Moğol istilası, Kösedağ Savaşı (1243) ve Anadolu Selçuklu'nun çöküşü Soruları
KPSS Tarih · 14 özgün soru · açıklamalı çözümler
Moğol istilası, Kösedağ Savaşı (1243) ve Anadolu Selçuklu'nun çöküşü — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Moğol istilası, Kösedağ Savaşı (1243) ve Anadolu Selçuklu'nun çöküşü konusunda bilmen gereken 19 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Orhan Gazi döneminde Karesioğulları Beyliği alınmış; bu olay Anadolu Türk Siyasi Birliği yolunda ilk adım sayılmaktadır.
XIII. yüzyıl başlarında Anadolu'da Türk nüfusunun hızla artmasının temel nedenleri Haçlı Seferleri, Moğol istilası ve göç dalgalarıdır.
1243 Kösedağ Savaşı'nda Anadolu (Türkiye) Selçukluları Moğollara (İlhanlılar) yenilmiş ve bu yenilgiyle devlet Moğol egemenliğine girerek çöküş sürecine başlamıştır.
Moğol hanlıkları arasında Çağatay Hanlığı, Kubilay Hanlığı ve İlhanlı Hanlığı (İran-Anadolu) sayılabilir.
1230 Yassıçemen Savaşı'nda Anadolu Selçukluları Harzemşahları yenmiş; bu savaş Anadolu'yu Moğol istilasına açık hale getirmiştir.
Kösedağ Savaşı'ndan sonra Sivas ve Erzurum dolaylarında katliam ve yağma yaşanmış, Türkmenlerin bir kısmı Batı Anadolu'ya göç etmek zorunda kalmıştır.
Moğol etkisinin azalmasında 1277 Baybars'ın Elbistan Savaşı zaferi ve 1298 Moğol valisi Sülemiş'in isyanı gibi olaylar etkili olmuştur.
II. Haçlı Seferi'nde (1147) Haçlı ordusunu Dorileon'da durduran Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud'dur.
Büyük Selçuklu Sultan Sencer döneminde çöküşe geçmiş; çöküş nedenleri arasında Katvan Savaşı yenilgisi, Batınilik faaliyetleri, atabeylerin güçlenmesi ve Oğuz isyanı yer alır.
Van Gölü çevresinde Büyük Selçuklu kuvvetlerinin Bizans'ı yenmesi, Anadolu'ya Türk akınlarının yoğunlaşmasında belirleyici rol oynamıştır.
Kösedağ yenilgisi sonrası Anadolu Selçuklu Devleti Moğollara/İlhanlılara bağımlı hale gelmiş, merkezi yönetim zayıflamış ve devlet 1308'de tamamen ortadan kalkmıştır.
Kösedağ Savaşı'ndan (1243) sonra Anadolu'da Türk siyasi birliği bozulmuş ve ikinci dönem Türk (Türkmen) beylikleri kurulmaya başlamıştır.
Türkiye Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında Babailer (Baba İshak) İsyanı, Kösedağ Savaşı, taht kavgaları ve bağımsız beyliklerin kurulması etkili olmuştur.
Kösedağ Savaşı'ndan sonra kurulan beylikler arasında Osmanoğulları, Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Candaroğulları ve Karesioğulları yer alır; Osmanlı Beyliği de bu süreçte ortaya çıkmıştır.
Kösedağ yenilgisi (1243), II. Gıyaseddin Keyhüsrev (1237-1246) döneminde yaşanmıştır.
Memlükler (Kölemenler), Moğol yayılmasını durduran tek Türk devletidir; Baybars ve Kutuz önderliğinde 1260 Ayn Calut Savaşı'nda Moğolları (İlhanlıları) yenmişlerdir.
Moğolların Kösedağ öncesi Anadolu'yu hedef almasının nedenleri Batı Asya'daki hâkimiyeti genişletmek, İlhanlı batı sınırını güvenceye almak ve ticaret yollarını denetlemektir.
Kösedağ yenilgisinden sonra Moğollar Anadolu'yu doğrudan yönetmemiş, Selçuklu sultanlarını kendi kontrolünde hükümdar olarak bırakmış ve gerçek güç İlhanlılara geçmiştir.
1048 Pasinler Savaşı, Selçuklular ile Bizans arasında Anadolu'da yapılan ilk savaştır.
Örnek Sorular
Soru 1
Moğolların Kösedağ Savaşı öncesinde Anadolu'yu hedef almasının gerekçeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almamaktadır?
A) Müslüman dünyasını İslam'a davet ederek birleştirme çabası
B) İlhanlıların batı sınırlarını güvence altına alma isteği
C) Stratejik ticaret yolları üzerindeki denetimi ele geçirme hedefi
D) Batı Asya'daki siyasi hâkimiyeti genişletme amacı
E) Bölgedeki devletleri itaat altına alıp vergiye bağlama isteği
Cevabı göster
Cevap: A) Müslüman dünyasını İslam'a davet ederek birleştirme çabası
Moğolların Anadolu'yu hedef almasının nedenleri arasında Batı Asya hâkimiyetini genişletmek, batı sınırını güvenceye almak, ticaret yollarını denetlemek ve bölge devletlerini itaat altına alıp vergiye bağlamak yer alır.
Soru 2
Anadolu Selçuklularının Moğol egemenliğine girerek çöküş sürecine başlamasına yol açan savaş aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yassıçemen Savaşı (1230)
B) Kösedağ Savaşı (1243)
C) Malazgirt Savaşı (1071)
D) Pasinler Savaşı (1048)
E) Ayn Calut Savaşı (1260)
Cevabı göster
Cevap: B) Kösedağ Savaşı (1243)
1243'te gerçekleşen Kösedağ Savaşı'nda Anadolu Selçukluları İlhanlı Moğollarına yenilmiş ve bu yenilgi devletin Moğol egemenliğine girerek çöküş sürecine girmesine neden olmuştur.
Soru 3
1243 Kösedağ Savaşı'nın Anadolu'daki siyasi düzene en belirgin etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Selçuklu merkezi otoritesinin güçlenmesi ve Anadolu'nun yeniden birleşmesi
B) Bizans'ın Batı Anadolu'daki kaybettiği toprakları geri kazanması
C) Türk siyasi birliğinin bozulup ikinci dönem beyliklerinin kurulması
D) İlhanlıların Anadolu'yu doğrudan siyasi bir eyalete dönüştürmesi
E) Haçlı devletlerinin Anadolu içlerine doğru hızla yayılması
Cevabı göster
Cevap: C) Türk siyasi birliğinin bozulup ikinci dönem beyliklerinin kurulması
Kösedağ yenilgisiyle Selçuklu merkezi otoritesi çökmüş, Türk siyasi birliği bozulmuş ve Anadolu'da ikinci dönem Türkmen beylikleri kurulmaya başlamıştır.
Soru 4
1260 yılında Moğolları Ayn Calut Savaşı'nda yenerek Moğol yayılmasını durduran Türk devleti ve bu savaştaki önderleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir?
A) Anadolu Selçukluları — II. Gıyaseddin Keyhüsrev ve Moğoltay
B) Karamanoğulları — Karaman Bey ve Mehmed Bey
C) Osmanlılar — Osman Gazi ve Orhan Gazi
D) Memlükler — Baybars ve Kutuz
E) Harzemşahlar — Celâleddin ve Mengübirti
Cevabı göster
Cevap: D) Memlükler — Baybars ve Kutuz
Memlük Devleti, Baybars ve Kutuz önderliğinde 1260'ta Ayn Calut'ta Moğolları yenerek Moğol yayılmasını durduran tek Türk devleti olarak tarihe geçmiştir.
Soru 5
Kösedağ Savaşı'nın ardından Anadolu'da kurulan Türkmen beylikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Karamanoğulları
B) Germiyanoğulları
C) Aydınoğulları
D) Candaroğulları
E) Danişmentoğulları
Cevabı göster
Cevap: E) Danişmentoğulları
Kösedağ sonrası kurulan ikinci dönem beylikler arasında Osmanoğulları, Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Candaroğulları ve Karesioğulları yer alır.
Soru 6
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye Selçuklu Devleti'nin yıkılmasında etkili olan nedenler arasında gösterilmez?
A) Malazgirt Savaşı'nın Anadolu'yu Türklere kapatması
B) Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilme
C) Anadolu'da bağımsız Türkmen beyliklerinin kurulması
D) Babailer (Baba İshak) İsyanı
E) Taht kavgaları ve iç çekişmeler
Cevabı göster
Cevap: A) Malazgirt Savaşı'nın Anadolu'yu Türklere kapatması
Malazgirt Savaşı (1071), Anadolu'nun Türklere açılmasını sağlayan bir zaferdir; Selçuklu çöküşünün nedeni değildir.
Soru 7
1230 yılında Anadolu Selçuklularının Harzemşahları yenerek Anadolu'yu Moğol istilasına açık hale getirdiği savaş aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kösedağ Savaşı
B) Yassıçemen Savaşı
C) Pasinler Savaşı
D) Elbistan Savaşı
E) Ayn Calut Savaşı
Cevabı göster
Cevap: B) Yassıçemen Savaşı
1230 Yassıçemen Savaşı'nda Anadolu Selçukluları Harzemşahları yenmiştir. Bu zafer, Moğollarla Selçuklular arasındaki Harzemşah tampon devletini ortadan kaldırarak Anadolu'yu doğrudan Moğol tehdidine açmıştır.
Soru 8
Kösedağ yenilgisinin ardından Anadolu'daki yönetim düzeni nasıl şekillenmiştir?
A) Moğollar Anadolu'yu bir İlhanlı eyaletine dönüştürerek Selçuklu hanedanını ortadan kaldırıp yönetime el koymuştur.
B) Selçuklu sultanları siyasi bağımsızlıklarını koruyarak Moğollarla yalnız ticari düzeyde ilişki sürdürmüştür.
C) Selçuklu sultanları İlhanlıların denetiminde nominal hükümdar olarak görevde kalmış, gerçek güç İlhanlılara geçmiştir.
D) Bizans, Moğol desteğiyle Anadolu'nun idaresini yeniden ele geçirerek bölgeye egemen olmuştur.
E) Türkmen beyleri Moğollarla anlaşarak Anadolu'da ortak bir yönetim düzeni kurmuştur.
Cevabı göster
Cevap: C) Selçuklu sultanları İlhanlıların denetiminde nominal hükümdar olarak görevde kalmış, gerçek güç İlhanlılara geçmiştir.
Kösedağ'dan sonra Moğollar Anadolu'yu doğrudan yönetmemiş, Selçuklu sultanlarını kendi kontrolleri altında nominal hükümdar olarak bırakmış; gerçek otorite ise İlhanlılara geçmiştir.
Soru 9
XIII. yüzyıl başlarında Anadolu'da Türk nüfusunun hızla artmasının temel nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Haçlı Seferlerinin doğudan gelen Türk topluluklarını Anadolu'ya yönlendirmesi
B) Moğol istilasının merkezi Asya'dan yeni göç dalgalarını tetiklemesi
C) Batı Asya'daki siyasi çalkantılar nedeniyle Türkmen gruplarının Anadolu'ya sığınması
D) Ticaret yolları üzerindeki denetimin tamamen Bizans'a geçmesi
E) Ardı ardına gelen göç dalgalarının Türk nüfusunu niceliksel olarak artırması
Cevabı göster
Cevap: D) Ticaret yolları üzerindeki denetimin tamamen Bizans'a geçmesi
Kanonik ifadeye göre Türk nüfus artışının temel nedenleri Haçlı Seferleri, Moğol istilası ve göç dalgalarıdır.
Soru 10
Kösedağ Savaşı'nın ardından Moğollar tarafından katliam ve yağmaya uğrayan, Türkmenlerin buradan Batı Anadolu'ya göç etmesine neden olan bölgeler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
A) Konya ve Kayseri
B) Ankara ve Kastamonu
C) Diyarbakır ve Malatya
D) Trabzon ve Sinop
E) Sivas ve Erzurum
Cevabı göster
Cevap: E) Sivas ve Erzurum
Kösedağ yenilgisinin ardından Sivas ve Erzurum çevresi Moğol saldırılarına maruz kalmış, bu bölgelerden kaçan Türkmenler Batı Anadolu'ya göç etmek zorunda kalmıştır.
Soru 11
Moğol İmparatorluğu'nun dağılmasıyla ortaya çıkan hanlıklardan İran ve Anadolu coğrafyasında kurularak Anadolu Selçuklularını egemenliği altına alan hanlık aşağıdakilerden hangisidir?
A) İlhanlı Hanlığı
B) Altın Orda Hanlığı
C) Çağatay Hanlığı
D) Kubilay Hanlığı
E) Akkoyunlu Devleti
Cevabı göster
Cevap: A) İlhanlı Hanlığı
Moğol hanlıkları arasında Çağatay Hanlığı, Kubilay Hanlığı ve İlhanlı Hanlığı sayılır.
Soru 12
Kösedağ yenilgisinin Anadolu Selçuklu Devleti üzerindeki sonuçlarına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Devlet, Kösedağ'ın hemen ardından 1243'te siyasi varlığını tamamen yitirmiştir.
B) Devlet, İlhanlılara bağımlı bir yapıya dönüşmüş ve 1308'de tamamen ortadan kalkmıştır.
C) Merkezi yönetim güçlenmiş, Selçuklu sultanları tam bağımsızlıklarını korumuştur.
D) Moğollar Anadolu'yu doğrudan yönetmek için yeni bir idari yapı oluşturmuştur.
E) Selçuklular, Kösedağ'dan sonra topraklarını genişleterek İlhanlılarla müttefik olmuştur.
Cevabı göster
Cevap: B) Devlet, İlhanlılara bağımlı bir yapıya dönüşmüş ve 1308'de tamamen ortadan kalkmıştır.
Kösedağ yenilgisinin ardından Anadolu Selçuklu Devleti İlhanlılara bağımlı hale gelmiş, merkezi yönetim zayıflamış ve devlet 1308'de tamamen tarih sahnesinden çekilmiştir.
Soru 13
Aşağıdaki ifadelerden hangisi Anadolu'da Moğol etkisinin azalmasına katkıda bulunan gelişmeleri doğru biçimde aktarmaktadır?
A) Karamanoğulları'nın Moğol kuvvetlerini kesin olarak mağlup etmesiyle İlhanlı varlığı Anadolu'dan tamamen çekildi.
B) Osmanlı Beyliği'nin 1299'da kurularak Moğollara karşı büyük bir zafer kazanması Moğol etkisini sona erdirdi.
C) Memlük Sultanı Baybars'ın 1277'de Elbistan'da Moğolları yenmesi ve Sülemiş'in 1298'deki isyanı Moğol otoritesini sarstı.
D) II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in Moğollarla imzaladığı antlaşma, İlhanlıların Anadolu'dan çekilmesini sağladı.
E) 1260 Ayn Calut Savaşı'ndaki yenilginin ardından Moğollar Anadolu'yu terk ederek Orta Asya'ya çekildi.
Cevabı göster
Cevap: C) Memlük Sultanı Baybars'ın 1277'de Elbistan'da Moğolları yenmesi ve Sülemiş'in 1298'deki isyanı Moğol otoritesini sarstı.
Moğol etkisinin azalmasında 1277 Elbistan Savaşı'nda Baybars'ın Moğolları yenmesi ve 1298'de Moğol valisi Sülemiş'in isyanı belirleyici rol oynamıştır.
Soru 14
1243 Kösedağ Savaşı'nın yaşandığı dönemde Anadolu Selçuklu tahtında bulunan sultan aşağıdakilerden hangisidir?
A) I. Alaeddin Keykubad
B) II. Gıyaseddin Keyhüsrev
C) III. Gıyaseddin Keyhüsrev
D) II. Kılıç Arslan
E) I. İzzeddin Keykavus
Cevabı göster
Cevap: B) II. Gıyaseddin Keyhüsrev
1243 Kösedağ yenilgisi, II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in saltanat yıllarına (1237-1246) denk gelmektedir.