Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) ve Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) Soruları
KPSS Tarih · 43 özgün soru · açıklamalı çözümler
Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) ve Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) ve Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Atatürk'ün annesinin adı Zübeyde Hanım'dır.
Saltanatın kaldırılması ve Medeni Kanun'un kabulü hem cumhuriyetçilik hem laiklik ilkeleriyle ilişkilidir; TBMM'nin açılması ise yalnızca cumhuriyetçilik ilkesiyle ilişkilidir.
Mübadele meselesini yürütmek üzere 13 Ekim 1923'te 'Mübadele, İmar ve İskân Vekaleti' kurulmuş, 11 Aralık 1923'te lağvedilerek Dahiliye Vekaleti'ne bağlanmıştır.
Rauf Orbay (Bey) saltanatın kaldırılmasına karşı çıkmış; ancak Mustafa Kemal'in güçlü tutumu ve Hâkimiyet-i Milliye Beyannamesi kararın alınmasını sağlamıştır.
Atatürk öğretmenliği tüm mesleklerin üstünde görmüş; 'Cehaletle yapılan savaş, en az düşmanla yapılan savaş kadar önemlidir' gibi sözlerle eğitime verdiği önemi vurgulamıştır.
Tarım Satış Kooperatifleri, Cumhuriyet'in ilk yıllarında çiftçilerin ürünlerini daha iyi koşullarda satabilmeleri için oluşturulan ilk kurumsal yapılardandır.
24 Kasım Öğretmenler Günü, Atatürk'ün doğumunun 100. yıl dönümünde bu tarih seçilerek kutlanmaya başlanmıştır.
Temel siyasal inkılapların kronolojik sırası: Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922) → Ankara'nın başkent olması (13 Ekim 1923) → Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923) → Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924).
Atatürk döneminde Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'a Kur'an-ı Kerim'in Türkçe tefsiri yaptırılmış ve 'Hak Dini Kur'an Dili' adıyla halka ücretsiz dağıtılmıştır.
Yönetsel/eğitim/sosyal ikiliği gidermeye yönelik inkılaplar: medreselerin kapatılması (eğitim), Miladi takvimin kabulü (sosyal/ticari) ve saltanatın kaldırılması (yönetim) ikiliğini ortadan kaldırmıştır.
Saltanatın kaldırılmasından sonra meclis hükümeti sisteminden kaynaklanan ve İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Ali Fethi Okyar'ın istifasıyla doğan 'Ekim Bunalımı', 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilanıyla çözülmüş; bu, 1921 Anayasası'nda yapılan ilk değişiklik olmuştur.
İmam Hatip ve İlahiyat Fakültesi Atatürk döneminde açılmış kurumlardır; Halkodaları ise Atatürk'ün ölümünden sonra açılıp 1951'de kapatılmıştır.
Atatürk, 1 Kasım 1936 TBMM açılış konuşmasında ve 29 Ekim 1937 Cumhuriyet Bayramı Balosunda Fransa ile ilişkiler bağlamında Hatay (İskenderun Sancağı) sorununu dış politikanın birinci gündem maddesi haline getirmiştir.
Cumhuriyet Halk Fırkası (Halk Fırkası), 9 Eylül 1923'te Cumhuriyet'in ilanından önce Mustafa Kemal tarafından kurulmuş olup Türkiye'nin ilk siyasi partisidir; temeli Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ile Dokuz Umde'ye dayanır.
Şeriye ve Evkaf (Vakıflar) Vekâleti ile Şeyhülislamlık, Cumhuriyet döneminde laikleşme sürecinin bir parçası olarak Atatürk dönemi inkılapları kapsamında kaldırılmıştır.
'Çankaya' ve 'Üç Devride Bir Adam' adlı eserlerin yazarı Falih Rıfkı Atay olup bunlar Atatürk dönemini anlatan önemli biyografi/anı kitaplarıdır.
Dokuz Umde; milli hakimiyete bağlılık, saltanatın kaldırılması kararının değişmezliği, asayiş, mahkemelerin hızlandırılması, aşar vergisinin kaldırılması, askerlik süresinin kısaltılması ve bayındırlık gibi maddeleri içerir.
Milli Mücadele döneminde Edirne Mebusu İsmet ve Kozan Mebusu Fevzi'nin imzalarıyla 15-16 Eylül 1921'de meclise saltanatın kaldırılması yasa teklifi sunulmuştur.
Lozan görüşmeleri sürecinde (1 Kasım 1922-24 Temmuz 1923) TBMM'nin aldığı önemli kararlar arasında saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanı ve Fransız işgal bölgelerinden çekilme yer alır.
II. TBMM (11 Ağustos 1923-1927) döneminde Cumhuriyetin ilanı, Lozan Antlaşması'nın onayı, Halifeliğin kaldırılması ve Şeyh Sait İsyanı gerçekleşmiş; Serbest Cumhuriyet Fırkası ise 1930'da III. TBMM döneminde kurulmuştur.
Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalanmış; bu antlaşmadan önce 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılarak Osmanlı Devleti fiilen sona ermiştir.
Sabiha Gökçen, Atatürk'ün manevi kızı olup savaş pilotluğuyla tanınmaktadır.
Örnek Sorular
Soru 1
1 Kasım 1922 tarihli Saltanatın Kaldırılmasına Dair Kanun'da, saltanatın hangi tarihten itibaren ve ne şekilde kaldırıldığı belirtilmiştir?
A) 16 Mart 1920'den itibaren ve ebediyen kaldırılmıştır
B) 30 Ekim 1918'den itibaren ve geçici olarak askıya alınmıştır
C) 1 Kasım 1922'den itibaren ve meclis kararıyla yeniden düzenlenmiştir
D) Mondros Mütarekesi'nden itibaren ve koşullu olarak sona erdirilmiştir
E) Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcından itibaren ve fiilen geçersiz sayılmıştır
Cevabı göster
Cevap: A) 16 Mart 1920'den itibaren ve ebediyen kaldırılmıştır
Kanunda, saltanatın İstanbul'un işgal tarihi olan 16 Mart 1920'den itibaren ve ebediyen kaldırıldığı ifade edilmiştir; çünkü bu tarihten itibaren Osmanlı hükümeti bağımsız hareket edemez hale gelmiştir.
Soru 2
Erzurum ve Sivas kongrelerinde alınan 'Kuvayımilliye'yi etkin ve millî iradeyi hâkim kılmak esastır' kararı, doğrudan hangi gelişmenin temelini oluşturur?
A) Saltanatın kaldırılması kararının mecliste görüşülmesi
B) Halifeliğin ayrı bir kurum olarak sürdürülmesi
C) Meclis hükümeti sisteminden vazgeçilerek kabine sistemine geçilmesi
D) Cumhuriyetin ilanı ve ulusal egemenlik anlayışının yerleşmesi
E) Osmanlı hanedanının yurt dışına çıkarılması
Cevabı göster
Cevap: D) Cumhuriyetin ilanı ve ulusal egemenlik anlayışının yerleşmesi
Kongrelerde benimsenen 'iradeyi hâkim kılmak' anlayışı, doğrudan Cumhuriyetin ilanı ve ulusal egemenlik ilkesinin yerleşmesinin temelini oluşturur; saltanatın kaldırılmasının değil.
Soru 3
Saltanatın kaldırılmasının ardından istifa eden son Osmanlı Hükümeti'nin ve bu hükümetin sadrazamının adı nedir?
A) Damat Ferit Paşa Hükümeti — Damat Ferit Paşa
B) Tevfik Paşa Hükümeti — Tevfik Paşa
C) Ahmet İzzet Paşa Hükümeti — Ahmet İzzet Paşa
D) Ali Rıza Paşa Hükümeti — Ali Rıza Paşa
E) Mustafa Kemal Hükümeti — Mustafa Kemal
Cevabı göster
Cevap: B) Tevfik Paşa Hükümeti — Tevfik Paşa
Saltanatın kaldırılmasıyla birlikte son Osmanlı Hükümeti olan Tevfik Paşa Hükümeti istifa etmiş; istifa eden son Osmanlı sadrazamı Tevfik Paşa olmuştur.
Soru 4
Saltanatın kaldırılmasının (1 Kasım 1922) ardından boşalan halifelik makamına kim, hangi usulle getirilmiştir?
A) Şeyhülislamın fetvasıyla Abdülhamid'in oğlu
B) Hanedanın en kıdemli üyesi sıfatıyla doğrudan Vahdettin
C) İtilaf Devletlerinin onayıyla Vahdettin'in oğlu
D) TBMM'de yapılan seçimle Abdülmecid Efendi
E) Ulema heyetinin oybirliğiyle belirlenen bir aday
Cevabı göster
Cevap: D) TBMM'de yapılan seçimle Abdülmecid Efendi
Saltanat kaldırılıp Vahdettin yurt dışına çıktıktan sonra halifelik makamına Abdülmecid Efendi, TBMM'de yapılan seçimle getirilmiş; böylece saltanat ile hilafet birbirinden ayrılmıştır.
Soru 5
Cumhuriyetin ilanının (29 Ekim 1923) hükümet sistemine etkisi aşağıdakilerden hangisiyle doğru biçimde özetlenir?
A) Meclis hükümeti sistemi güçlendirilmiş, başbakanlık yerine komisyon yönetimine geçilmiştir.
B) Kabine sisteminden meclis hükümeti sistemine geri dönülmüş; yürütme yetkisi meclise verilmiştir.
C) Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçilmiş; başbakanlık cumhurbaşkanına bağlanmıştır.
D) Çift başlı yürütme modeli benimsenerek başbakanlık ve cumhurbaşkanlığı eşit yetkilerle tanımlanmıştır.
E) Yürütme yetkisi doğrudan seçimle belirlenen başbakana devredilmiş, cumhurbaşkanlığı sembolik kalmıştır.
Cevabı göster
Cevap: C) Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçilmiş; başbakanlık cumhurbaşkanına bağlanmıştır.
Cumhuriyetin ilanıyla hükümet bunalımı sona ermiş, meclis hükümeti sisteminden kabine (bakanlar kurulu) sistemine geçilmiş; başbakanlık cumhurbaşkanına bağlanmıştır.
Soru 6
Milli egemenlik anlayışıyla bağdaşmadığı için kaldırılan kurumlar arasında saltanat ilk sırada yer alır. Aşağıdaki kurumlardan hangisi bu gerekçeyle kaldırılan kurumlar arasında yer almaz?
Saltanat, Halifelik, Şeyhülislamlık, Şeriye Mahkemeleri ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti milli egemenlik anlayışıyla bağdaşmadığı için kaldırılmıştır.
Soru 7
Cumhuriyetin ilanından sonra alınan hangi karar, eski padişah ailesinin Türk siyasi yaşamından tümüyle koparılmasının somut göstergesidir?
A) Şeriye mahkemelerinin lağvedilmesi
B) Halifeliğin kaldırılarak dinin devlet denetimine alınması
C) Osmanlı borçlarının uluslararası tahkimle çözülmesi
D) Osmanlı hanedanı üyelerinin yurt dışına çıkarılması
E) Padişah unvanının yasal olarak yasaklanması
Cevabı göster
Cevap: D) Osmanlı hanedanı üyelerinin yurt dışına çıkarılması
Cumhuriyetin ilanından sonra Osmanlı hanedanı üyeleri yurt dışına çıkarılmış; bu karar hanedanın Türk siyasetindeki etkisini tümüyle sona erdirmiştir.
Soru 8
1 Kasım 1922 tarihli TBMM kararının doğrudan sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Osmanlı hanedanının siyasi egemenliğinin sona ermesi
B) Mustafa Kemal'in TBMM tarafından Cumhurbaşkanı seçilmesi
C) Hilafet makamının saltanattan ayrılması
D) TBMM'nin yegâne meşru siyasi otorite konumuna gelmesi
E) Osmanlı Devleti'nin resmen sona ermesi
Cevabı göster
Cevap: B) Mustafa Kemal'in TBMM tarafından Cumhurbaşkanı seçilmesi
1 Kasım 1922'de TBMM saltanatı kaldırmış; bununla Osmanlı'nın siyasi egemenliği sona ermiş, hilafet saltanattan ayrılmış ve TBMM tek meşru otorite olmuştur.
Soru 9
Saltanatın 1 Kasım 1922'de kaldırılmasının temel siyasi gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Osmanlı Devleti'nin uluslararası iflasını resmen ilan etmek
B) Halifeliği bağımsızlaştırarak dini otoriteyi güçlendirmek
C) Sivil iktidarı orduya devrederek komuta birliği sağlamak
D) Osmanlı borçlarını tahkimden önce tek taraflı reddetmek
E) Lozan'daki çift başlılığı önleyip TBMM'yi tek temsilci kılmak
Cevabı göster
Cevap: E) Lozan'daki çift başlılığı önleyip TBMM'yi tek temsilci kılmak
Saltanatın kaldırılmasının temel gerekçesi, İtilaf Devletlerinin Lozan görüşmelerine İstanbul Hükümeti'ni de davet etmesiyle doğan çift başlılığı önlemek ve TBMM'nin tek meşru temsilci olarak Lozan'a katılmasını…
Soru 10
Aşağıdaki inkılaplardan hangisi demokrasinin gelişmesini destekleyen adımlar arasında yer almaz?
A) Cumhuriyetin ilanı
B) Kadınlara siyasi hakların verilmesi
C) Soyadı Kanunu'nun çıkarılması
D) Saltanatın kaldırılması
E) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması
Cevabı göster
Cevap: C) Soyadı Kanunu'nun çıkarılması
Saltanatın kaldırılması, kadınlara siyasi hakların verilmesi, Cumhuriyetin ilanı ve çok partili siyasi hayata yönelik Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması demokratikleşmeye katkı sağlayan adımlardır.
Soru 11
Saltanatın kaldırılmasıyla ortaya çıkan devlet başkanlığı ve devlet borçları sorunları hangi gelişmeyle çözüme kavuşturulmuştur?
A) 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilan edilmesiyle
B) 3 Mart 1924'te Halifeliğin kaldırılmasıyla
C) 24 Temmuz 1923'te Lozan Antlaşması'nın imzalanmasıyla
D) 13 Ekim 1923'te Ankara'nın başkent ilan edilmesiyle
E) 1921 Anayasası'nın TBMM'ce kabul edilmesiyle
Cevabı göster
Cevap: A) 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilan edilmesiyle
Saltanatın kaldırılmasıyla devlet başkanlığı makamı boşalmış ve devlet borçlarının statüsü belirsizleşmişti; bu sorunlar 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilanı ve Mustafa Kemal'in cumhurbaşkanlığına seçilmesiyle…
Soru 12
Rıza Nur'un TBMM'ye sunduğu yasa teklifleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Halifeliğin kaldırılması ve Ankara'nın başkent ilan edilmesi
B) Saltanatın kaldırılması ve Ankara'nın başkent yapılması
C) Cumhuriyetin ilanı ve çok partili sisteme geçiş
D) Başkomutanlık yetkisi ve saltanatın kaldırılması
E) Lozan görüşmelerine katılım ve devlet başkanlığının oluşturulması
Cevabı göster
Cevap: D) Başkomutanlık yetkisi ve saltanatın kaldırılması
Rıza Nur'un meclise sunduğu teklifler Başkomutanlık yetkisi ve saltanatın kaldırılmasıdır. Ankara'nın başkent yapılması teklifini meclise sunan kişi Rıza Nur değildir.
Soru 13
Son Osmanlı padişahı VI. Mehmet Vahdettin'in yurt dışına çıkış tarihi ve kullandığı araç hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) 1 Kasım 1922 — İtalyan buharlısı
B) 17 Kasım 1922 — İngiliz savaş gemisi
C) 19 Kasım 1922 — Fransız ticaret gemisi
D) 13 Kasım 1918 — Yunan deniz nakliye gemisi
E) 24 Kasım 1922 — Amerikan deniz kuvvetleri gemisi
Cevabı göster
Cevap: B) 17 Kasım 1922 — İngiliz savaş gemisi
VI. Mehmet Vahdettin, saltanatın kaldırılmasının ardından 17 Kasım 1922'de bir İngiliz savaş gemisiyle yurt dışına çıkmıştır.
Soru 14
Ekim Bunalımı'nın temel nedeni ve bu bunalımı çözen gelişme aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Meclis başkanının azledilmesi / Lozan Antlaşması'nın onayı
B) Ali Fethi Okyar'ın istifası / Saltanatın kaldırılması
C) Rauf Orbay'ın istifası / Cumhuriyetin ilanı
D) Hüseyin Rauf'un tutuklanması / Anayasa değişikliği
E) Ali Fethi Okyar'ın istifası / Cumhuriyetin ilanı
Cevabı göster
Cevap: E) Ali Fethi Okyar'ın istifası / Cumhuriyetin ilanı
Meclis hükümeti sisteminden kaynaklanan ve İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Ali Fethi Okyar'ın istifasıyla patlak veren Ekim Bunalımı, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilanıyla çözülmüş; bu, 1921 Anayasası'nda yapılan ilk…
Soru 15
29 Ekim Cumhuriyet Bayramı'nın resmi olarak kutlanma kararı hangi yılda alınmıştır?
A) 1923
B) 1924
C) 1925
D) 1926
E) 1928
Cevabı göster
Cevap: C) 1925
Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiş olsa da bu tarihin resmi bayram olarak kutlanması kararı 1925 yılında alınmıştır.