Türk-İslam kültür ve medeniyeti (bilim insanları, mimari, eğitim, hukuk) Soruları
KPSS Tarih · 55 özgün soru · açıklamalı çözümler
Türk-İslam kültür ve medeniyeti (bilim insanları, mimari, eğitim, hukuk) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Türk-İslam kültür ve medeniyeti (bilim insanları, mimari, eğitim, hukuk) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Karahanlı dönemine ait mimari eserler arasında Şir Kebir Camii, Arap Ata türbesi, Ayşe Bibi türbesi ve Balacı Hatun türbesi sayılır.
Kazasker, Osmanlı İlmiye sınıfının ikinci dereceden yöneticisi olup günümüz Millî Eğitim ve Adalet Bakanlıklarının işlevlerini birleştiren bir görev yürütürdü.
Atabetü'l-Hakayık ('Hakikatlerin Eşiği'), Kutadgu Bilig'in devamı sayılan, ahlaki öğütler içeren bir nasihatname olup Karahanlı hükümdarı Emir Dad Sipahsalar Mehmet Bey'e sunulmuştur.
Cabir bin Hayyan, Türk-İslam bilim çevresinde yetişen ve simya-kimya alanının öncülerinden ('kimyanın babası') sayılan bir bilim insanıdır.
Cumhuriyet Dönemi'nde Halil İnalcık tarih, Feza Gürsey fizik, Cahit Arf matematik, Hulusi Behçet tıp alanında öne çıkan bilim insanlarıdır.
Atatürk Dönemi'nde Ankara Hukuk Mektebi, Güzel Sanatlar Akademisi, Devlet Konservatuvarı ve Gazi Eğitim Enstitüsü (1926) gibi eğitim kurumları açılmıştır.
Osmanlı devlet idaresi Seyfiye (askerî), İlmiye (din-hukuk-eğitim) ve Kalemiye (sivil bürokrasi) olmak üzere birbirini tamamlayan üç unsurdan oluşur; bu gruplar 'yönetenler' sınıfını oluşturur.
Türk Tarih Tezi çalışmalarına süreklilik kazandıracak bilim insanı yetiştirmek amacıyla 1935'te Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi kurulmuştur.
Külliye; cami, medrese, imaret, hamam, kervansaray gibi birden fazla yapının bir arada bulunduğu, günümüz kampüsüne benzeyen Türk-İslam mimari kompleksidir.
Mecelle, Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyonca; Batı usulü kodifikasyon yöntemi ile İslam hukukunun esasları birlikte alınarak hazırlanmış sistematik bir kanundur.
İlk Türk-İslam filozoflarına göre akıl sahibi insan doğruyu yanlıştan ayırt eder, başkasına zarar vermekten kaçınır, toplum kurallarını benimser ve olası sonuçları önceden görebilir.
Cumhuriyet'in ilk bilim insanları: Şevket Aziz Kansu ilk antropolog, Sedat Alp ilk Hititolog, Jale İnan ilk kadın arkeolog, Muazzez İlmiye Çığ Sümerolog ve Vedat Tek TBMM binasını yapan mimardır.
Türk-İslam mimari terimleri: Bimarhane/Darüşşifa hastane, Türbe/Kümbet mezar yapısı, İmaret aşevi, Bedesten kapalı değerli-eşya çarşısıdır.
Köy Enstitüleri, 1940'ta köylerde öğretmen yetiştirmek amacıyla Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel'in çalışmalarıyla kurulmuştur.
Türklerin kurduğu medreseler; bilim-sanat insanı yetiştirme, Sünni İslam anlayışını yayma ve devlete nitelikli kadro hazırlama amaçlarına hizmet etmiştir.
1924 yılında kadı yetiştiren Mekteb-i Kudat (kadı okulu) kapatılmıştır.
Eğitim alanındaki inkılapların amaçları; eğitimde birlik ve laiklik sağlamak, eğitimi çağdaşlaştırıp yaygınlaştırmak, okuryazarlığı artırmak, fırsat eşitliği ve karma eğitim getirmektir.
Türk-İslam dönemine ait kültür eserlerini (Kutadgu Bilig, Siyasetname, icazetname, seyahatname vb.) tür-yazar-içerik bakımından tanımlarıyla eşleştirme soruları KPSS'de sorulur.
Beyşehir'deki ünlü ahşap cami, Eşrefoğulları Beyliği'nden kalan Eşrefoğlu Cami'dir.
9. yüzyılda Abbasi Dönemi'nde yaşayan Harezmi, cebri bağımsız bir bilim dalı hâline getirmiş ve 'Kitabü'l-Muhtasar fi Hisabi'l-Cebr ve'l-Mukabele' adlı eseriyle cebrin kurucusu kabul edilmiştir.
Farabi'nin bilim sınıflandırması Dil, Mantık, Matematik, Doğa Bilimleri, Metafizik ve Siyaset Bilimi olarak yapılmıştır.
Karma eğitim, dini eğitimden uzaklaştırıp kadın-erkek eşitliği sağladığından hem laiklik hem halkçılık ilkeleriyle ilişkilidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Türk-İslam mimarisinde aşağıda verilen yapılardan hangisi dini mimari kapsamında değil, sivil mimari kapsamında değerlendirilir?
A) İmaret
B) Tekke
C) Kümbet
D) Türbe
E) Zaviye
Cevabı göster
Cevap: A) İmaret
İmaret, yoksullara yemek dağıtılan aşevi işlevi gören bir sivil mimari yapısıdır. Kümbet, tekke, türbe ve zaviye ise dini mimari kapsamında yer alır.
Soru 2
"Muallim-i Sani" unvanıyla anılan ve İslam dünyasında bilimleri ilk kez sistematik biçimde sınıflandıran Türk-İslam filozofu kimdir?
A) İbn-i Sina
B) El-Biruni
C) El-Kindi
D) Farabi
E) İbn-i Rüşd
Cevabı göster
Cevap: D) Farabi
Farabi, "Muallim-i Sani" (İkinci Öğretmen) unvanıyla anılmış; İslam dünyasında bilimleri ilk sistematik biçimde sınıflandıran ve Aristo mantığını en iyi çözümleyen düşünür olarak kabul edilmiştir.
Soru 3
Osmanlı İlmiye sınıfının ikinci dereceden yöneticisi olan Kazasker'in üstlendiği görev, günümüz hangi iki bakanlığının işlevlerini bir arada yerine getirmekteydi?
A) İçişleri ve Dışişleri Bakanlıkları
B) Hazine ve Maliye Bakanlıkları
C) Millî Eğitim ve Adalet Bakanlıkları
D) Sağlık ve Sosyal Güvenlik Bakanlıkları
E) Savunma ve İçişleri Bakanlıkları
Cevabı göster
Cevap: C) Millî Eğitim ve Adalet Bakanlıkları
Kazasker, İlmiye sınıfının şeyhülislamdan sonra gelen ikinci büyük yöneticisidir; hem eğitim (Millî Eğitim) hem yargı (Adalet) işlevlerini aynı anda yürütürdü.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi Selçuklular döneminde rasathane çalışmaları yürüten bilim insanları arasında yer almaz?
A) El-Cezeri
B) Muhammed Beyhaki
C) Ömer Hayyam
D) Ebu-Müzaffer Isfizari
E) Ahmed Tüsi
Cevabı göster
Cevap: A) El-Cezeri
El-Cezeri, Selçuklular döneminde değil Artuklular döneminde yaşamış ve mekanik (sibernetik) alanında çalışmıştır.
Soru 5
Aşağıdaki bilim insanı-eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) El-Gazali – Kitabü'ş-Şifa
B) İbn-i Sina – Kanun fi't-Tıb
C) El-Biruni – Kitabü'l-Hind
D) Harezmi – Hesabü'l-Cebr ve'l-Mukabele
E) Farabi – Kitabü'l-Musıkî
Cevabı göster
Cevap: A) El-Gazali – Kitabü'ş-Şifa
Kitabü'ş-Şifa, El-Gazali'nin değil İbn-i Sina'nın felsefe alanındaki eseridir; El-Gazali'nin öne çıkan eseri İhyaü Ulumi'd-Din'dir. Diğer tüm eşleştirmeler doğrudur.
Soru 6
Uluslararası Astronomi Birliği'nin Ay'daki büyük kraterlere ad verirken başvurduğu İslam bilim insanları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) El-Kindi
B) Biruni
C) Cabir bin Hayyan
D) İbn-i Haldun
E) Farabi
Cevabı göster
Cevap: D) İbn-i Haldun
Ay'daki kraterlere adları verilen İslam bilim insanları arasında El-Kindi, Biruni, Cabir bin Hayyan ve Farabi sayılmaktadır. İbn-i Haldun ise tarih ve sosyoloji alanında çalışmış; adı bu kraterlere verilmemiştir.
Soru 7
İlk Türk-İslam devletlerinde ticaret yolları üzerine inşa edilen yapıların temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dini eğitimi yaygınlaştırmak ve ibadethaneleri çoğaltmak
B) Tarım arazilerini sulayıp üretimi düzenlemek
C) Ordunun sefer sırasında konaklama ihtiyacını karşılamak
D) Ticareti geliştirmek ve güvenliği sağlamak
E) Nüfus kayıtlarını tutup vergi toplamak
Cevabı göster
Cevap: D) Ticareti geliştirmek ve güvenliği sağlamak
Kervansaray ve bedesten gibi yapılar, ticaret yollarında tüccarların güvenli konaklamasını sağlamak ve ticareti geliştirmek amacıyla inşa edilmiştir.
Soru 8
Aşağıdaki eğitim kurumlarından hangisi Atatürk Dönemi'nde açılmış kurumlar arasında yer almaz?
A) Ankara Hukuk Mektebi
B) Güzel Sanatlar Akademisi
C) Darülfünun
D) Gazi Eğitim Enstitüsü
E) Devlet Konservatuvarı
Cevabı göster
Cevap: C) Darülfünun
Darülfünun, Osmanlı döneminde kurulmuş ve Atatürk Dönemi'nde 1933'te İstanbul Üniversitesi'ne dönüştürülmüştür; Ankara Hukuk Mektebi, Güzel Sanatlar Akademisi, Devlet Konservatuvarı ve Gazi Eğitim Enstitüsü (1926) ise…
Soru 9
Ahlaki öğütler içeren nasihatname türünde kaleme alınmış ve Karahanlı hükümdarı Emir Dad Sipahsalar Mehmet Bey'e sunulmuş olan eser aşağıdakilerden hangisidir?
A) Atabetü'l-Hakayık
B) Divanü Lügati't-Türk
C) Kutadgu Bilig
D) Siyasetname
E) Nehcü'l-Ferâdis
Cevabı göster
Cevap: A) Atabetü'l-Hakayık
Atabetü'l-Hakayık ('Hakikatlerin Eşiği'), Kutadgu Bilig'in devamı sayılan ahlaki-öğütsel bir nasihatnamedir ve Karahanlı hükümdarı Emir Dad Sipahsalar Mehmet Bey'e sunulmuştur.
Soru 10
İlk Türk-İslam filozoflarına göre 'akıl sahibi insan'ın özelliklerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Doğruyu yanlıştan ayırt edebilme yetisine sahiptir.
B) Başkalarına zarar vermekten özenle kaçınır.
C) İçinde yaşadığı toplumun kurallarını benimser.
D) Eylemlerinin olası sonuçlarını önceden görebilir.
E) Kişisel çıkarını toplumsal faydanın üstünde tutar.
Cevabı göster
Cevap: E) Kişisel çıkarını toplumsal faydanın üstünde tutar.
İlk Türk-İslam filozoflarına göre akıllı insan doğruyu yanlıştan ayırt eder, başkasına zarar vermekten kaçınır, toplum kurallarını benimser ve olası sonuçları önceden görebilir; kişisel çıkarı toplumun üstünde tutmak…
Soru 11
Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırıldığı ve şeriye mahkemelerinin kapatıldığı yıl aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1922
B) 1923
C) 1926
D) 1924
E) 1928
Cevabı göster
Cevap: D) 1924
1924 yılında hem Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırılmış hem de şeriye mahkemeleri kapatılmıştır. Bu gelişmeler laikleşme sürecinin önemli adımlarındandır.
Soru 12
Medreselerin kapatılmasının sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Eğitimde ikiliğin sona ermesi
B) Dinin eğitim üzerindeki etkisinin azalması
C) Yabancı okullara olan talebin artması
D) Eğitimin tek çatı altında toplanması
E) Laik eğitim anlayışının güçlenmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Yabancı okullara olan talebin artması
Medreselerin kapatılması; eğitimdeki ikiliğin sona ermesi, dinin eğitim üzerindeki etkisinin azalması ve laik eğitim anlayışının güçlenmesi gibi sonuçlar doğurmuştur.
Soru 13
Türk-İslam mimarisindeki süsleme anlayışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Süslemede insan figürü ve portreler ön planda tutulmuştur.
B) Yalnızca geometrik şekiller işlenmiş, bitkisel motiflere yer verilmemiştir.
C) Bitki motifi, geometrik şekil ve çini birlikte kullanılmıştır.
D) Figüratif insan tasvirleri dini yapılarda serbestçe uygulanmıştır.
E) Çini yerine duvar resmi (fresk) ve mozaik tercih edilmiştir.
Cevabı göster
Cevap: C) Bitki motifi, geometrik şekil ve çini birlikte kullanılmıştır.
Türk-İslam mimari süslemesinde bitki motifleri, geometrik şekiller ve çini yaygın olarak kullanılmış; İslam anlayışı gereği insan figürü (figüratif sanat) kullanımından kaçınılmıştır.
Soru 14
XI. yüzyılda yaşayan Türk-İslam âlimi Biruni ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Tıp ve eczacılık alanında yoğunlaşıp başka konulara yönelmediği aktarılır.
B) Dünyanın düz olduğunu öne sürerek dönemin yaygın görüşünü benimsemiştir.
C) Matematik, astronomi ve coğrafya ile uğraşmış, dünyanın yuvarlaklığını savunmuştur.
D) Mekanik düzenekler tasarlayarak sibernetik biliminin öncüsü kabul edilmiştir.
E) Yalnızca dil ve edebiyat alanında eserler kaleme aldığı söylenmektedir.
Cevabı göster
Cevap: C) Matematik, astronomi ve coğrafya ile uğraşmış, dünyanın yuvarlaklığını savunmuştur.
Biruni; matematik, geometri, astronomi ve coğrafya gibi pek çok alanda çalışmış; özellikle dünyanın yuvarlak olduğunu bilimsel kanıtlarla savunmasıyla öne çıkmıştır.
Soru 15
"Yüzyılın beyin cerrahı" olarak anılan Türk bilim insanı kimdir?
A) Fuat Sezgin
B) Ekmeleddin İhsanoğlu
C) Sabuncuoğlu Şerafettin
D) Oktay Sinanoğlu
E) Gazi Yaşargil
Cevabı göster
Cevap: E) Gazi Yaşargil
Gazi Yaşargil, beyin cerrahisi alanındaki öncü çalışmalarıyla dünyada "yüzyılın beyin cerrahı" olarak tanınmaktadır. Fuat Sezgin İslam bilim tarihçisi, Oktay Sinanoğlu ise "Türk Einstein'ı" olarak anılır.