Osmanlı hukuk sistemi (şer'i ve örfi hukuk, kanunnameler, kadılık, Divan-ı mezalim) Soruları
KPSS Tarih · 13 özgün soru · açıklamalı çözümler
Osmanlı hukuk sistemi (şer'i ve örfi hukuk, kanunnameler, kadılık, Divan-ı mezalim) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Osmanlı hukuk sistemi (şer'i ve örfi hukuk, kanunnameler, kadılık, Divan-ı mezalim) konusunda bilmen gereken 19 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Osmanlı şer'i yargısı Şeriat (Kur'an) temelli işler; kazasker temyiz/yüksek yargı görevi görür, kadı şer'i davalara bakan hakimdir (ilk kadı Karamanlı Dursun Fakih), mahkeme tutanakları Şer'iye Sicili'nde tutulur.
Hz. Muhammed'in soyundan gelen seyyid ve şerifler Osmanlı'da kadılık, fetva ve vakıf gibi alanlarda ayrıcalıklı statüye sahipti ve Nakibüleşraf'ın denetimi altındaydı.
Çiftbozan (çift resmi) vergisi, toprağını üst üste ekmeyenlerden alınan ve örfi vergiler arasında en ağır olanıdır; artışı tarımın iyi gitmediğinin göstergesidir.
Osmanlı hukuk/yönetim sistemi üç kaynağa dayanır: şer'i hukuk (İslam fıkhı), örfi hukuk (Türk töresi + padişah kanunnameleri) ve fethedilen bölgelerin yerel kanunları.
Osmanlı vergileri şer'i (Kur'an kaynaklı: öşür, haraç, cizye, zekât/ağnam) ve örfi (padişah iradesiyle konulan: avarız, çift resmi, âdet-i ağnam, tapu resmi vb.) olmak üzere ikiye ayrılır; öşür asıl itibarıyla şer'i bir vergidir.
Divan-ı Mezalim, sultanın başkanlık ettiği ve ağır siyasi suçların yargılandığı yüksek mahkemedir; günümüzdeki Anayasa Mahkemesi/Yüce Divan işlevine karşılık gelir.
Örfi vergilerin en önemlileri avarız ve çiftbozandır; imdadiye-i seferiye, imdadiye gibi diğerleri yalnızca ismen bilinmesi yeterli vergilerdir.
İmdadiye-i Seferiye, Osmanlı'nın sefere çıkarken ihtiyaç duyduğu para için halktan topladığı örfi (olağanüstü) bir vergidir.
Osmanlı hükümdarı yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplar; örfi hukuk bu birleşik yetkinin somut ürünüdür ve padişah hem koyduğu şer'i hem örfi hukuka uymak zorundadır.
Nişancı, Divan'da örfi hukuk konusunda danışılan üyedir; padişahın mührünü (tuğrasını) belgelere basar, kanunnameleri/örfi belgeleri hazırlar ve ülke topraklarının tahrir (tapu) kayıtlarını tutar.
Şer'i hukukun örfi hukuku kendi çerçevesi içine alması Osmanlı'nın teokratik yapısının göstergesidir; örfi hukuk padişahın ferman ve kanunnamelerinden oluşur.
Osmanlı'nın çok uluslu/çok dinli yapısı ve yabancılara verilen kapitülasyonlar, mahkemelerin şer'i, örfi ve azınlık mahkemeleri olarak çeşitlenmesine yol açmıştır.
Osmanlı millet sistemi; Rum, Ermeni ve Yahudi cemaatlerine kendi din, dil ve hukuk alanlarında özerklik tanıyan, her cemaati kendi dini lideri aracılığıyla devlete bağlayan idari çerçevedir.
Fransız İhtilali'yle yayılan demokrasi, milliyetçilik ve hukuk üstünlüğü ilkeleri Osmanlı aydınlarını etkilemiş; bu fikirler azınlıkların ulusçuluk hareketlerini güçlendirip geleneksel-dinî kesimlerle çatışmaya yol açmıştır.
Osmanlı hukuk sistemi temelde şer'i hukuk (İslam fıkhına dayalı, kadılarca uygulanan) ve örfi hukuk (padişahın irade/ferman ve kanunnamelerine dayalı) olmak üzere iki ana koldan işlemiştir.
Selçuklularda hukuk şer'i (kadı/kadıülkudat mahkemeleri) ve örfi (Divan-ı Mezalim, emir-i dad ve divan kararları) olmak üzere ikili işlemiş; bu çift başlı sistem Osmanlı'ya aktarılmıştır.
Osmanlı'da hukuk; örf/töre (Türk hukuku), şer'/Mecelle (Müslüman hukuku) ve gayrimüslimlere uygulanan azınlık (cemaat/konsolosluk) hukuku olmak üzere üç unsurdan oluşur; hukuk birliği laiklikle/Cumhuriyet'le sağlanmıştır.
Yeni Türk Devleti'nde hukuk inkılaplarının amacı; Osmanlı'da olmayan hukuk birliğini sağlamak, yabancı yargı müdahalesini (kapitülasyonları) önlemek, cinsiyet eşitliğini sağlamak ve laik-modern bir hukuk yapısı kurmaktı.
Örfi hukuk padişahın iradesiyle (ferman ve kanunnamelerle) şekillenir ve şer'i hukukla çelişmediği sürece geçerli sayılır.
Örnek Sorular
Soru 1
Osmanlı hükümdarının yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplamasının hukuki yansıması olarak ortaya çıkan ve padişahın ferman ile kanunnamelerinden oluşan hukuk dalı hangisidir?
A) Örfi hukuk
B) Fıkıh hukuku
C) Şer'i hukuk
D) Millet hukuku
E) Töre hukuku
Cevabı göster
Cevap: A) Örfi hukuk
Örfi hukuk, padişahın birleşik yasama-yürütme-yargı yetkisinin somut ürünü olup ferman ve kanunnamelerden oluşur. Padişah koyduğu şer'i ve örfi hukuka uymak zorundadır.
Soru 2
Osmanlı mahkemelerinin şer'i, örfi ve azınlık mahkemeleri olarak çeşitlenmesine yol açan temel etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaktadır?
A) Çok uluslu/çok dinli yapı ve yabancılara tanınan kapitülasyonlar
B) Merkezî otoritenin zayıflaması ve taşrada çıkan ayaklanmalar
C) Kazaskerin yargıdaki yetkisini genişletme girişimleri
D) Şeyhülislam ile sadrazam arasındaki görev paylaşımı anlaşmazlıkları
E) Anadolu ve Rumeli'nin ayrı fıkıh mezheplerine bağlı kalması
Cevabı göster
Cevap: A) Çok uluslu/çok dinli yapı ve yabancılara tanınan kapitülasyonlar
Osmanlı'nın çok uluslu/çok dinli yapısı ve yabancılara tanınan kapitülasyonlar, mahkemelerin şer'i, örfi ve azınlık (cemaat) mahkemeleri olarak çeşitlenmesine doğrudan yol açmıştır.
Soru 3
Osmanlı vergi sistemi şer'i ve örfi olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi örfi nitelikli bir vergidir?
A) Öşür
B) Haraç
C) Avarız
D) Cizye
E) Zekât
Cevabı göster
Cevap: C) Avarız
Avarız, padişah iradesiyle konulan örfi vergiler arasındadır. Öşür, haraç, cizye ve zekât ise Kur'an kaynaklı şer'i vergilerdir.
Soru 4
Osmanlı hukuk ve yönetim sistemi hangi üç kaynağa dayanmaktadır?
A) Şer'i hukuk, örfi hukuk ve eski Türk töresi
B) Türk töresi, örfi hukuk ve yabancı devletlere tanınan kapitülasyonlar
C) İslam fıkhı, Bizans hukuku ve padişahın kişisel fermanları
D) Şer'i hukuk, örfi hukuk ve fethedilen yerlerin yerel kanunları
E) Şer'i hukuk, Mecelle ve bağımsız bir kaynak olan Türk töresi
Cevabı göster
Cevap: D) Şer'i hukuk, örfi hukuk ve fethedilen yerlerin yerel kanunları
Osmanlı hukuk/yönetim sistemi üç kaynağa dayanır: şer'i hukuk (İslam fıkhı), örfi hukuk (Türk töresi + padişah kanunnameleri) ve fethedilen bölgelerin yerel kanunları.
Soru 5
Osmanlı hukuk sistemi şer'i ve örfi olmak üzere iki ana koldan işlemiştir. Bu kolların dayandığı kaynak ve uygulayıcısı hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) Şer'i hukuk nişancının, örfi hukuk ise kazaskerin yetki alanında uygulanmıştır.
B) Şer'i hukuk İslam fıkhına dayanıp kadılarca, örfi hukuk padişah fermanlarına dayanıp uygulanmıştır.
C) Şer'i hukuk padişah fermanlarına, örfi hukuk ise İslam fıkhına dayanılarak uygulanmıştır.
D) Şer'i hukuk vakıf davalarına, örfi hukuk ise askerî davalara özgü biçimde uygulanmıştır.
E) Şer'i hukuk Müslümanlara, örfi hukuk ise gayrimüslim tebaaya uygulanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Şer'i hukuk İslam fıkhına dayanıp kadılarca, örfi hukuk padişah fermanlarına dayanıp uygulanmıştır.
Osmanlı'da şer'i hukuk İslam fıkhına dayalı olup kadılarca uygulanmış; örfi hukuk ise padişahın irade, ferman ve kanunnamelerine dayalıdır.
Soru 6
Osmanlı'nın savaş hazırlığı dönemlerinde ortaya çıkan masrafları karşılamak için halktan topladığı olağanüstü örfi vergi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Âdet-i ağnam vergisi
B) Avarız-ı divaniye
C) Çiftbozan resmi
D) İmdadiye-i hazariye
E) İmdadiye-i seferiye
Cevabı göster
Cevap: E) İmdadiye-i seferiye
İmdadiye-i seferiye, Osmanlı'nın savaş/sefer hazırlığı dönemlerinde mali ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla halktan topladığı olağanüstü örfi bir vergidir.
Soru 7
Osmanlı'da şer'i hukukun örfi hukuku kendi çerçevesi içine alması hangi özelliğin göstergesidir?
A) Osmanlı'nın teokratik yapısının
B) Padişah otoritesinin şeriata üstün tutulduğunun
C) Devletin çoğulcu bir hukuk modeli benimsediğinin
D) Osmanlı'nın laik hukuk anlayışına sahip olduğunun
E) Örfi hukukun şer'i hukuktan bağımsız işlediğinin
Cevabı göster
Cevap: A) Osmanlı'nın teokratik yapısının
Şer'i hukukun örfi hukuku kendi çerçevesi içine alması, Osmanlı'nın teokratik yapısının göstergesidir. Örfi hukuk, padişahın ferman ve kanunnamelerinden oluşur ve şer'i hukukla çelişmediği sürece geçerlidir.
Soru 8
Osmanlı'da tarlasını üst üste birkaç yıl boş bırakan köylüden alınan ve örfi vergiler arasında en ağırı sayılan vergi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Avarız-ı divaniye
B) Öşür vergisi
C) Çiftbozan resmi
D) İmdadiye-i seferiye
E) Tapu resmi
Cevabı göster
Cevap: C) Çiftbozan resmi
Çiftbozan resmi, toprağını üst üste ekmeyen köylüden alınan ve örfi vergiler arasında en ağır kabul edilen vergidir; artışı tarımın bozulduğunun göstergesidir.
Soru 9
Osmanlı Divanı'nda örfi hukuk konusunda danışılan ve padişahın tuğrasını belgelere basarak kanunnameleri hazırlayan üye aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kazasker
B) Defterdar
C) Şeyhülislam
D) Nişancı
E) Vezir-i azam
Cevabı göster
Cevap: D) Nişancı
Nişancı, Divan'da örfi hukuk konusunda danışılan üyedir; padişahın mührünü/tuğrasını belgelere basar, kanunnameleri ve örfi belgeleri hazırlar, ayrıca ülke topraklarının tahrir kayıtlarını tutar.
Soru 10
Osmanlı millet sistemi hangi toplulukları kapsamakta ve bu topluluklara ne tür bir statü tanımaktadır?
A) Müslüman cemaatleri kapsar ve onlara askerlik muafiyeti tanır.
B) Rum, Ermeni ve Yahudi cemaatlerine din, dil ve hukuk alanında özerklik tanır.
C) Gayrimüslimleri tek bir ortak cemaat meclisinde birlikte temsil eder.
D) Hristiyan cemaatlere vergi muafiyeti sağlayan bir statü tanır.
E) Rum ve Ermenilere yargı bağımsızlığı, Yahudilere ise din özgürlüğü tanır.
Cevabı göster
Cevap: B) Rum, Ermeni ve Yahudi cemaatlerine din, dil ve hukuk alanında özerklik tanır.
Osmanlı millet sistemi; Rum, Ermeni ve Yahudi cemaatlerine kendi din, dil ve hukuk alanlarında özerklik tanıyan ve her cemaati kendi dini lideri aracılığıyla devlete bağlayan idari çerçevedir.
Soru 11
Osmanlı şer'i yargı sistemiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Kazasker, şer'i yargıda temyiz ve yüksek yargı görevini üstlenmiştir.
B) Kadı, şer'i davalara bakan yerel hâkim olarak görev yapmıştır.
C) Osmanlı'nın ilk kadısı Karamanlı Dursun Fakih olmuştur.
D) Mahkeme tutanakları Şer'iye Sicili adı verilen defterlere kaydedilmiştir.
E) Şer'i yargı, padişah fermanlarına dayalı örfi kararları esas almıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) Şer'i yargı, padişah fermanlarına dayalı örfi kararları esas almıştır.
Şer'i yargı Kur'an ve İslam fıkhı temelli işler; padişah fermanlarına dayalı örfi kararları değil, Şeriatı esas alır. Diğer ifadelerin tamamı doğrudur.
Soru 12
Osmanlı'da örfi hukukun geçerliliği hangi koşula bağlıydı?
A) Şer'i hukukla çelişmemesine
B) Devlet Divanı'nda çoğunluk oyu almasına
C) Kazasker tarafından onaylanmasına
D) Şeyhülislamın fetva vermesine
E) Taht kadısının denetiminden geçmesine
Cevabı göster
Cevap: A) Şer'i hukukla çelişmemesine
Örfi hukuk, padişahın iradesiyle ferman ve kanunnameler aracılığıyla şekillenir; ancak şer'i hukukla çelişmediği sürece geçerli sayılır.
Soru 13
Osmanlı'da Hz. Muhammed'in soyundan gelen seyyid ve şerifler hangi kurumun denetimi altında ayrıcalıklı statüye sahipti?
A) Kazasker
B) Şeyhülislam
C) Nakibüleşraf
D) Divan-ı Hümayun
E) Müftü
Cevabı göster
Cevap: C) Nakibüleşraf
Seyyid ve şerifler, Osmanlı'da Nakibüleşraf'ın denetimi altındaydı ve kadılık, fetva, vakıf gibi alanlarda ayrıcalıklı statüye sahipti.