Osmanlı ordu teşkilatı (Kapıkulu, Yeniçeri, Tımarlı Sipahi, donanma, devşirme) Soruları
KPSS Tarih · 21 özgün soru · açıklamalı çözümler
Osmanlı ordu teşkilatı (Kapıkulu, Yeniçeri, Tımarlı Sipahi, donanma, devşirme) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Osmanlı ordu teşkilatı (Kapıkulu, Yeniçeri, Tımarlı Sipahi, donanma, devşirme) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Osmanlı taşra yönetiminde merkeze yakın (saliyanesiz) eyaletlerde dirlik/tımar sistemi ve tımarlı sipahi yetiştirilmesi, uzak (saliyaneli) eyaletlerde ise iltizam veya salyane (vergilerin toplanıp yöneticiye yıllık maaş ödenmesi) sistemi uygulanmıştır.
Kapıkulu, padişahın kapısının kulu anlamına gelen, Osmanlı merkez ordusunun temelini oluşturan devşirme/pencik kökenli profesyonel askeri sınıftır ve Selçuklu'daki Gulam sisteminin Osmanlı karşılığıdır.
Yeni padişah tahta çıktığında (cülus) yeniçeri ve kapıkulu askerlerine cülus bahşişi dağıtmak gelenekti; bu mali yük zamanla yeniçeri isyanlarını besledi.
Kapıkulu Süvari teşkilatındaki altı bölüme (Sipahiler, Silahtarlar, Sağ/Sol Garipler, Sağ/Sol Ulufeciler) topluca 'Altı Bölük Halkı' denir; Sipahiler ve Silahtarlar padişahın çadırını, Garipler hazineyi, Ulufeciler ise sancağı korumakla görevliydi.
Akıncılar; sınır güvenliğinden sorumlu, düşman ülkelerine akın yaparak keşif/istihbarat toplayan hafif süvari birlikleridir.
Tımarlı sipahiler eyalet kuvvetlerinin en kalabalık çekirdeğini oluşturur; maaş almaz, toprak (tımar/dirlik) gelirinden geçinir, sefere kendi imkânlarıyla katılır ve yanlarında Cebelü denen silahlı asker götürmek zorundadırlar.
XVI. yüzyıl sonlarından itibaren tımar sistemi iltizama dönüşmeye başlamış, tımar toprakları mültezimlerin denetimine geçmiş ve ordunun atlı sipahi kuvveti büyük ölçüde azalmıştır.
Kapıkulu Ocakları piyade (Yeniçeri, Acemi, Cebeci, Topçu, Top Arabacıları, Humbaracı) ve süvari (Sipah, Silahtar, Sağ/Sol Ulufeciler, Sağ/Sol Garipler) bölüklerinden oluşurdu.
Devşirme sisteminde toplanan çocuklar önce Acemi Ocağı'nda eğitilir, ardından Kapıkulu birlikleri arasına alınırdı; bu sistem zamanla devletin asker ve yönetici ihtiyacını karşılar hale geldi.
Osmanlı ordusu merkez (Kapıkulu) ve eyalet kuvvetleri olmak üzere ikiye ayrılır: Kapıkulu devşirme kökenli, maaşlı ve merkezde konuşlu daimi askerdir; tımarlı sipahiler ise taşrada toprak (dirlik) geliriyle geçinen, maaş almayan atlı eyalet askeridir.
Kapıkulu sayısının artması hazineye ağır maaş yükü bindirmiş; devlet bu yükü hafifletmek için tımarlı sipahileri azaltma yoluna gitmiştir.
II. Osman (Genç Osman) yeniçeri ocağını kaldırıp Anadolu ve Suriye halkından yeni bir ordu kurmayı planlayınca yeniçeriler ayaklanmış, padişah 1622'de tahttan indirilip öldürülmüş; bu, bir padişahın yeniçeriler eliyle öldürüldüğü ilk örnektir.
15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı, vezirlerin çoğunu devşirme kökenli devlet adamlarından seçerek ve müsadere uygulamasını kullanarak merkezi otoriteyi güçlendirmiştir.
Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu ordusunda Gulam (kul) askerleri Osmanlı'daki Kapıkulu'na, ikta askerleri ise Osmanlı'daki tımarlı sipahiye karşılık gelir; Anadolu Selçuklu donanması Emirü's-Sevahil komutasındadır.
Osmanlı ordusunun yardımcı/geri hizmet sınıfları arasında Derbentçiler (yol-köprü), Sakalar/Sakallar (su taşıma), Lağımcılar (tünel kazma), Garipçiler (ganimet koruma) bulunur; bunlardan su taşıyan Sakalar hazineye nakit maaş yükü getirmeyen muharip sınıftır.
Abdülaziz döneminde Osmanlı'nın (dönemin) en büyük donanmalarından biri inşa edilmiştir.
Osmanlı'da ulema (ilmiye sınıfı: kadı, müderris, müftü) devşirmeyle değil din eğitimi görmüş Müslümanlardan yetişirdi; devşirme yalnızca kapıkulu askerleri ve saray bürokratları için geçerliydi.
İlk düzenli Osmanlı ordusu (Kapıkulu Ocakları) Orhan Bey döneminde temellenmiş, Kapıkulu Ocakları ile Yeniçeri/Acemi/Topçu ocakları I. Murat döneminde kurulmuş ve Kapıkulu askerleri Gelibolu'da yetiştirilmiştir.
Yeniçeri Ocağı, yetersizliğinin açıkça görülmesi üzerine II. Mahmut tarafından kaldırılmış ve yerine modern usulde eğitim veren yeni bir ordu kurulmuştur.
Yeniçeri sayısı XVI. yüzyıl başlarındaki 15.000-20.000 düzeyinden XVII. yüzyılda 70.000-80.000'e çıkmıştır; devşirme dışından kayıt kabulü ve sayının şişirilmesi ocağın bozulmasının göstergesidir.
Yeniçeri Ocağı, devşirme sistemiyle yetiştirilmiş, padişaha doğrudan bağlı maaşlı daimi askerlerden oluşan Kapıkulu teşkilatının en önemli birimidir ve işleyişinde Bektaşilik etkisi vardır.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi Kapıkulu Ocakları'nın piyade bölükleri arasında yer almaz?
A) Silahtarlar
B) Topçular
C) Cebeciler
D) Yeniçeriler
E) Humbaracılar
Cevabı göster
Cevap: A) Silahtarlar
Silahtarlar, Kapıkulu Ocakları'nın süvari bölükleri arasında yer alır; piyade bölükleri arasında sayılmaz. Yeniçeriler, Topçular, Cebeciler ve Humbaracılar ise piyade bölüklerine dahildir.
Soru 2
Kapıkulu Süvari teşkilatındaki 'Altı Bölük Halkı' içinde hazineyi korumakla görevli bölük aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sipahiler
B) Garipler
C) Silahtarlar
D) Ulufeciler
E) Cebeciler
Cevabı göster
Cevap: B) Garipler
Altı Bölük Halkı içinde Garipler hazineyi korumakla görevliydi. Sipahiler ve Silahtarlar padişahın çadırını, Ulufeciler ise sancağı korurdu.
Soru 3
Yeniçeri, Acemi ve Topçu ocaklarının kurulduğu Osmanlı padişahı hangisidir?
A) Osman Gazi
B) Orhan Bey
C) I. Murat
D) I. Bayezit
E) II. Murat
Cevabı göster
Cevap: C) I. Murat
Kapıkulu Ocakları I. Murat döneminde kurulmuştur; Yeniçeri, Acemi ve Topçu ocakları bu süreçte teşkil edilmiş, Kapıkulu askerleri Gelibolu'da yetiştirilmiştir. Orhan Bey döneminde yalnızca ilk düzenli ordunun temeli…
Soru 4
Osmanlı'da devşirme sisteminin uygulandığı kesim aşağıdakilerden hangisiyle doğru biçimde tanımlanmıştır?
A) Kadı, müderris ve müftü gibi ilmiye mensupları
B) Hem kapıkulu askerleri hem de ulema sınıfı
C) Yalnızca Anadolu'da görev yapan taşra yöneticileri
D) Kapıkulu askerleri ve saray bürokratları
E) Tımarlı sipahiler ve akıncılar
Cevabı göster
Cevap: D) Kapıkulu askerleri ve saray bürokratları
Devşirme sistemi kapıkulu askerleri ve saray bürokratları için geçerliydi. Ulema (kadı, müderris, müftü) din eğitimi görmüş Müslümanlardan yetiştirilir, devşirmeyle yetiştirilmezdi.
Soru 5
Osmanlı'da Nişancı ve Defterdar hangi yönetici sınıfına dahildir?
A) Seyfiye
B) İlmiye
C) Devşirme sınıfı
D) Reaya
E) Kalemiye
Cevabı göster
Cevap: E) Kalemiye
Osmanlı yönetici sınıfları Seyfiye (askerlik-yönetim), İlmiye (din-hukuk-eğitim) ve Kalemiye (yazışma-maliye) olarak üçe ayrılır. Nişancı ve Defterdar yazışma-maliye işleriyle ilgilendiğinden Kalemiye'ye dahildir.
Soru 6
Osmanlı'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak yerine modern eğitime dayalı yeni bir ordu kuran padişah kimdir?
A) III. Selim
B) II. Mahmut
C) Abdülmecit
D) II. Osman
E) I. Abdülhamit
Cevabı göster
Cevap: B) II. Mahmut
Yeniçeri Ocağı, gösterdiği yetersizlik açıkça ortaya çıkınca II. Mahmut tarafından kaldırılmış (Vaka-yı Hayriye, 1826) ve yerine modern usulde eğitim veren Asakir-i Mansure-i Muhammediyye kurulmuştur.
Soru 7
Osmanlı ordusundaki yardımcı sınıflardan yol ve köprü güvenliğinden sorumlu olan birlik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sakalar
B) Lağımcılar
C) Garipçiler
D) Derbentçiler
E) Humbaracılar
Cevabı göster
Cevap: D) Derbentçiler
Derbentçiler Osmanlı ordusundaki yardımcı sınıflar arasında yol ve köprü güvenliğinden sorumludur. Sakalar su taşıma, Lağımcılar tünel kazma, Garipçiler ganimet koruma göreviyle tanımlanır.
Soru 8
Osmanlı Devleti'nde Kapıkulu teşkilatının Büyük Selçuklu'daki karşılığı olan sistem aşağıdakilerden hangisidir?
A) Gulam sistemi
B) İkta sistemi
C) Dirlik sistemi
D) Tımar sistemi
E) Salyane sistemi
Cevabı göster
Cevap: A) Gulam sistemi
Kapıkulu, padişahın kapısının kulu anlamını taşıyan ve devşirme/pencik kökenli profesyonel askerlerden oluşan merkez ordu teşkilatıdır; Selçuklu'daki Gulam sisteminin Osmanlı karşılığı olarak değerlendirilir.
Soru 9
Anadolu Selçuklu ordusunda toprak (ikta) geliriyle geçinen ikta askerlerine Osmanlı'da karşılık gelen askeri sınıf aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kapıkulu piyadeleri
B) Tımarlı sipahiler
C) Akıncılar
D) Yeniçeriler
E) Kapıkulu süvarileri
Cevabı göster
Cevap: B) Tımarlı sipahiler
Anadolu Selçuklu ordusunda toprak geliriyle geçinen ikta askerleri, Osmanlı'daki tımar/dirlik geliriyle geçinen tımarlı sipahilere karşılık gelir. Gulam/kul askerler ise Osmanlı'daki Kapıkulu'na denk düşer.
Soru 10
XVI. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı'da tımar topraklarının mültezimlerin denetimine geçmesi hangi sonucu doğurmuştur?
A) Devşirme kökenli kapıkulu askerlerinin sayısının hızla artması
B) Yeniçeri ocağının lağvedilerek yerini tımarlı sipahilere bırakması
C) Ordunun atlı sipahi kuvvetlerinin büyük ölçüde zayıflaması
D) Salyane sisteminin taşra eyaletlerinden tamamen kaldırılması
E) Merkezi hazinenin güçlenerek ordu masraflarının kolayca karşılanması
Cevabı göster
Cevap: C) Ordunun atlı sipahi kuvvetlerinin büyük ölçüde zayıflaması
Tımar topraklarının iltizama dönüşmesi ve mültezimlerin kontrolüne geçmesi, tımarlı sipahi sisteminin çöküşüne yol açmış; ordunun atlı sipahi kuvveti büyük ölçüde azalmıştır.
Soru 11
1622'de yeniçeriler tarafından tahttan indirilerek öldürülen ve bu olayı padişahın yeniçeriler eliyle öldürülmesinin ilk örneği hâline getiren padişah kimdir?
A) I. Mustafa
B) IV. Murat
C) II. Osman
D) III. Selim
E) I. İbrahim
Cevabı göster
Cevap: C) II. Osman
II. Osman (Genç Osman olarak da anılır), yeniçeri ocağını kaldırıp Anadolu ve Suriye halkından yeni bir ordu kurmayı planlayınca yeniçeriler isyan etmiş; padişah 1622'de tahttan indirilip öldürülmüştür. Bu, Osmanlı…
Soru 12
Devşirme kökenli, padişaha doğrudan bağlı maaşlı daimi Kapıkulu birimi olan Yeniçeri Ocağı'nın işleyişinde etkili olan tarikat aşağıdakilerden hangisidir?
A) Mevlevilik
B) Kadirilik
C) Nakşibendilik
D) Halvetilik
E) Bektaşilik
Cevabı göster
Cevap: E) Bektaşilik
Yeniçeri Ocağı, devşirme kökenli ve padişaha doğrudan bağlı maaşlı daimi askerlerden oluşan Kapıkulu teşkilatının en önemli birimidir; ocağın işleyişinde Bektaşilik etkisi belirgin biçimde hissedilmiş, yeniçeriler 'Hacı…
Soru 13
Osmanlı Kapıkulu askerleri ile tımarlı sipahiler arasındaki temel farka ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Kapıkulu askerleri devşirme kökenlidir; tımarlı sipahiler ise farklı kökenden gelebilir.
B) Kapıkulu ve tımarlı sipahilerin ikisi de taşrada konuşlanarak ülke savunmasını üstlenir.
C) Kapıkulu düzenli maaş (ulufe) alır; tımarlı sipahiler tımar geliriyle geçinir.
D) Kapıkulu merkezi orduda yer alır; tımarlı sipahiler eyalet kuvvetlerini oluşturur.
E) Tımarlı sipahiler atlı birliklerden oluşurken Kapıkulu hem piyade hem süvari bölüklerini kapsar.
Cevabı göster
Cevap: B) Kapıkulu ve tımarlı sipahilerin ikisi de taşrada konuşlanarak ülke savunmasını üstlenir.
Kapıkulu merkezde (başkentte) konuşlu daimi askerlerdir; tımarlı sipahiler ise taşrada bulunur. Her ikisinin de taşrada konuşlandığını söylemek yanlıştır.
Soru 14
Osmanlı'da Yeniçeri Ocağı'nın bozulma sürecinin bir göstergesi olarak değerlendirilen gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yeniçerilerin kapıkulu süvari bölükleriyle birleştirilmesi
B) Yeniçerilerin Anadolu eyaletlerindeki tımar arazilerine yerleştirilmesi
C) Cülus bahşişinin kaldırılarak yerine ulufe zammı getirilmesi
D) Devşirme dışından kayıt kabulü ve yeniçeri sayısının şişirilmesi
E) Yeniçeri ağasının vezir rütbesiyle sadrazamlık görevine atanması
Cevabı göster
Cevap: D) Devşirme dışından kayıt kabulü ve yeniçeri sayısının şişirilmesi
Yeniçeri Ocağı'nın bozulma göstergelerinden biri, devşirme dışından kayıt kabulü ve sayının XVI. yüzyıl başlarındaki 15.000-20.000 düzeyinden XVII. yüzyılda 70.000-80.000'e şişirilmesidir.
Soru 15
XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı'nın merkezi otoriteyi pekiştirmek amacıyla başvurduğu uygulamalar arasında hangisi yer alır?
A) Devşirme kökenli devlet adamlarını vezir seçmek ve müsadere uygulaması
B) Tımarlı sipahilerin sayısını artırarak eyalet yönetimini güçlendirmek
C) Yeniçeri ocağını lağvedip Anadolu halkından asker toplamak
D) İltizam sistemini yaygınlaştırarak vergi gelirini arttırmak
E) Salyane sistemini saliyanesiz eyaletlere de uygulamak
Cevabı göster
Cevap: A) Devşirme kökenli devlet adamlarını vezir seçmek ve müsadere uygulaması
XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı padişahları, vezirlerin çoğunu devşirme kökenli devlet adamlarından seçmiş ve müsadere (ölen devlet adamının mal varlığına el koyma) uygulamasını kullanarak merkezi…