Orta Doğu gelişmeleri (İsrail'in kuruluşu, Süveyş Krizi, Arap-İsrail savaşları) Soruları
KPSS Tarih · 21 özgün soru · açıklamalı çözümler
Orta Doğu gelişmeleri (İsrail'in kuruluşu, Süveyş Krizi, Arap-İsrail savaşları) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Orta Doğu gelişmeleri (İsrail'in kuruluşu, Süveyş Krizi, Arap-İsrail savaşları) konusunda bilmen gereken 21 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Baas (Baath) Rejimi/Hareketi Arap milliyetçiliğini temel alıp Arap toplumuna sosyalizmi uyarlamaya çalışmış; özellikle Suriye'de (Esad) ve Irak'ta (Saddam) etkili olmuş, Lübnan'da egemen olamamıştır.
1956'da Mısır Devlet Başkanı Nasır Süveyş Kanalı'nı millileştirmiş; bu karar İngiltere, Fransa ve İsrail'in Mısır'a askeri müdahalesine (Süveyş Krizi/1956 Savaşı) yol açmış, ancak ABD ve SSCB baskısıyla müdahale sona ermiştir.
1973 Arap-İsrail Savaşı'nda Arap devletleri petrolü silah olarak kullanıp ambargo uygulamış; bu, tüm dünyayı etkileyen 1973 petrol krizini başlatmıştır.
Süveyş Kanalı, II. Dünya Savaşı'nda İngiltere'nin Hindistan ve Doğu Afrika sömürgelerine giden hayati ticaret yolu olduğundan, İtalya'nın kanalı ele geçirme isteği en çok İngiliz çıkarlarını tehdit etmiştir.
1967 Arap-İsrail Savaşı '6 Gün Savaşı' olarak bilinir; İsrail büyük zafer kazanarak topraklarını yaklaşık dört katına çıkarmış (Golan Tepeleri'ni ele geçirmiş), Araplar yenilmiştir.
XX. yüzyılda Orta Doğu krizlerinin uluslararası boyut kazanmasında etkili olan başlıca faktörler bölgenin stratejik konumu, zengin petrol yatakları ve semavi dinler açısından taşıdığı önemdir.
1948-1949 Arap-İsrail Savaşı'ndan sonra Mısır, Süveyş Kanalı'nı İsrail gemilerine kapatmış; bu durum sonraki 1956 Süveyş Krizi'nin arka planını oluşturmuştur.
Sykes-Picot Antlaşması, I. Dünya Savaşı sırasında İngiltere ile Fransa arasında (sonradan Rusya'nın da katılmasıyla) imzalanarak Orta Doğu'yu paylaşmış; Doğu Anadolu'nun bir bölümü Rusya'ya, Suriye çevresi Fransa'ya, Irak bölgesi İngiltere'ye bırakılmıştır.
1957'de ABD Başkanı Eisenhower, Orta Doğu'daki komünist/Sovyet tehdidine karşı (özellikle Süveyş Krizi'nin ardından) Eisenhower Doktrini'ni açıklayarak bölge ülkelerine ekonomik ve askeri yardım önermiştir.
ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın girişimleriyle Süveyş-Kahire arasındaki 101. km'de imzalanan '101. Kilometre Antlaşması', Mısır ile İsrail arasında yapılan ilk antlaşmadır.
İsrail Devleti, 14 Mayıs 1948'de Ben Gurion önderliğinde İngiltere mandasının sona ermesiyle ABD ve İngiltere desteğiyle kurulmuş; BM oylaması sonucunda kurulan ilk devlet olup ABD ve SSCB ilk tanıyanlar arasındadır.
1917 Balfour Deklarasyonu ile İngiltere, Filistin topraklarında bir Yahudi yurdu kurulmasına destek verdiğini açıklamış; bu belge İsrail Devleti'nin temelini oluşturmuştur.
ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger, 1973 Arap-İsrail Savaşı'nın ardından gerilimi yönetmek için 'Mekik Diplomasisi'ni yürütmüştür.
Arap-İsrail savaşlarında ABD İsrail'i, Sovyet Rusya (SSCB) Arap ülkelerini desteklemiş; bölge Soğuk Savaş ekseni üzerinde şekillenmiştir.
1973'te Mısır ve Suriye İsrail'e saldırmış (Yom Kippur Savaşı); SSCB Arapları, ABD İsrail'i desteklemiş, Araplar yine yenilmiş ve savaşın ardından Camp David görüşmeleri düzenlenmiştir.
İsrail'in kuruluşunun (1948) hemen ardından Arap-İsrail Savaşı başlamış; 1948 Arap-İsrail Savaşı'nda Araplar yenilmiş ve İsrail topraklarını genişletmiştir.
Arap-İsrail savaşlarının İsrail zaferiyle sonuçlanması üzerine Arap devletleri İsrail'i tanımama, ABD ile diplomatik ilişkileri kesme ve barış imzalamama kararları almıştır.
BM, 1947'de Filistin'i Yahudi ve Arap devletlerine bölen taksim planını önermiş; Yahudiler kabul, Araplar reddetmiş ve bu 1948'deki silahlı çatışmanın zeminini oluşturmuştur.
I. Dünya Savaşı sonrası İngiltere Irak, Ürdün ve Filistin'de; Fransa ise Suriye ve Lübnan'da manda yönetimi kurmuştur; bu durum Arap dünyasında milliyetçi hareketleri güçlendirmiştir.
Arap-İsrail savaşlarında İsrail'e karşı doğrudan savaşan Arap ülkeleri Mısır, Ürdün, Suriye, Irak ve Lübnan'dır; İran ve Türkiye bu savaşlara taraf olmamıştır.
OPEC petrol ihraç eden ülkeler örgütüdür ve kurucu üyeleri Venezuela, Irak, Suudi Arabistan, Kuveyt ve İran'dır; OAPEC ise yalnızca petrol ihraç eden Arap ülkelerinin İsrail'e karşı petrolü siyasi araç olarak kullanmak için kurduğu örgüttür.
Örnek Sorular
Soru 1
Yom Kippur Savaşı'na ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Arap kuvvetleri savaşta üstün gelmiş ve İsrail'i geniş toprak tavizleri vermeye zorlamıştır.
B) SSCB Arap ülkelerini, ABD ise İsrail'i desteklemiştir.
C) Savaşın ardından Camp David görüşmeleri düzenlenmiştir.
D) Savaş 1973 yılında Mısır ve Suriye'nin İsrail'e saldırmasıyla başlamıştır.
E) Savaş, 1973 petrol krizinin patlak vermesiyle eş zamanlı olarak uluslararası baskıyı artırmıştır.
Cevabı göster
Cevap: A) Arap kuvvetleri savaşta üstün gelmiş ve İsrail'i geniş toprak tavizleri vermeye zorlamıştır.
Yom Kippur Savaşı'nda Araplar başlangıçta sürpriz saldırıyla ilerleme kaydetse de sonuçta yenilmiştir; İsrail büyük toprak tavizleri vermemiştir.
Soru 2
II. Dünya Savaşı döneminde Süveyş Kanalı üzerinde İtalya'nın kontrolü ele geçirme çabası özellikle hangi devletin çıkarlarını doğrudan tehdit etmiştir?
A) Fransa
B) İngiltere
C) Sovyetler Birliği
D) Amerika Birleşik Devletleri
E) Almanya
Cevabı göster
Cevap: B) İngiltere
Süveyş Kanalı, İngiltere'nin Hindistan ve Doğu Afrika sömürgelerine bağlanan temel deniz ticaret yoluydu. Bu nedenle İtalya'nın kanalı ele geçirme girişimi İngiliz çıkarlarını en doğrudan biçimde tehdit etmiştir.
Soru 3
Arap devletleri, Arap-İsrail savaşlarının İsrail'in üstünlüğüyle sonuçlanması karşısında nasıl bir politika izlemiştir?
A) Arap devletleri yenilgiyi kabullenerek İsrail ile barış görüşmelerine oturmuş ve diplomatik ilişki kurmuştur.
B) Arap devletleri İsrail'i tanımayı, ABD ile diplomatik bağları sürdürmeyi ve BM çatısında barış antlaşması imzalamayı tercih etmiştir.
C) Arap devletleri İsrail'i tanımama, ABD ile ilişkileri kesme ve barış imzalamama kararları almıştır.
D) Arap devletleri BM'ye başvurarak İsrail'in topraklardan geri çekilmesi için uluslararası yaptırım talep etmiş ve bu yolu tek seçenek olarak benimsemiştir.
E) Arap devletleri İsrail'i tanırken ABD yerine Sovyetler Birliği ile stratejik ittifak kurmuştur.
Cevabı göster
Cevap: C) Arap devletleri İsrail'i tanımama, ABD ile ilişkileri kesme ve barış imzalamama kararları almıştır.
Arap-İsrail savaşlarından yenik çıkan Arap devletleri İsrail'i tanımama, ABD ile diplomatik ilişkileri kesme ve herhangi bir barış antlaşması imzalamama kararı almıştır.
Soru 4
1948-1949 Arap-İsrail Savaşı'nın hemen ardından Mısır'ın aldığı hangi karar, 1956 Süveyş Krizi'nin tarihsel arka planını doğrudan oluşturmuştur?
A) Mısır'ın Arap Birliği'nden ayrılarak İsrail ile ikili barış görüşmelerine başlaması
B) Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı İngiltere ve Fransa'ya kiralama sözleşmesini feshetmesi
C) Mısır'ın Filistin mültecilerini kanalın batı yakasındaki topraklara yerleştirme politikası uygulaması
D) Mısır'ın SSCB ile savunma antlaşması imzalayarak Orta Doğu'da Sovyet üslerine izin vermesi
E) Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı İsrail'e ait gemilerin geçişine kapatması
Cevabı göster
Cevap: E) Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı İsrail'e ait gemilerin geçişine kapatması
Mısır, 1948-1949 savaşının ardından Süveyş Kanalı'nı İsrail gemilerine kapattı. Bu eylem, İsrail'in ticaret ve savunma güzergahlarını tehdit etti ve 1956'daki İsrail-İngiltere-Fransa müdahalesinin arka planını oluşturdu.
Soru 5
1973 Arap-İsrail Savaşı sonrasında 'Mekik Diplomasisi' kavramıyla özdeşleşen ABD'li devlet adamı kimdir?
A) Henry Kissinger
B) Zbigniew Brzezinski
C) Dean Rusk
D) Richard Nixon
E) Cyrus Vance
Cevabı göster
Cevap: A) Henry Kissinger
Henry Kissinger, ABD Dışişleri Bakanı sıfatıyla 1973 savaşının ardından taraflar arasında yürüttüğü yoğun diplomatik gidip-gelmeler nedeniyle 'Mekik Diplomasisi' ile özdeşleşmiştir.
Soru 6
İsrail Devleti'nin kuruluşuna ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) İsrail, 14 Mayıs 1948'de Ben Gurion önderliğinde ilan edilmiştir.
B) İsrail'in bağımsızlığını ilk tanıyanlar arasında hem ABD hem de SSCB yer almaktadır.
C) İsrail'in ilanından sonra Arap devletleri İsrail'i derhal tanımış ve barış antlaşması imzalamıştır.
D) İsrail Devleti, BM'nin taksim planına dayalı oylamasının ardından kurulmuştur.
E) İsrail kurulduğunda İngiltere'nin Filistin üzerindeki manda yönetimi sona ermişti.
Cevabı göster
Cevap: C) İsrail'in ilanından sonra Arap devletleri İsrail'i derhal tanımış ve barış antlaşması imzalamıştır.
Arap devletleri İsrail'in ilanını tanımayı reddetmiş ve 1948-1949 Arap-İsrail Savaşı'nı başlatmıştır; dolayısıyla "derhal tanıma ve barış antlaşması" ifadesi olgusal açıdan tamamen yanlıştır.
Soru 7
1973 petrol krizinin doğrudan tetikleyicisi aşağıdakilerden hangisidir?
A) İran İslam Devrimi'nin ardından İran'ın petrol üretimini durdurması
B) OPEC'in küresel enflasyonu dengelemek amacıyla petrol fiyatlarını tek taraflı artırması
C) Sovyetler Birliği'nin Orta Doğu petrol tesislerini askeri olarak bloke etmesi
D) Arap devletlerinin Yom Kippur Savaşı'nda petrolü Batı'ya karşı silah olarak kullanması
E) ABD'nin Körfez ülkelerine uyguladığı ekonomik yaptırımların karşılıklı ambargoya dönüşmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Arap devletlerinin Yom Kippur Savaşı'nda petrolü Batı'ya karşı silah olarak kullanması
Petrol krizi, Arap devletlerinin Yom Kippur Savaşı sırasında petrolü diplomatik-askeri bir baskı aracına dönüştürerek İsrail yanlısı Batılı ülkelere ambargo uygulaması sonucu başlamıştır.
Soru 8
Orta Doğu'da etkili olan Baas Hareketi'nin ideolojik temelleri ve siyasi etkisi göz önünde bulundurulduğunda, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Baas Hareketi Arap milliyetçiliğini sosyalizmle birleştirmiş; Lübnan'da değil Suriye ve Irak'ta iktidara gelmiştir.
B) Baas Hareketi Lübnan'da egemenlik kurmuş, Suriye ve Irak'ta ise belirleyici olamamıştır.
C) Baas Hareketi laik-liberal bir anlayışla kurulmuş ve Arap birliğini İslamcı ilkeler üzerine inşa etmeyi hedeflemiştir.
D) Baas Hareketi Irak'ta iktidara geldiğinde sosyalizmi reddederek serbest piyasa ekonomisini benimsemiştir.
E) Baas Hareketi başlıca Mısır ve Libya'da güçlü bir siyasi varlık oluşturmuş, Suriye ve Irak'ta marjinal kalmıştır.
Cevabı göster
Cevap: A) Baas Hareketi Arap milliyetçiliğini sosyalizmle birleştirmiş; Lübnan'da değil Suriye ve Irak'ta iktidara gelmiştir.
Baas Hareketi, Arap milliyetçiliğini sosyalizmle sentezlemiş; Suriye'de ve Irak'ta güçlü bir iktidar aracı haline gelmiş, Lübnan'da ise belirleyici bir egemenlik kuramamıştır.
Soru 9
1948 Arap-İsrail Savaşı'nın sonucu bakımından hangisi doğrudur?
A) Savaş BM ateşkesiyle beraberlik sonucunda sona ermiş, İsrail toprak kazanmamıştır.
B) Arap orduları İsrail'i yenilgiye uğratmış ve Tel Aviv'i işgal etmiştir.
C) Savaş, ABD ve SSCB'nin ortak askeri müdahalesiyle durdurulmuş; İsrail başlangıç sınırlarına geri çekilmiştir.
D) Mısır ve Ürdün İsrail ile barış antlaşması imzalayarak toprak kaybını kabul etmiştir.
E) İsrail savaşı kazanarak BM taksim planının ötesinde toprak elde etmiş, Araplar yenilmiştir.
Cevabı göster
Cevap: E) İsrail savaşı kazanarak BM taksim planının ötesinde toprak elde etmiş, Araplar yenilmiştir.
1948 Arap-İsrail Savaşı'nda İsrail, BM taksim planının öngördüğünden daha geniş topraklar elde ederek savaşı galip tamamlamıştır; Arap devletleri yenilgiyi kabullenmek zorunda kalmıştır.
Soru 10
Sykes-Picot Antlaşması'na göre aşağıdaki eşleşmelerden hangisi doğrudur?
A) Suriye çevresi → İngiltere; Irak bölgesi → Fransa
B) Doğu Anadolu → Fransa; Suriye çevresi → İngiltere
C) Suriye çevresi → Fransa; Irak bölgesi → İngiltere
D) Irak bölgesi → Rusya; Doğu Anadolu → Fransa
E) Doğu Anadolu → İngiltere; Irak bölgesi → Rusya
Cevabı göster
Cevap: C) Suriye çevresi → Fransa; Irak bölgesi → İngiltere
Sykes-Picot Antlaşması'na göre Suriye çevresi Fransa'ya, Irak bölgesi İngiltere'ye, Doğu Anadolu'nun bir kısmı ise Rusya'ya bırakılmıştır.
Soru 11
I. Dünya Savaşı'nın ardından kurulan manda yönetimleri bağlamında hangi eşleştirme doğrudur?
A) İngiltere → Suriye ve Lübnan; Fransa → Irak, Ürdün ve Filistin
B) İngiltere → Irak ve Mısır; Fransa → Suriye, Lübnan ve Filistin
C) İngiltere → Lübnan ve Ürdün; Fransa → Irak ve Filistin
D) İngiltere → Suriye ve Filistin; Fransa → Irak ve Lübnan
E) İngiltere → Irak, Ürdün ve Filistin; Fransa → Suriye ve Lübnan
Cevabı göster
Cevap: E) İngiltere → Irak, Ürdün ve Filistin; Fransa → Suriye ve Lübnan
I. Dünya Savaşı sonrasında İngiltere Irak, Ürdün ve Filistin'de; Fransa ise Suriye ve Lübnan'da manda yönetimi kurmuştur.
Soru 12
1917 yılında İngiltere tarafından yayımlanan Balfour Deklarasyonu'nun temel içeriği nedir?
A) İngiltere'nin Filistin topraklarında bir Yahudi yurdu kurulmasını desteklediğini açıklaması
B) İngiltere'nin Osmanlı'dan aldığı Filistin topraklarını Fransa ile paylaşacağını taahhüt etmesi
C) İngiltere'nin Arap milliyetçi liderlerine Filistin'de bağımsız bir Arap devleti kuracağına dair söz vermesi
D) İngiltere'nin Filistin üzerindeki manda yönetimini BM'ye devretmeye hazır olduğunu açıklaması
E) İngiltere'nin Siyonist hareketle Orta Doğu'da ortak askeri üs kurma anlaşması imzalaması
Cevabı göster
Cevap: A) İngiltere'nin Filistin topraklarında bir Yahudi yurdu kurulmasını desteklediğini açıklaması
Balfour Deklarasyonu (1917), İngiltere Dışişleri Bakanı Balfour'un Yahudi toplumuna hitaben kaleme aldığı ve Filistin'de bir Yahudi yurdu kurulmasını destekleyen resmi açıklamadır.
Soru 13
1956 Süveyş Krizi'nde İngiltere, Fransa ve İsrail'in Mısır'a müdahalesini sona erdiren belirleyici etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) BM Güvenlik Konseyi'nin oy birliğiyle aldığı yaptırım kararı
B) Mısır ordusunun üstün askeri gücüyle müdahale devletlerini yenilgiye uğratması
C) ABD ve SSCB'nin ortak baskısıyla müdahale devletlerinin geri çekilmesi
D) NATO'nun Orta Doğu'ya kalıcı bir barış gücü konuşlandırması
E) Arap Birliği'nin müdahale devletlerine petrol ambargosu uygulaması
Cevabı göster
Cevap: C) ABD ve SSCB'nin ortak baskısıyla müdahale devletlerinin geri çekilmesi
1956 Süveyş Krizi'nde müdahale; askeri değil diplomatik sonuçla noktalanmıştır. ABD ve SSCB'nin birlikte uyguladığı baskı, İngiltere-Fransa-İsrail'i geri çekilmek zorunda bırakmıştır.
Soru 14
Arap-İsrail savaşları sürecinde iki süper gücün tutumu nasıl şekillenmiştir?
A) ABD ve SSCB ortak bir tutum benimseyerek her iki tarafın da silahsızlandırılmasını talep etmiştir.
B) SSCB İsrail'i, ABD ise Arap ülkelerini destekleyerek bölgede rekabetçi bir denge kurmuştur.
C) ABD Arap ülkeleriyle ittifak kurarak İsrail'e baskı uygulamış, SSCB ise tarafsız kalmıştır.
D) ABD İsrail'i, SSCB ise Arap ülkelerini desteklemiş; çatışma Soğuk Savaş kutuplaşmasının yansımasına dönüşmüştür.
E) Her iki süper güç de bölgesel çatışmalara doğrudan asker göndererek müdahil olmuştur.
Cevabı göster
Cevap: D) ABD İsrail'i, SSCB ise Arap ülkelerini desteklemiş; çatışma Soğuk Savaş kutuplaşmasının yansımasına dönüşmüştür.
Arap-İsrail savaşlarında ABD İsrail'i, SSCB ise Arap ülkelerini desteklemiştir. Bu kutuplaşma, bölgeyi Soğuk Savaş'ın bir proxy çatışma alanına dönüştürmüştür.
Soru 15
OPEC ve OAPEC arasındaki temel farkı doğru biçimde açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
A) OPEC yalnızca Arap petrol ülkelerini kapsar; OAPEC ise küresel tüm petrol ihracatçılarını bünyesinde barındırır.
B) OPEC İsrail'e karşı ambargo uygulamak amacıyla kurulmuş; OAPEC ise küresel petrol fiyatlarını düzenleyen çok uluslu bir yapıdır.
C) OPEC üyeleri arasında İran ve Venezuela gibi Arap olmayan ülkeler de vardır; OAPEC ise petrolü İsrail karşıtı siyasi araç olarak kullanan Arap örgütüdür.
D) OPEC ve OAPEC aynı örgüttür; OAPEC adı 1973 ambargosu sürecinde kullanılan geçici bir etikettir.
E) OPEC batılı petrol şirketlerine karşı kurulmuş bir Arap kartelidir; OAPEC ise ABD'nin Orta Doğu petrolünü düzenlemek için desteklediği uluslararası bir kuruluştur.
Cevabı göster
Cevap: C) OPEC üyeleri arasında İran ve Venezuela gibi Arap olmayan ülkeler de vardır; OAPEC ise petrolü İsrail karşıtı siyasi araç olarak kullanan Arap örgütüdür.
OPEC, aralarında Venezuela ve İran gibi Arap olmayan üyelerin de bulunduğu küresel bir petrol ihracatçıları örgütüdür.