu kabul eden ilk Türk devleti olmuştur.
Soru 2
Uygur Devleti'nin en parlak dönemini yaşatan hükümdar kimdir?
A) Bögü Kağan
B) Moyen Çor Kağan
C) Mete Han
D) Satuk Buğra Han
E) Bilge Kağan
Cevabı göster
Cevap: B) Moyen Çor Kağan
Uygur Devleti'nin en parlak dönemini Moyen Çor Kağan (Bayan Çur olarak da anılır) yaşatmıştır.
Soru 3
'Türk' adını devlet adı olarak ilk kullanan Türk devleti ile Maniheizm'i benimseyerek yerleşik hayata geçen Türk topluluğu aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
A) Büyük Hun Devleti – Uygurlar
B) Uygurlar – Göktürkler
C) Göktürkler – Uygurlar
D) Göktürkler – Karahanlılar
E) Büyük Hun Devleti – Göktürkler
Cevabı göster
Cevap: C) Göktürkler – Uygurlar
'Türk' adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet Göktürklerdir; Maniheizm'i benimseyip yerleşik hayata geçen ise Uygurlardır.
Soru 4
Türk tarihinde yerleşik hayata geçen ilk topluluk ile onların kurduğu bilinen ilk Türk şehirleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) Göktürkler – Ötüken ve Talas
B) Büyük Hunlar – Zhongdu ve Hatun
C) Hazarlar – İtil ve Sarkel
D) Uygurlar – Ordubalık ve Karabalgasun
E) Karahanlılar – Balasagun ve Kaşgar
Cevabı göster
Cevap: D) Uygurlar – Ordubalık ve Karabalgasun
Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu Uygurlardır; kurdukları ilk Türk şehirleri Ordubalık (Karabalgasun) olarak bilinmektedir.
Soru 5
Uygurlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Uygurlar yazılı hukuk belgeleri düzenlemişlerdir.
B) Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur.
C) Uygurlar tarihlerini kendi destanlarıyla anlatmışlardır.
D) Manas Destanı Kırgızlara ait bir destandır.
E) Manas Destanı Uygurların milli destanıdır.
Cevabı göster
Cevap: E) Manas Destanı Uygurların milli destanıdır.
Manas Destanı Kırgızlara aittir; Uygurlar tarihlerini Göç ve Türeyiş gibi kendi destanlarıyla aktarmıştır.
Soru 6
Uygurların yazılı kültür alanındaki hangi uygulamaları, bilginin geniş kitlelere yayılmasını sağlamıştır?
A) Kâğıt ve kalıp baskı yöntemiyle kitap çoğaltıp kütüphaneler kurmaları
B) Matemi devlet töreni hâline getirerek yazılı anıtlar dikmeleri
C) Çin'den getirdikleri yazarlarla divan edebiyatı oluşturmaları
D) Runik alfabeyi geliştirerek taş kitabeler yaygınlaştırmaları
E) Mani papazlarına özel yazım atölyeleri kurmaları
Cevabı göster
Cevap: A) Kâğıt ve kalıp baskı yöntemiyle kitap çoğaltıp kütüphaneler kurmaları
Uygurlar kâğıt ve kalıp baskı (matbaa) yöntemiyle kitap çoğaltmış, kütüphaneler kurarak güçlü bir yazılı kültür oluşturmuştur.
Soru 7
Aşağıdaki Türk devleti – özellik eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
A) İlk teşkilatlı Türk devleti – Uygurlar
B) İlk yerleşik hayata geçen Türk topluluğu – Uygurlar
C) Museviliği benimseyen Türk devleti – Büyük Hun Devleti
D) İslamiyet'i toplu olarak kabul eden ilk Türk devleti – Hazarlar
E) İlk teşkilatlı Türk devleti – Göktürkler
Cevabı göster
Cevap: B) İlk yerleşik hayata geçen Türk topluluğu – Uygurlar
İlk yerleşik hayata geçen Türk topluluğu Uygurlardır. Museviliği benimseyen Hazarlar, teşkilatlı ilk Türk devleti Büyük Hun, İslam'ı toplu kabul eden ise Karahanlılardır.
Soru 8
Uygurların yerleşik hayata geçmesinin ekonomik ve kültürel sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Şehirler ve surların inşa edilmesi
B) Mabetlerin yapılmasıyla dini mimarinin gelişmesi
C) Bozkır geleneklerinin Çin sarayına taşınması
D) Tarıma dayalı ekonomik yapının ortaya çıkması
E) Mimari ve sanat alanında köklü değişimlerin yaşanması
Cevabı göster
Cevap: C) Bozkır geleneklerinin Çin sarayına taşınması
Yerleşik hayatın sonuçları arasında şehirler, surlar, mabetler, mimari, sanat, tarım ve sosyal değişim sayılabilir; bozkır geleneklerinin Çin sarayına taşınması bu sürecin bir sonucu değildir.
Soru 9
Uygurların benimsediği Maniheizm'in yerleşik hayata geçişi hızlandırmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Maniheizm'in tarım ekonomisini zorunlu kılması
B) Maniheizm'in Çin kültürüyle bütünleşmeyi ön görmesi
C) Maniheizm'in şehir kurma ritüellerini emretmesi
D) Maniheizm'in savaşçılığı ve öldürmeyi yasaklaması
E) Maniheizm'in ticaret yoluyla zenginleşmeyi teşvik etmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Maniheizm'in savaşçılığı ve öldürmeyi yasaklaması
Maniheizm savaşçılığı ve öldürmeyi yasakladığından, göçebe savaşçı hayat tarzı anlamsızlaşmış ve bu durum yerleşik hayata geçişi hızlandırmıştır.
Soru 10
Uygurların Bögü Kağan döneminde yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaktadır?
A) Kırgızlarla ittifak kurularak Çin'e seferler düzenlenmesi
B) Ordubalık şehrinin kurulup yönetim merkezi ilan edilmesi
C) Hazarlarla ortak ticaret yollarının açılması
D) Runik alfabenin geliştirilip yazılı hukukun oluşturulması
E) Çin ile yoğunlaşan ticaret sonucu Maniheizm'in benimsenmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Çin ile yoğunlaşan ticaret sonucu Maniheizm'in benimsenmesi
Bögü Kağan döneminde Çin ile ticaret yoğunlaşmış, bu süreçte Maniheizm benimsenmiş ve minyatür-fresk sanatlarına ilgi artmıştır.
Soru 11
Uygur Devleti'nin kuruluş yılı ve merkezi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) 744 – Ötüken
B) 716 – Karabalgasun
C) 840 – Ordubalık
D) 745 – Balasagun
E) 630 – Ötüken
Cevabı göster
Cevap: A) 744 – Ötüken
II. Kök Türk Devleti'nin yıkılmasının ardından 744 yılında Ötüken merkezli Uygur Devleti kurulmuştur.
Soru 12
Uygur Devleti'nin yıkılmasına yol açan olay aşağıdakilerden hangisidir?
A) Moğolların 840'ta Uygur topraklarını işgal etmesi
B) 840'ta Kırgızların Uygur Devleti'ne saldırması
C) Çin ordusunun 840'ta Ötüken'i fethetmesi
D) Karahanlıların 840'ta Uygurları egemenlik altına alması
E) İç isyanlar sonucu 840'ta Uygur hanedanının çökmesi
Cevabı göster
Cevap: B) 840'ta Kırgızların Uygur Devleti'ne saldırması
840 yılında Kırgızların saldırısı Uygur Devleti'ni sona erdirmiştir.
Soru 13
Uygurların 'Kamdu' adını verdikleri araç ne işe yarıyordu?
A) Kağanın fermanlı anlaşma metnini taşıyan resmi belge
B) Mani tapınaklarına yapılan bağış listesini gösteren sicil
C) Üzerinde kağanın mührü bulunan ve para işlevi gören bez parça
D) Ticaret kervanlarına verilen geçiş izni belgesi
E) Çin ile yapılan ikili anlaşmalarda kullanılan ortak para birimi
Cevabı göster
Cevap: C) Üzerinde kağanın mührü bulunan ve para işlevi gören bez parça
Kamdu, üzerinde kağanın mührü bulunan bez parçasıdır ve Uygurlar bunu para olarak kullanmıştır.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi Uygurların geliştirdiği sanat dalları ile kültür-sanat merkezlerini doğru biçimde eşleştirmektedir?
A) Çini ve seramik sanatı – Otrar, Taraz, Balasagun
B) Heykel ve kabartma sanatı – Karabalgasun, Ordubalık, Ötüken
C) Mozaik ve hat sanatı – Semerkant, Buhara, Merv
D) Fresko ve minyatür sanatı – Hoça, Bezeklik, Turfan
E) Fresko ve hat sanatı – Fergana, Taşkent, Horezm
Cevabı göster
Cevap: D) Fresko ve minyatür sanatı – Hoça, Bezeklik, Turfan
Uygurlar fresko ve minyatür sanatını geliştirmiş; Hoça, Bezeklik, Turfan ve Bulak önemli kültür-sanat merkezleri olmuştur.