Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) – Boğazlar üzerinde tam egemenlik Soruları
KPSS Tarih · 24 özgün soru · açıklamalı çözümler
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) – Boğazlar üzerinde tam egemenlik — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) – Boğazlar üzerinde tam egemenlik konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'nin 1952'de NATO'ya üye olması Batı Bloğu'ndaki yerini belirlemiş; ancak Boğazlar meselesi daha önce 1936 Montrö ile çözüldüğünden NATO üyeliği Boğazlar sorununu çözmemiştir.
Almanya'nın Ren Bölgesi'ne asker çıkarması, İtalya'nın Habeşistan'ı işgali ve Japonya'nın Mançurya'yı işgali gibi yayılmacı politikaların yarattığı tehdit ortamı Montrö Sözleşmesi'nin imzalanmasına zemin hazırlamıştır.
Sovyet Dışişleri Komiseri Litvinov, Montrö Sözleşmesi'nin Lozan'ın yarattığı güvensizliği giderdiğini ve Türkiye'ye boğazlar üzerinde tam emniyet sağladığını belirtmiştir.
İngiltere ve Sovyet Rusya, İtalya-Almanya'nın yayılmacı politikalarına karşı ortak tutum çerçevesinde Montrö Konferansı'nda Türk tezine destek vermiştir.
Lozan'a taraf olan Fransa, Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin imzacı devletleri arasında yer almıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ni son olarak onaylayan devlet Romanya'dır.
II. Dünya Savaşı sonrası SSCB'nin Boğazlar ve Doğu Anadolu üzerinde üs/ortak savunma talepleri Türkiye'yi ABD ile yakınlaşmaya ve Batı Bloğu'na yönelmeye itmiştir.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Lozan'da kurulan uluslararası Boğazlar Komisyonu'nu kaldırmıştır.
Türkiye, Boğazlarda asker bulundurma hakkı talebiyle 17 Nisan 1935'te Milletler Cemiyeti'ne başvurarak Montrö sürecini başlatmıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936), 1923-1939 arası Türkiye'nin dış politikada elde ettiği önemli kazanımlardan biridir ve Atatürk Dönemi'nde Boğazlar sorununu çözen antlaşmadır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi İstanbul azınlıklarıyla ilgili herhangi bir düzenleme içermez.
Uluslararası Boğazlar Komisyonu ilk olarak Sevr Antlaşması'nda kararlaştırılmış, Lozan'da da sürdürülmüştür.
1 Ekim 1939'da SSCB, Montrö Sözleşmesi'nde değişiklik yapılmasını, Boğazların ortak savunulmasını ve Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerine kapatılmasını talep etmiştir.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi 20 Temmuz 1936'da İsviçre'nin Montrö kentinde imzalanmıştır.
20 Temmuz 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ni imzalayan devletler Türkiye, İngiltere, Fransa, SSCB, Japonya, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya ve İtalya'dır; Almanya bu sözleşmede yer almamıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ni Türkiye adına dönemin Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras imzalamıştır.
Montrö Sözleşmesi, Lozan'da Türkiye lehine çözülemeyen Boğazlar sorununun tamamlayıcısı niteliğinde olup bu eksikliği gidermiştir.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile İstanbul ve Çanakkale Boğazları üzerindeki tam egemenlik Türkiye'ye geri verilmiş ve boğazların yönetimi Türkiye'ye devredilmiştir.
İngiltere, Avrupa'da artan Alman ve İtalyan tehdidi nedeniyle Türkiye'yi kendi safına çekmek amacıyla Montrö sürecinde Türkiye'yi desteklemiştir.
Lozan Antlaşması'nda boğazlar uluslararası bir komisyonun denetimine bırakılmış ve iki yaka askerden arındırılmış; bu durum Türkiye'nin egemenliğini kısıtlamıştır.
Boğazlar meselesi 1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması ile başlamış ve 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye lehine çözüme kavuşmuştur.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin süresi yirmi yıl olarak belirlenmiştir.
Örnek Sorular
Soru 1
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Lozan'ın boğazlar rejiminden kaynaklanan güvensizliği giderdiğini ve Türkiye'ye tam emniyet sağladığını beyan eden Sovyet devlet adamı kimdir?
A) Dışişleri Komiseri Litvinov
B) Dışişleri Komiseri Çiçerin
C) Dışişleri Komiseri Molotov
D) Büyükelçi Mayski
E) Genel Sekreter Stalin
Cevabı göster
Cevap: A) Dışişleri Komiseri Litvinov
Sovyet Dışişleri Komiseri Litvinov, Montrö Sözleşmesi'nin Lozan'ın yarattığı güvensizliği giderdiğini ve Türkiye'ye boğazlar üzerinde tam emniyet sağladığını açıkça dile getirmiştir.
Soru 2
Montrö Konferansı'nda İtalya ve Almanya'nın yayılmacı politikalarına karşı ortak bir tutum sergileyerek Türk tezini destekleyen devletler hangileridir?
A) Fransa ve ABD
B) İngiltere ve Sovyet Rusya
C) Japonya ve Yunanistan
D) Romanya ve Bulgaristan
E) Fransa ve Sovyet Rusya
Cevabı göster
Cevap: B) İngiltere ve Sovyet Rusya
İngiltere ve Sovyet Rusya, İtalya ile Almanya'nın yayılmacı politikalarına karşı ortak tutum çerçevesinde Montrö Konferansı'nda Türk tezini desteklemiştir.
Soru 3
II. Dünya Savaşı'nın ardından SSCB'nin Boğazlar ve Doğu Anadolu üzerinde üs ile ortak savunma talepleri sunması, Türk dış politikasında hangi sonucu doğurmuştur?
A) Türkiye, tarafsızlık politikasını sürdürerek Milletler Cemiyeti'nden çekilmiştir.
B) Türkiye, SSCB ile ikili bir savunma antlaşması imzalamayı tercih etmiştir.
C) Türkiye, Montrö Sözleşmesi'ni yeniden müzakereye açarak yeni bir rejim kurmuştur.
D) Türkiye, ABD ile yakınlaşarak Batı Bloğu'na yönelmiştir.
E) Türkiye, Doğu Anadolu'yu SSCB ile birlikte yönetme teklifini kabul etmiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) Türkiye, ABD ile yakınlaşarak Batı Bloğu'na yönelmiştir.
SSCB'nin Boğazlar ve Doğu Anadolu üzerindeki baskısı Türkiye'yi ABD'ye ve Batı Bloğu'na yöneltmiş; bu süreç sonunda Türkiye 1952'de NATO'ya katılmıştır.
Soru 4
Türkiye'nin 1952'de NATO'ya üye olması ile Boğazlar sorununun çözümü arasındaki ilişki için aşağıdakilerden hangisi doğru bir değerlendirmedir?
A) NATO üyeliği hem Boğazlar sorununu çözmüş hem de Türkiye'nin Batı Bloğu'ndaki yerini belirlemiştir.
B) 1952 NATO üyeliği, Lozan'da başlatılan Boğazlar komisyon sisteminin kalıcı olarak sonlandırılmasını sağlamıştır.
C) Türkiye Boğazlar sorununu çözmek amacıyla NATO'ya üye olmuş ve bu amaç başarıyla gerçekleştirilmiştir.
D) NATO üyeliği Boğazlar üzerindeki egemenlik hakkını fiilen Türkiye'ye devreden antlaşmayı yürürlükten kaldırmıştır.
E) Boğazlar sorunu NATO üyeliğinden çok önce 1936 Montrö Sözleşmesi ile çözülmüş olduğundan NATO üyeliği bu sorunu çözmemiştir.
Cevabı göster
Cevap: E) Boğazlar sorunu NATO üyeliğinden çok önce 1936 Montrö Sözleşmesi ile çözülmüş olduğundan NATO üyeliği bu sorunu çözmemiştir.
Boğazlar meselesi 1936 Montrö Sözleşmesi ile çözüme kavuşturulmuştur.
Soru 5
İsviçre'nin Montrö kentinde imzalanan Boğazlar Sözleşmesi'nin imza tarihi aşağıdakilerden hangisidir?
A) 20 Temmuz 1936
B) 24 Temmuz 1923
C) 10 Ağustos 1920
D) 29 Ekim 1933
E) 19 Mayıs 1935
Cevabı göster
Cevap: A) 20 Temmuz 1936
Boğazlar rejimini yeniden düzenleyen sözleşme 20 Temmuz 1936 tarihinde imzalanmıştır; bu nedenle doğru tarih 20 Temmuz 1936'dır.
Soru 6
Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Lozan Antlaşması arasındaki ilişki nasıl tanımlanabilir?
A) Montrö, Lozan'ı büsbütün geçersiz kılarak yerine geçen yeni bir antlaşma statüsündedir.
B) Montrö, Lozan'da Türkiye aleyhine çözülen Boğazlar meselesini düzeltmiş ve Lozan'ın tamamlayıcısı olmuştur.
C) Montrö, yalnızca ticaret gemilerinin geçişini düzenleyen sınırlı kapsamlı bir antlaşmadır ve Lozan ile bağlantısızdır.
D) Montrö, Lozan'dan bağımsız biçimde tasarlanmış ve Boğazlar sorununu ilk kez ele alan antlaşmadır.
E) Montrö, Lozan'ın savaş gemilerine ilişkin hükümlerini yineleyerek güçlendirmiş; yeni bir düzenleme getirmemiştir.
Cevabı göster
Cevap: B) Montrö, Lozan'da Türkiye aleyhine çözülen Boğazlar meselesini düzeltmiş ve Lozan'ın tamamlayıcısı olmuştur.
Montrö Sözleşmesi, Lozan'da Türkiye lehine çözüme kavuşturulamayan Boğazlar sorununun tamamlayıcısı niteliğinde olup bu eksikliği gidermiştir.
Soru 7
Türkiye'nin Boğazlarda asker bulundurma hakkı talebiyle Milletler Cemiyeti'ne başvurduğu tarih hangisidir ve bu başvuru hangi süreci başlatmıştır?
A) 12 Ocak 1933; Nüfus mübadelesi sürecini
B) 6 Mart 1934; Balkan Antantı müzakerelerini
C) 20 Ekim 1936; Montrö Sözleşmesi'nin revizyonunu
D) 1 Haziran 1938; Hatay'ın ilhak sürecini
E) 17 Nisan 1935; Montrö sürecini
Cevabı göster
Cevap: E) 17 Nisan 1935; Montrö sürecini
Türkiye, 17 Nisan 1935'te Milletler Cemiyeti'ne Boğazlarda asker bulundurma talebini ileterek Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ne giden süreci başlatmıştır.
Soru 8
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ni imzacı devletler arasında en son onaylayan devlet hangisidir?
A) İtalya
B) Japonya
C) Romanya
D) Yugoslavya
E) Bulgaristan
Cevabı göster
Cevap: C) Romanya
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'ni imzacı devletler arasında en son onaylayan devlet Romanya'dır.
Soru 9
Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Boğazlar rejimine getirdiği düzenlemeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaktadır?
A) Ticaret gemilerinin serbest geçişi kaldırılmış ve geçiş hakkı üye devlet gemileriyle sınırlandırılmıştır.
B) Türkiye'ye Boğazlarda asker bulundurma hakkı tanınmış ve askersiz bölge kaldırılmıştır.
C) Türkiye Boğazlardan geçen tüm gemilere gümrük vergisi uygulamaya başlamıştır.
D) Boğazlar hem ticaret hem de savaş gemilerinin geçişine kapatılmıştır.
E) İki yakada askersiz bölge korunmuş; yalnızca Türk askeri gemilerine geçiş hakkı tanınmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Türkiye'ye Boğazlarda asker bulundurma hakkı tanınmış ve askersiz bölge kaldırılmıştır.
Montrö Sözleşmesi ile Türkiye'ye Boğazlarda asker bulundurma hakkı tanınmış, iki yakadaki askersiz bölge kaldırılmış ve ticaret gemilerinin serbest geçişi sürdürülmüştür; bu nedenle asker bulundurma hakkı ve askersiz…
Soru 10
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ile Türkiye'nin İstanbul ve Çanakkale Boğazları üzerinde elde ettiği temel kazanım nedir?
A) Boğazlardan geçiş ücretlerini belirleme tekeli
B) Karadeniz kıyısı devletlere özel geçiş hakları tanıma yetkisi
C) Boğazların BM güvencesinde Türk-Yunan ortak yönetimine bırakılması
D) Savaş gemilerine serbest geçiş hakkı tanınması karşılığında ticaret vergisi alma imtiyazı
E) Boğazlar üzerinde tam egemenliğin yeniden tesisi ve yönetimin Türkiye'ye devri
Cevabı göster
Cevap: E) Boğazlar üzerinde tam egemenliğin yeniden tesisi ve yönetimin Türkiye'ye devri
Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile İstanbul ve Çanakkale Boğazları üzerindeki tam egemenlik Türkiye'ye iade edilmiş ve boğazların yönetimi Türkiye'ye devredilmiştir.
Soru 11
1 Ekim 1939'da SSCB'nin Türkiye'ye ilettiği talepler hangi üç unsuru kapsamaktadır?
A) Türkiye'nin tarafsızlığını ilan etmesi, Boğazların SSCB filosuna açılması ve Ege'ye çıkış güvencesi verilmesi
B) Montrö'nün iptal edilmesi, boğazların SSCB'ye devredilmesi ve Doğu Anadolu'da askerden arındırma
C) Montrö'nün değiştirilmesi, Boğazların ortak savunulması ve Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerine kapatılması
D) Boğazların Türk-Sovyet ortak komutasına alınması, İstanbul'da Sovyet üssü kurulması ve Türkiye'nin SSCB ile savunma ittifakına girmesi
E) Türkiye'nin Balkanlarda tarafsız kalması, Boğazlardan Sovyet ticaret gemilerine öncelik tanınması ve Karadeniz'in silahsızlandırılması
Cevabı göster
Cevap: C) Montrö'nün değiştirilmesi, Boğazların ortak savunulması ve Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerine kapatılması
1 Ekim 1939'da SSCB; Montrö Sözleşmesi'nde değişiklik yapılmasını, Boğazların ortak savunulmasını ve Karadeniz'e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemilerinin Boğazlardan geçişine kapatılmasını talep etmiştir.
Soru 12
1930'lardaki hangi uluslararası gelişmeler, Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin imzalanmasına ortam hazırlayan yayılmacı tehdit atmosferinin oluşmasında doğrudan rol oynamıştır?
A) İngiltere'nin Mısır'ı işgali, Fransa'nın Suriye'yi ele geçirmesi ve Hollanda'nın Hint adalarını genişletmesi
B) ABD'nin Monroe Doktrini'ni genişletmesi, İngiltere'nin Hindistan'da sıkıyönetim ilan etmesi ve Japonya'nın Kore'yi ilhak etmesi
C) Avusturya'nın Almanya'ya katılması, Polonya'nın Danzig'i ilhak etmesi ve Romanya'nın Besarabya'yı işgali
D) İspanya iç savaşında Sovyet müdahalesi, Fransa'nın Fas politikası ve İngiltere'nin Yunanistan'a müdahalesi
E) Almanya'nın Ren Bölgesi'ne asker çıkarması, İtalya'nın Habeşistan'ı işgali ve Japonya'nın Mançurya'yı işgali
Cevabı göster
Cevap: E) Almanya'nın Ren Bölgesi'ne asker çıkarması, İtalya'nın Habeşistan'ı işgali ve Japonya'nın Mançurya'yı işgali
Almanya'nın Ren Bölgesi'ne asker çıkarması, İtalya'nın Habeşistan'ı işgali ve Japonya'nın Mançurya'yı işgali; 1930'larda oluşan yayılmacı tehdit ortamını simgeleyen gelişmeler olup Montrö Sözleşmesi'nin zeminini…
Soru 13
Uluslararası Boğazlar Komisyonu'nun tarihsel sürecine bakıldığında bu kurumun ilk hangi düzenlemeyle öngörüldüğü ve hangi metinle varlığını sürdürdüğü doğru biçimde özetlenmektedir?
A) İlk olarak Sevr'de kararlaştırılmış, Lozan'da sürdürülmüştür.
B) İlk olarak Berlin Kongresi'nde kararlaştırılmış, Mondros'ta yenilenmiştir.
C) İlk olarak Lozan'da kurulmuş, Montrö'de sürdürülmüştür.
D) İlk olarak Mondros'ta öngörülmüş, Lozan'da resmileştirilmiştir.
E) İlk olarak Lozan'da kurulmuş, Milletler Cemiyeti bünyesinde sürdürülmüştür.
Cevabı göster
Cevap: A) İlk olarak Sevr'de kararlaştırılmış, Lozan'da sürdürülmüştür.
Uluslararası Boğazlar Komisyonu ilk olarak 1920'de Sevr'de kararlaştırılmış, ardından 1923'te Lozan'da da sürdürülmüş; nihayet Montrö ile kaldırılmıştır.
Soru 14
Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazlar üzerinde tam egemenliğin sağlanması, hangi temel belgeyle ortaya konan ilkelerin hayata geçirilmesi olarak değerlendirilmektedir?
A) Amasya Genelgesi
B) Sèvres Antlaşması
C) Misak-ı Millî
D) Teşkilât-ı Esasîye Kanunu
E) Balkan Antantı Paktı
Cevabı göster
Cevap: C) Misak-ı Millî
Montrö ile Boğazlar üzerindeki tam egemenliğin sağlanması, Misak-ı Millî'de öngörülen toprak bütünlüğü ve egemenlik ilkelerine uygun bir gelişme olarak nitelendirilmektedir.
Soru 15
Montrö Boğazlar Sözleşmesi yabancı savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini nasıl düzenlemektedir?
A) Yabancı savaş gemileri Boğazlardan sınırsız tonajla geçebilir ve Türkiye bu geçişlere müdahale edemez.
B) Yabancı savaş gemilerinin geçişi tümden yasaklanmıştır.
C) Yabancı savaş gemilerinin geçişine tonaj ve gün gibi sınırlamalar getirilmiş ve kontrol Türkiye'ye bırakılmıştır.
D) Yabancı savaş gemileri ancak Karadeniz'e kıyısı olan devletlere ait olmaları koşuluyla geçebilir.
E) Yabancı savaş gemilerinin geçişi Milletler Cemiyeti'nin onayına bağlanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: C) Yabancı savaş gemilerinin geçişine tonaj ve gün gibi sınırlamalar getirilmiş ve kontrol Türkiye'ye bırakılmıştır.
Montrö Sözleşmesi, yabancı savaş gemilerinin Boğazlardan geçişine tonaj ve gün kısıtlamaları getirmiş ve bu geçişlerin kontrolünü Türkiye'ye devretmiştir.