Osmanlı dış borçları, Düyun-u Umumiye ve ekonomik bağımlılık (demiryolu, telgraf) Soruları
KPSS Tarih · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Osmanlı dış borçları, Düyun-u Umumiye ve ekonomik bağımlılık (demiryolu, telgraf) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Osmanlı dış borçları, Düyun-u Umumiye ve ekonomik bağımlılık (demiryolu, telgraf) konusunda bilmen gereken 18 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Osmanlı Devleti dış borçlarını ödeyemez duruma gelince 1881'de Düyun-u Umumiye İdaresi kurulmuş, bazı vergi gelirleri yabancı alacaklıların denetimine bırakılarak mali egemenlik zedelenmiştir.
Türkiye, 1929 Dünya Ekonomik Krizi nedeniyle Hoover Moratoryumu'ndan yararlanarak çoğunluğu Fransa'ya ait borçlarını yeniden yapılandırmış; 22 Nisan 1933 antlaşmasıyla ek taksitlendirme yapılmış ve ödemeler 1933-1954 arasında gerçekleştirilmiştir.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) mali bunalımı derinleştirerek Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulmasına zemin hazırlamıştır.
Avrupalı devletler Osmanlı topraklarında demiryolu güzergahını uzatarak yer altı kaynaklarına ulaşmayı amaçlamış; bu emperyalist ekonomik genişlemenin bir aracı olmuştur.
İttihat ve Terakki millî iktisat politikasına yönelerek 1914'te kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırmış, 1916'da ticari işlemlerde Türkçeyi zorunlu kılmış ve yabancı sermayeli şirketleri denetim altına almıştır; Düyun-u Umumiye İdaresi ise varlığını sürdürerek ancak Lozan Antlaşması ile kaldırılmıştır.
Adana-Mersin demiryolu hattı bir Fransız şirketince işletiliyordu; Türkiye ekonomik bağımsızlık için bu hattı 1929'da satın almış ve bu durum Türk-Fransız ilişkilerinde sorun yaratmıştı.
Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kaldırılması, Kabotaj Kanunu'nun kabulü gibi adımlar ekonomik bağımsızlığı pekiştiren uygulamalar olarak değerlendirilir.
Theodor Herzl, Yahudilerin Filistin'e göçüne izin verilmesi karşılığında Osmanlı'nın Düyun-u Umumiye'ye olan borçlarını ödeme teklifini II. Abdülhamit'e sunmuş, padişah 'Toprak alınır ama kanla verilir' diyerek reddetmiştir.
Osmanlı'nın mali iflasını ilan etmesi üzerine dış borçların ödeme koşullarını belirleyen Muharrem Kararnamesi (1881) yayımlanmış ve bu kararname Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulmasına zemin hazırlamıştır.
Düyun-u Umumiye İdaresi Lozan Antlaşması ile kaldırılmıştır.
Düyun-u Umumiye, kapitülasyonlar ve Osmanlı'nın ekonomik mirası, Cumhuriyet'in ilk yıllarında özel sektörün gelişememesine yol açmış; 1929 Dünya Ekonomik Buhranı da devletçi anlayışı güçlendirmiştir.
Tütün üretim ve satışını denetleyen Reji İdaresi tekel olarak Fransızlara verilmiş ve elde edilen gelir Düyun-u Umumiye'ye aktarılmıştır.
Lozan Antlaşması'nda Osmanlı dış borçları Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırılmış, Türkiye'ye düşen pay taksitlerle ödenecek şekilde belirlenmiştir.
Düyun-u Umumiye İdaresi II. Abdülhamit döneminde, alacaklı Avrupalı devletlerin baskısıyla kurulmuş ve Osmanlı'nın fiilen iflas ettiğinin göstergesi sayılmıştır.
Misak-ı Millî'de 'dış borçlar imkânlar dahilinde ödenecektir' hükmü yer almış olup bu, kapitülasyonlara ve Düyun-u Umumiye İdaresi'ne karşı çıkış niteliği taşımaktadır.
Lozan Konferansı'nda Türkiye ile Fransa arasında en çok sorun yaratan konu Osmanlı dış borçları olmuş; Fransa Osmanlı'nın en büyük alacaklısıydı.
II. Abdülhamit döneminde Muharrem Kararnamesi ile kurulan Düyun-u Umumiye'ye, Rüsumu Sitte (altı vergi) kapsamındaki pul, alkollü içki, tütün, ipek, balık avı ve tuz vergileri devredilmiştir.
Balta Limanı Ticaret Antlaşması (1838) ile İngiliz ürünleri düşük gümrükle iç piyasaya girmiş, Osmanlı imalatçıları yabancı rekabete karşı zayıflamış ve Avrupa'ya ekonomik bağımlılık artmıştır.
Örnek Sorular
Soru 1
Lozan Konferansı'nda Türkiye ile hangi devlet arasında Osmanlı dış borçları nedeniyle en yoğun anlaşmazlık yaşanmış ve bu devlet Osmanlı'nın en büyük alacaklısı konumundaydı?
A) Fransa
B) Almanya
C) İngiltere
D) İtalya
E) Avusturya-Macaristan
Cevabı göster
Cevap: A) Fransa
Fransa, Osmanlı'nın en büyük alacaklısı olduğundan Lozan Konferansı'nda dış borç meselesi en çok Türkiye-Fransa arasında gerilime yol açmıştır.
Soru 2
Osmanlı'nın mali iflasını resmen ilan etmesinin ardından dış borçların ödeme koşullarını düzenleyerek Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulmasına doğrudan zemin hazırlayan belge hangisidir?
A) Tanzimat Fermanı
B) Muharrem Kararnamesi
C) Islahat Fermanı
D) Sened-i İttifak
E) Kanun-ı Esasi
Cevabı göster
Cevap: B) Muharrem Kararnamesi
1881 tarihli Muharrem Kararnamesi, Osmanlı'nın iflasının ardından dış borç ödeme koşullarını belirlemiş ve bu kararname Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kuruluşunun hukuki dayanağını oluşturmuştur.
Soru 3
Aşağıdaki uygulamalardan hangisi Türkiye'nin Cumhuriyet döneminde ekonomik bağımsızlığını pekiştirmeye yönelik adımlar arasında sayılmaz?
A) Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kaldırılması
B) Kabotaj Kanunu'nun yürürlüğe girmesi
C) Rüsumu Sitte gelirlerinin Avrupalı alacaklılara devredilmesi
D) Kapitülasyonların Lozan Antlaşması ile sona erdirilmesi
E) Yabancı işletmeciliğindeki demiryollarının devlet tarafından satın alınması
Cevabı göster
Cevap: C) Rüsumu Sitte gelirlerinin Avrupalı alacaklılara devredilmesi
Düyun-u Umumiye'nin kaldırılması, Kabotaj Kanunu ve yabancı demiryollarının devletleştirilmesi ekonomik bağımsızlığı güçlendiren adımlardır; Rüsumu Sitte gelirlerinin alacaklılara devredilmesi ise tersine mali…
Soru 4
Türkiye'nin 1929'da ekonomik bağımsızlığını pekiştirmek amacıyla satın aldığı ve o güne dek Fransız işletmeciliğinde olan hat aşağıdakilerden hangisidir?
A) İzmir-Kasaba demiryolu hattı
B) Bağdat demiryolu hattı
C) Haydarpaşa-Ankara demiryolu hattı
D) Adana-Mersin demiryolu hattı
E) Samsun-Sivas demiryolu hattı
Cevabı göster
Cevap: D) Adana-Mersin demiryolu hattı
Adana-Mersin hattı bir Fransız şirketi tarafından işletilmekteydi; Türkiye bu hattı 1929'da satın alarak ekonomik bağımsızlık yolunda önemli bir adım atmış, ancak bu süreç Türk-Fransız ilişkilerinde sürtüşmeye yol…
Soru 5
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin millî iktisat politikası çerçevesinde gerçekleştirdiği uygulamalar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) 1914'te kapitülasyonların tek taraflı olarak kaldırılması
B) 1916'da ticari işlemlerde Türkçenin zorunlu hale getirilmesi
C) Yabancı sermayeli şirketlerin devlet denetimine alınması
D) Millî ticaret burjuvazisinin oluşturulmaya çalışılması
E) Osmanlı dış borçlarının tamamının nakdî ödemeyle sıfırlanması
Cevabı göster
Cevap: E) Osmanlı dış borçlarının tamamının nakdî ödemeyle sıfırlanması
İttihat ve Terakki 1914'te kapitülasyonları tek taraflı kaldırmış (Düyun-u Umumiye ise Lozan'a kadar sürmüştür), 1916'da ticari işlemlerde Türkçe zorunluluğu getirmiş ve yabancı şirketleri denetim altına almıştır; ancak…
Soru 6
Cumhuriyet'in ilk yıllarında özel sektörün yeterince gelişememesinde etkili olan etkenler ile 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın sonuçları birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo aşağıdakilerden hangisiyle örtüşmektedir?
A) Liberalizmin benimsenerek özel yatırımların teşvik edilmesi
B) Devletçi anlayışın güçlenmesi ve devletin ekonomide belirleyici rol üstlenmesi
C) Osmanlı borçlarının tamamen silinmesiyle ekonomik özgürlüğün sağlanması
D) Tarım reformlarının öncülük etmesiyle kırsal kalkınmanın hızlanması
E) Yabancı sermayeye açık piyasa politikalarının uygulamaya konulması
Cevabı göster
Cevap: B) Devletçi anlayışın güçlenmesi ve devletin ekonomide belirleyici rol üstlenmesi
Düyun-u Umumiye ve kapitülasyonların bıraktığı ekonomik miras, özel girişimciliği zayıf bırakmış; 1929 Buhranı da bu ortamda devletçi anlayışı pekiştirerek devletin ekonomide belirleyici role geçmesini kaçınılmaz…
Soru 7
Theodor Herzl'in II. Abdülhamit'e sunduğu ve Yahudilerin Filistin'e göçü karşılığında Osmanlı'nın Düyun-u Umumiye borçlarını ödemeyi teklif eden önerisine karşı padişahın tutumu nasıl olmuştur?
A) Teklifi kabul ederek Filistin'e sınırlı bir Yahudi göçüne izin vermiştir.
B) Teklifi görüşülmek üzere Babıali'ye havale ettikten sonra onaylamıştır.
C) Teklifi reddederek toprakların ancak kanla verilebileceğini ifade etmiştir.
D) Teklifi Avrupa büyükelçiliklerine danıştıktan sonra reddetmiştir.
E) Teklifi önce olumlu karşılamış, ardından Meclis-i Vükela kararıyla geri çevirmiştir.
Cevabı göster
Cevap: C) Teklifi reddederek toprakların ancak kanla verilebileceğini ifade etmiştir.
II. Abdülhamit, Herzl'in teklifini reddetmiş ve 'Toprak alınır ama kanla verilir' sözleriyle Osmanlı toprak bütünlüğünden taviz vermeyeceğini ortaya koymuştur.
Soru 8
Avrupalı devletlerin Osmanlı topraklarında demiryolu hatlarını uzatmasının temel amacına ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
A) Osmanlı'nın askerî lojistiğini güçlendirerek bölgesel istikrarı korumak
B) Osmanlı'ya teknoloji transferi yaparak sanayileşmesini hızlandırmak
C) Hac yolculuklarını kolaylaştırmak için Osmanlı ile işbirliği yapmak
D) Demiryollarıyla yer altı kaynaklarına ulaşarak ekonomik genişlemeyi sürdürmek
E) Osmanlı'nın Düyun-u Umumiye borçlarını demiryolu gelirleriyle kapatmasını sağlamak
Cevabı göster
Cevap: D) Demiryollarıyla yer altı kaynaklarına ulaşarak ekonomik genişlemeyi sürdürmek
Avrupalı devletler demiryollarını yer altı kaynaklarına erişim aracı olarak kullanmış; bu durum emperyalist ekonomik genişlemenin somut bir yansımasıdır.
Soru 9
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) Osmanlı Devleti'nin ekonomisi üzerindeki en doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kapitülasyonların ilk kez uygulamaya konulması
B) Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın imzalanması
C) Reji İdaresi'nin kurularak tütün gelirlerinin yabancılara devredilmesi
D) Muharrem Kararnamesi'nden önce gümrük vergilerinin kaldırılması
E) Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kuruluşuna giden bunalımın derinleşmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kuruluşuna giden bunalımın derinleşmesi
93 Harbi, Osmanlı'nın zaten kötü olan bütçe durumunu daha da kötüleştirmiş; derinleşen bu bunalım 1881'de Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kurulmasının önünü açmıştır.
Soru 10
Lozan Antlaşması'nda Osmanlı dış borçlarının paylaştırılmasına ilişkin kabul edilen düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tüm borçlar münhasıran Türkiye'ye yüklenmiş ve toplu biçimde ödenmesi şartı getirilmiştir.
B) Osmanlı borçları büyük ölçüde silinmiş; halef devletlerden çoğu yükümlülük altına alınmamıştır.
C) Borçlar yalnızca İngiltere ve Fransa arasında eşit biçimde bölüşülmüştür.
D) Borçlar halef devletler arasında paylaştırılmış; Türkiye'nin payı taksitle ödenmeye bağlanmıştır.
E) Borçların ödenmesi, Türkiye'nin Düyun-u Umumiye'yi yeniden aktive etmesine bağlanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: D) Borçlar halef devletler arasında paylaştırılmış; Türkiye'nin payı taksitle ödenmeye bağlanmıştır.
Lozan'da Osmanlı dış borçları halef devletler arasında paylaştırılmış; Türkiye'ye isabet eden kısım taksit düzenlemesiyle ödenecek şekilde belirlenmiştir.
Soru 11
1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın Osmanlı ekonomisi üzerindeki birincil etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
A) İngiliz mallarının düşük gümrükle iç piyasaya girip yerli imalatçıyı zayıflatması
B) Yabancı ürünlere yüksek gümrük uygulanarak yerli üreticinin dış rekabetten korunması
C) Osmanlı ihracatının artarak dış ticaret fazlasının oluşması
D) Osmanlı'nın sanayileşme sürecini hızlandıran serbest bölgelerin kurulması
E) Osmanlı Devleti'nin İngiltere'ye karşı ticaret dengesi üstünlüğü kazanması
Cevabı göster
Cevap: A) İngiliz mallarının düşük gümrükle iç piyasaya girip yerli imalatçıyı zayıflatması
Balta Limanı Antlaşması, İngiliz ürünlerinin Osmanlı iç piyasasına düşük gümrükle girmesini sağlamış; bu rekabet yerli imalatçıyı zayıflatmış ve Avrupa'ya ekonomik bağımlılığı derinleştirmiştir.
Soru 12
Muharrem Kararnamesi ile Düyun-u Umumiye İdaresi'ne devredilen Rüsumu Sitte kapsamındaki altı vergi kalemi arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Pul vergisi
B) Tütün vergisi
C) Gümrük vergisi
D) İpek vergisi
E) Tuz vergisi
Cevabı göster
Cevap: C) Gümrük vergisi
Rüsumu Sitte; pul, alkollü içki, tütün, ipek, balık avı ve tuz vergilerinden oluşmaktadır. Gümrük vergisi bu altı kalem arasında yer almaz.
Soru 13
Osmanlı döneminde tütün üretim ve satışını tekeline alan Reji İdaresi'yle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Reji İdaresi, gelirleri büyük ölçüde Osmanlı Hazinesi'ne aktarılan bir kurumdu.
B) Reji İdaresi, kapitülasyonlar çerçevesinde Avusturya'ya bırakılmış ve 1878'de kurulmuştur.
C) Reji İdaresi, İngiliz şirketince işletilmiş ve üretim tamamen dışa ihraç edilmiştir.
D) Reji İdaresi, Osmanlı devletine ait bir kamu kurumu olup karları dış borç ödemelerine ayrılmıştır.
E) Reji İdaresi, imtiyaz biçiminde Fransızlara bırakılmış ve gelirleri Düyun-u Umumiye'ye aktarılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) Reji İdaresi, imtiyaz biçiminde Fransızlara bırakılmış ve gelirleri Düyun-u Umumiye'ye aktarılmıştır.
Tütün üretim ve satışını denetleyen Reji İdaresi Fransızlara imtiyaz olarak bırakılmış, gelirleri ise Düyun-u Umumiye'ye aktarılmıştır; bu durum Osmanlı'nın mali denetimini ne denli yitirdiğinin göstergesidir.
Soru 14
Düyun-u Umumiye İdaresi hangi antlaşmayla resmen sona erdirilmiştir?
A) Lozan Antlaşması
B) Sevr Antlaşması
C) Mudanya Ateşkesi
D) Mondros Ateşkesi
E) Ankara Antlaşması (1921)
Cevabı göster
Cevap: A) Lozan Antlaşması
Lozan Antlaşması (1923) ile Düyun-u Umumiye İdaresi kaldırılmış; bu, Osmanlı dönemi mali yükümlülüklerinin uluslararası hukuk çerçevesinde tasfiyesinin önemli bir adımıdır.
Soru 15
Osmanlı Devleti'nin dış borçlarını ödeyememesi üzerine 1881 yılında kurulan ve bazı vergi gelirlerini yabancı alacaklıların denetimine bırakan kurum aşağıdakilerden hangisidir?
A) Reji İdaresi
B) Şirket-i Hayriye
C) Düyun-u Umumiye İdaresi
D) Rüsumu Sitte Komisyonu
E) Muharrem Divan-ı Maliyesi
Cevabı göster
Cevap: C) Düyun-u Umumiye İdaresi
1881'de kurulan Düyun-u Umumiye İdaresi, Osmanlı'nın dış borçlarını ödeyemez hale gelmesi üzerine yabancı alacaklıların vergi gelirlerini doğrudan denetlemesine olanak tanıyan kurumdur; bu durum Osmanlı'nın mali…