Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925), tarikatların yasaklanması Soruları
KPSS Tarih · 12 özgün soru · açıklamalı çözümler
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925), tarikatların yasaklanması — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925), tarikatların yasaklanması konusunda bilmen gereken 18 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'de 1965-1985 döneminde nüfus artışını yükseltmeye yönelik politikalar uygulanmıştır: çocuk aldırmanın yasaklanması, evlilik yaşının düşürülmesi ve çok çocuklu ailelerin ödüllendirilmesi.
Tekke ve zaviyelerin kapatılmasına ilişkin kanun ('Tekke ve Zaviyeler ile Türbelerin Seddine ... Dair Kanun'), Konya Milletvekili Refik Koraltan ve beş arkadaşının önerisiyle Meclise sunulup 30 Kasım 1925'te kabul edilmiştir.
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması toplumsal (sosyal) alanda yapılmış bir inkılaptır.
Tekke, zaviye ve türbeler 30 Kasım 1925 tarihli kanunla kapatılmış, tarikat faaliyetleri yasaklanmıştır; bu inkılap doğrudan laiklik (ve halkçılık) ilkesiyle ilgilidir.
Çağdaş, laik ve milli bir toplum oluşturmak amacıyla dedelik-şeyhlik-türbedarlık gibi unvanlar kaldırılmış, tekke-zaviye ve türbeler kapatılmış ve Şapka Kanunu çıkarılmıştır.
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması, Cumhuriyet rejimine karşı ayaklanmaları önlemek ve halkın dini duygularının istismar edilmesini engellemek amacına yöneliktir; 'dini değerleri korumak' bu kapatmanın gerekçesi değildir.
1924 Yabancı Okullar Sorunu'nda Türkiye, yabancı okulların Türk Milli Eğitimine bağlanmasını, Türkçe ve sosyal derslere Türk öğretmen atanmasını ve misyoner faaliyetlerinin engellenmesini istemiş; en çok yabancı okul ABD'ye, itiraz ise Fransa ve Patrikhane'ye aitti.
Atatürk, dini kurumların kapatılacağını 30 Ağustos 1925'te Kastamonu'da açıklamış; 2 Eylül 1925'te hükümet kararnamesiyle karar alınmış, 30 Kasım 1925'te Mecliste görüşülerek yürürlüğe girmiştir.
Todor Jivkov iktidarı döneminde (1980'ler) Bulgaristan'daki Türkler; ibadethanelerin kapatılması, isimlerinin değiştirilmesi ve Türkçe konuşmanın yasaklanması gibi asimilasyon politikalarına maruz kalmıştır.
Sosyal alandaki inkılapların kronolojik sırası: Tekke-zaviye-türbelerin kapatılması (1925) → Şapka Kanunu (1925) → Miladi takvim (1926) → Uluslararası rakamların kabulü (1928) → Soyadı Kanunu (1934) → Hafta tatilinin pazara alınması (1935).
30 Kasım 1925 tarihli kanunla şeyhlik, dervişlik, mollalık, çelebilik, türbedarlık, babalık, falcılık, üfürükçülük, muskacılık gibi unvan ve faaliyetler de yasaklanmıştır.
Laiklik ilkesi doğrultusundaki düzenlemeler arasında Mecelle'nin yürürlükten kaldırılması, tekke/zaviye/türbelerin kapatılması, şeyh-derviş-müritlik unvanlarının kaldırılması, Şer'iye ve Evkaf Vekaleti ile medreselerin kapatılması ve Anayasa'dan 'Devletin dini İslam'dır' ifadesinin çıkarılması sayılır.
Tekke, zaviye ve türbelerin 30 Kasım 1925'te kapatılmasını hızlandıran gelişme, kendisinden önce (Şubat-Mayıs 1925) çıkan Şeyh Sait İsyanı'dır; isyan dini kurumların rejim için tehdit oluşturduğunu göstermiştir.
Tekke kanunuyla türbeler de kapatılmış; ancak Fatih, Mevlana, Osman Gazi, Kanuni ve Hacı Bektaş Veli gibi büyüklerin türbeleri kapatılmamıştır.
Temel Atatürk dönemi inkılap tarihleri: Halifeliğin kaldırılması (1924), Tekke-zaviye-türbelerin kapatılması ve Takrir-i Sükûn Kanunu (1925), Türk Medeni Kanunu (1926), Soyadı Kanunu (1934).
Mustafa Kemal'in 'Türkiye Cumhuriyeti şeyhlerin, dervişlerin, müritlerin memleketi olamaz' sözü, tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925) inkılabı vesilesiyle söylenmiştir.
Tekke-zaviyelerin kapatılması ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması eski düzen yanlılarının destek noktalarını ortadan kaldırmış; Takrir-i Sükûn Kanunu ise muhalefeti susturmak için kullanılmıştır. Bu düzenlemeler Takrir-i Sükûn Dönemi'nde (1925) yapılmıştır.
Teşvik-i Sanayi Kanunu ekonomi-sanayi alanıyla ilgilidir; medreselerin ya da tekke-zaviyelerin kapatılması gibi laiklik inkılaplarıyla ilişkilendirilemez.
Örnek Sorular
Soru 1
Tekke, zaviye ve türbelerin 1925'te kapatılması kararının alınmasını hızlandıran başlıca olay aşağıdakilerden hangisidir?
A) Şeyh Sait İsyanı
B) Mustafa Kemal'e yönelik suikast girişimi (İzmir suikastı)
C) Menemen Olayı
D) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşu
E) Balkan Savaşları'nın yol açtığı göç dalgası
Cevabı göster
Cevap: A) Şeyh Sait İsyanı
Şubat-Mayıs 1925 arasında patlak veren Şeyh Sait İsyanı, tarikatların ve dini kurumların rejim için tehdit oluşturduğunu göstermiş; bu durum tekke-zaviyelerin kapatılması kararını hızlandırmıştır.
Soru 2
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması hangi inkılap alanına dahil edilmektedir?
A) Hukuk alanındaki inkılaplar
B) Sosyal alandaki inkılaplar
C) Eğitim alanındaki inkılaplar
D) Siyasi alandaki inkılaplar
E) Ekonomik alandaki inkılaplar
Cevabı göster
Cevap: B) Sosyal alandaki inkılaplar
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması toplumsal (sosyal) yaşamı doğrudan etkileyen bir düzenleme olduğundan sosyal alandaki inkılaplar kapsamında değerlendirilir.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi laiklik ilkesi doğrultusunda gerçekleştirilen düzenlemeler arasında gösterilemez?
A) Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması
B) Mecelle'nin yürürlükten kaldırılması
C) Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun çıkarılması
D) Medreselerin kapatılması
E) Şer'iye ve Evkaf Vekaleti'nin lağvedilmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun çıkarılması
Teşvik-i Sanayi Kanunu ekonomi ve sanayileşme alanıyla ilgilidir; laikleşme düzenlemeleri arasında yer almaz. Diğer seçeneklerin tamamı laiklik kapsamındaki inkılaplardandır.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi, çağdaş, laik ve milli bir toplum inşa etme amacıyla gerçekleştirilen inkılaplar arasında yer alır?
A) Halifeliğin ilga edilerek Osmanlı hanedanının ülkede bırakılması
B) Vakıfların Şer'iye ve Evkaf Vekaleti bünyesinde varlığını koruması
C) Medreselerin Milli Eğitim'e bağlanması fakat faaliyetlerinin sürdürülmesi
D) Şeyhlik ve türbedarlık gibi unvanların kaldırılarak tekke ve zaviyelerin kapatılması
E) Kılık-kıyafette serbestinin esas alınarak fes ile şapkanın birlikte kullanılması
Cevabı göster
Cevap: D) Şeyhlik ve türbedarlık gibi unvanların kaldırılarak tekke ve zaviyelerin kapatılması
Şeyhlik, türbedarlık gibi unvanların kaldırılması ve tekke-zaviyelerin kapatılması, laik ve modern bir toplum hedefiyle gerçekleştirilen inkılaplardandır; Şapka Kanunu da aynı dönemin ürünüdür.
Soru 5
Tekke, zaviye ve türbelerin 1925'te kapatılmasının temel gerekçeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Cumhuriyet rejimine karşı olası ayaklanmaların önüne geçmek
B) Halkın dini duygularının siyasi amaçlarla istismar edilmesini engellemek
C) Dini kurumlar üzerinden örgütlenen muhalefeti tasfiye etmek
D) Laik devlet yapısını pekiştirmek
E) Dini değerleri ve İslami kurumları muhafaza etmek
Cevabı göster
Cevap: E) Dini değerleri ve İslami kurumları muhafaza etmek
Kapatmanın gerekçesi dini değerleri korumak değil; aksine dini duyguların istismarını önlemek, ayaklanmaları engellemek ve laikleşmeyi sağlamaktır.
Soru 6
Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılarak tarikat faaliyetlerinin yasaklandığı kanunun kabul tarihi ile bu inkılabın en doğrudan ilişkili olduğu Atatürk ilkesi hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?
A) 30 Kasım 1925 – Laiklik
B) 3 Mart 1924 – Cumhuriyetçilik
C) 17 Şubat 1923 – İnkılapçılık
D) 1 Kasım 1928 – Milliyetçilik
E) 26 Aralık 1934 – Devletçilik
Cevabı göster
Cevap: A) 30 Kasım 1925 – Laiklik
Tekke, zaviye ve türbeler 30 Kasım 1925'te çıkarılan kanunla kapatılmış; din ile devlet işlerini birbirinden ayıran bu düzenleme en doğrudan laiklik ilkesiyle bağlantılıdır.
Soru 7
Aşağıdaki sosyal alandaki Türk inkılaplarının kronolojik sıralaması hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) Soyadı Kanunu → Tekke-zaviyelerin kapatılması → Miladi takvim → Hafta tatilinin pazara alınması
B) Tekke-zaviyelerin kapatılması → Miladi takvim → Uluslararası rakamların kabulü → Soyadı Kanunu
C) Miladi takvim → Tekke-zaviyelerin kapatılması → Uluslararası rakamların kabulü → Soyadı Kanunu
Cevap: B) Tekke-zaviyelerin kapatılması → Miladi takvim → Uluslararası rakamların kabulü → Soyadı Kanunu
Tekke-zaviye ve türbeler 1925'te kapatılmış, ardından Miladi takvim (1926), Uluslararası rakamların kabulü (1928) ve Soyadı Kanunu (1934) gelmiştir. Bu dört düzenleme farklı yıllara ait olduğundan sıralama nettir.
Soru 8
1925 yılında gerçekleştirilen aşağıdaki düzenlemelerden hangisi, Takrir-i Sükûn Dönemi'nin siyasi atmosferinde muhalefeti tasfiye amacıyla kullanılmıştır?
A) Soyadı Kanunu ve Harf Devrimi'nin kabulü
B) Medeni Kanun ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu
C) TCF'nin ve tekke-zaviyelerin kapatılması
D) Halifeliğin ve Saltanatın kaldırılması
E) Miladi takvim ve uluslararası rakamlar
Cevabı göster
Cevap: C) TCF'nin ve tekke-zaviyelerin kapatılması
Bu dönemde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılarak siyasi muhalefet bitirilmiş, tekke-zaviyelerin kapatılması ise eski düzeni besleyen odakları tasfiye etmiştir; bu iki düzenleme muhalefetin etkisizleştirilmesinde…
Soru 9
Tekke-zaviye-türbelerin kapatılmasıyla aynı yıl (1925) çıkarılan kanun aşağıdakilerden hangisidir?
A) Halifeliğin ilgası
B) Türk Medeni Kanunu
C) Soyadı Kanunu
D) Takrir-i Sükûn Kanunu
E) Tevhid-i Tedrisat Kanunu
Cevabı göster
Cevap: D) Takrir-i Sükûn Kanunu
Takrir-i Sükûn Kanunu da 1925'te çıkarılmış olup tekke-zaviye kapatılmasıyla eş zamanlıdır. Halifeliğin ilgası 1924'te, Medeni Kanun 1926'da, Soyadı Kanunu 1934'te, Tevhid-i Tedrisat ise 1924'te gerçekleşmiştir.
Soru 10
'Türkiye Cumhuriyeti şeyhlerin, dervişlerin, müritlerin memleketi olamaz.' sözü hangi inkılapla doğrudan ilişkilidir?
A) Halifeliğin kaldırılması (1924)
B) Medreselerin kapatılması (1924)
C) Kılık-kıyafet inkılabı (1925)
D) Şer'iye mahkemelerinin lağvedilmesi (1924)
E) Tekke ve zaviyelerin kapatılması (1925)
Cevabı göster
Cevap: E) Tekke ve zaviyelerin kapatılması (1925)
Mustafa Kemal bu sözü, tekke ve zaviyelerin kapatıldığı 1925 inkılabı vesilesiyle söylemiştir; söz, tarikat yapılarının tasfiyesini doğrudan gerekçelendirir.
Soru 11
Aşağıdakilerden hangisi, 30 Kasım 1925 tarihli tekke ve zaviyeler kanunuyla yasaklanan unvan ve faaliyetler arasında yer almaz?
A) Müderrislik ve kadılık
B) Üfürükçülük ve muskacılık
C) Türbedarlık ve babalık
D) Falcılık ve çelebilik
E) Şeyhlik ve dervişlik
Cevabı göster
Cevap: A) Müderrislik ve kadılık
Müderrislik ve kadılık, 1924'te medreselerin ve Şer'iye mahkemelerinin kapatılmasıyla ilişkili unvanlardır; 1925 tarihli tekke-zaviye kanununun doğrudan yasakladığı unvanlar arasında yer almaz.
Soru 12
Atatürk'ün tekke ve zaviyelerin kapatılacağını kamuoyuna duyurduğu şehir ve tarih hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) Ankara – 2 Eylül 1925
B) Kastamonu – 30 Ağustos 1925
C) Diyarbakır – 15 Ekim 1925
D) İstanbul – 30 Ağustos 1925
E) Konya – 30 Kasım 1925
Cevabı göster
Cevap: B) Kastamonu – 30 Ağustos 1925
Atatürk, dini kurumların kapatılacağını 30 Ağustos 1925'te Kastamonu ziyareti sırasında açıklamıştır.