SSCB'nin dağılması (1991) ve bağımsız Türk cumhuriyetleri ile ilişkiler (TİKA) Soruları
KPSS Tarih · 11 özgün soru · açıklamalı çözümler
SSCB'nin dağılması (1991) ve bağımsız Türk cumhuriyetleri ile ilişkiler (TİKA) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında SSCB'nin dağılması (1991) ve bağımsız Türk cumhuriyetleri ile ilişkiler (TİKA) konusunda bilmen gereken 12 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
SSCB dağıldığında Türkiye, bağımsız Türk Cumhuriyetlerini ilk tanıyan devletlerden biri olmuş; en erken tanınan/ilk Türk Cumhuriyeti Azerbaycan, son Türk Cumhuriyeti ise Kazakistan'dır.
SSCB dağılırken bağımsızlığını ilk kazanan cumhuriyet Gürcistan'dır (eski MEB kaynaklarında bu bilgi kabul edilir).
Çekoslovakya'nın SSCB sonrası kansız biçimde demokrasiye geçişini sağlayan süreç 'Kadife Devrim' olarak adlandırılır.
Soğuk Savaş, SSCB'nin dağılması ve onun hakimiyetindeki devletlerin bağımsızlığını kazanmasıyla sona ermiştir; bu süreçte NATO genişlemiş ve Varşova Paktı lağvedilmiştir.
SSCB lideri Gorbaçov'un Glasnost (şeffaflık) ve Perestroika (yeniden yapılanma) politikaları Doğu Bloku'nun dağılmasını hızlandırmış ve Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığına zemin hazırlamıştır.
1991'de SSCB'nin dağılmasıyla Doğu Bloğu parçalanmış; eski Doğu Bloku ülkeleri Batı'ya yakınlaşmış ve 2004'te Letonya, Litvanya, Estonya gibi ülkeler AB'ye üye olmuştur.
Yugoslavya'nın dağılmasıyla Sırbistan, Hırvatistan, Makedonya, Slovenya, Kosova ve Bosna-Hersek bağımsız devletler olarak ortaya çıkmıştır.
SSCB'nin 1991'de dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan beş Türk Cumhuriyeti Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'dır.
Tacikistan (Farslar) ve Moğolistan (Moğollar) Türk soylu olmayan devletler oldukları için Türk Cumhuriyetleri arasında gösterilmez; Kırgızistan ve Özbekistan ise Türk Cumhuriyetidir.
Rusya Federasyonu önderliğinde SSCB'den ayrılan devletlerin kurduğu birlik Bağımsız Devletler Topluluğu'dur (BDT); Alma Ata Deklarasyonu BDT'nin kurulmasına zemin hazırlamıştır.
Bağımsızlık kazanan Türk Cumhuriyetlerinin liderleri: Askar Akayev (Kırgızistan), İslam Kerimov (Özbekistan), Nursultan Nazarbayev (Kazakistan), Saparmurat Niyazov (Türkmenistan); Aliya İzzetbegoviç ise Türk değil Bosna-Hersek liderdir.
TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı), SSCB'nin dağılması sonrası bağımsız Türk Cumhuriyetlerinin kalkınması ve devlet yapılarının güçlenmesi için program ve projeler hazırlamak üzere kurulmuştur; askeri ittifak oluşturmak görevleri arasında değildir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi Yugoslavya'nın dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan devletler arasında yer almaz?
A) Bulgaristan
B) Hırvatistan
C) Bosna-Hersek
D) Slovenya
E) Kosova
Cevabı göster
Cevap: A) Bulgaristan
Bulgaristan, Yugoslavya'nın değil bağımsız bir Doğu Bloku devletinin parçasıydı; Yugoslavya'dan bağımsızlaşan devletler arasında yer almaz.
Soru 2
SSCB'nin dağılmasının ardından Rusya Federasyonu önderliğinde kurulan ve Alma Ata Deklarasyonu'nun zeminini oluşturduğu birlik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Şanghay İşbirliği Örgütü
B) Bağımsız Devletler Topluluğu
C) Türk Devletleri Teşkilatı
D) Varşova Paktı
E) Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü
Cevabı göster
Cevap: B) Bağımsız Devletler Topluluğu
SSCB'den ayrılan devletlerin Rusya Federasyonu önderliğinde kurduğu örgüt Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)'dur ve Alma Ata Deklarasyonu bu oluşumun temelini atmıştır.
Soru 3
Eski Doğu Bloku ülkelerinden Letonya, Litvanya ve Estonya'nın Avrupa Birliği'ne üye olduğu yıl aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1991
B) 1997
C) 2004
D) 2000
E) 2007
Cevabı göster
Cevap: C) 2004
1991'de SSCB'nin dağılmasının ardından Batı'ya yakınlaşan eski Doğu Bloku ülkeleri Letonya, Litvanya ve Estonya 2004 yılında AB'ye üye olmuştur.
Soru 4
Aşağıda verilen lider–ülke eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Askar Akayev — Kırgızistan
B) Nursultan Nazarbayev — Kazakistan
C) İslam Kerimov — Özbekistan
D) Aliya İzzetbegoviç — Türkmenistan
E) Saparmurat Niyazov — Türkmenistan
Cevabı göster
Cevap: D) Aliya İzzetbegoviç — Türkmenistan
Aliya İzzetbegoviç Türkmenistan'ın değil Bosna-Hersek'in lideridir ve Türk soylu değildir. Türkmenistan'ın lideri Saparmurat Niyazov'dur.
Soru 5
Çekoslovakya'nın Sovyet baskısından kurtularak kansız biçimde demokrasiye geçişini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
A) Turuncu Devrim
B) Glasnost
C) Perestroika
D) Prag Baharı
E) Kadife Devrim
Cevabı göster
Cevap: E) Kadife Devrim
Çekoslovakya'nın Sovyet baskısından kurtularak şiddetsiz ve barışçıl bir şekilde demokratik düzene geçiş sürecine 'Kadife Devrim' adı verilmektedir.
Soru 6
1991'de SSCB'nin dağılmasının ardından Türkiye'nin bağımsız Türk Cumhuriyetlerini tanıma süreciyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Türkiye ilk tanıyan devletlerdendir; ilk tanıdığı Azerbaycan, son tanıdığı Kazakistan'dır.
B) Türkiye'nin ilk tanıdığı Türk Cumhuriyeti Kazakistan, son tanıdığı ise Azerbaycan olmuştur.
C) Türkiye, Türk Cumhuriyetlerini en geç tanıyan devletlerden biri olmuştur.
D) Türkiye, ilk olarak Özbekistan'ı ardından diğer Türk Cumhuriyetlerini tanımıştır.
E) Türkiye, tanıma sürecine ancak BDT kurulduktan sonra başlamıştır.
Cevabı göster
Cevap: A) Türkiye ilk tanıyan devletlerdendir; ilk tanıdığı Azerbaycan, son tanıdığı Kazakistan'dır.
Türkiye, 1991'de SSCB'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan Türk Cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülkeler arasında olmuş; bu süreçte ilk tanınan Azerbaycan, en son tanınan ise Kazakistan'dır.
Soru 7
SSCB'nin 1991'de dağılmasının ardından uluslararası sistemde meydana gelen gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Soğuk Savaş döneminin sona ermesi
B) NATO ile Varşova Paktı'nın birleşmesi
C) NATO'nun genişleme sürecine girmesi
D) Eski Doğu Bloku ülkelerinin bağımsızlık kazanması
E) Varşova Paktı'nın feshedilmesi
Cevabı göster
Cevap: B) NATO ile Varşova Paktı'nın birleşmesi
SSCB'nin dağılmasıyla Soğuk Savaş sona ermiş, Varşova Paktı lağvedilmiş ve NATO genişlemiştir; ancak bu iki ittifak hiçbir zaman birleşmemiştir.
Soru 8
TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı) hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) TİKA, bağımsız Türk Cumhuriyetleri ile ortak askeri ittifak oluşturmak amacıyla kurulmuştur.
B) TİKA, Türk Cumhuriyetlerinin BDT'ye katılımını koordine etmek için kurulmuştur.
C) TİKA, Türk Cumhuriyetlerinin kalkınmasını ve devlet yapılarını güçlendirmeyi amaçlamıştır.
D) TİKA, yalnızca Azerbaycan'a yönelik kalkınma projeleri geliştirmek üzere kurulmuştur.
E) TİKA, NATO üyeliği sürecinde Türk Cumhuriyetlerine danışmanlık vermek için oluşturulmuştur.
Cevabı göster
Cevap: C) TİKA, Türk Cumhuriyetlerinin kalkınmasını ve devlet yapılarını güçlendirmeyi amaçlamıştır.
TİKA; SSCB'nin dağılmasının ardından bağımsızlığını kazanan Türk Cumhuriyetlerinin kalkınmasını desteklemek ve devlet kurumlarını güçlendirmek için program ve proje hazırlamak amacıyla kurulmuştur.
Soru 9
1991'de SSCB'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan beş Türk Cumhuriyeti'nin tamamı aşağıdaki seçeneklerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan
B) Azerbaycan, Gürcistan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan
C) Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Moğolistan
D) Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan
E) Azerbaycan, Ermenistan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan
Cevabı göster
Cevap: D) Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan
1991'de SSCB'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan beş Türk Cumhuriyeti; Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'dır.
Soru 10
SSCB lideri Gorbaçov'un uyguladığı, Doğu Bloku'nun çözülmesini hızlandırarak bağımsız Türk Cumhuriyetlerinin doğuşuna zemin hazırlayan 'şeffaflık' (açıklık) ve 'yeniden yapılanma' politikaları aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
A) Détente ve Containment
B) NEP ve Kolhoz
C) Truman Doktrini ve Marshall Planı
D) Sosyalizm ve Kolektivizm
E) Glasnost ve Perestroika
Cevabı göster
Cevap: E) Glasnost ve Perestroika
Gorbaçov'un 'şeffaflık' anlamındaki Glasnost ve 'yeniden yapılanma' anlamındaki Perestroika politikaları, Doğu Bloku'nun çözülmesini hızlandırmış ve bağımsız Türk Cumhuriyetlerinin doğuşuna zemin hazırlamıştır.
Soru 11
Orta Asya'daki devletler değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi Türk soylu bir cumhuriyet olmaması nedeniyle Türk Cumhuriyetleri arasında sayılmaz?
A) Tacikistan
B) Kırgızistan
C) Türkmenistan
D) Özbekistan
E) Azerbaycan
Cevabı göster
Cevap: A) Tacikistan
Tacikistan'ın nüfusu Türk değil Fars kökenlidir; bu nedenle KPSS'de Türk Cumhuriyetleri arasında sayılmaz. Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Azerbaycan ise Türk soylu cumhuriyetlerdir.