Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ve Kırım'ın kaybı Soruları
KPSS Tarih · 15 özgün soru · açıklamalı çözümler
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ve Kırım'ın kaybı — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ve Kırım'ın kaybı konusunda bilmen gereken 17 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Kırım, halkı Müslüman olan ilk Türk toprağı olarak kaybedilmiş; Rusya 1783'te Kırım'ı doğrudan ilhak etmiş ve böylece Türk-Müslüman nüfuslu bir toprak yitirilerek tarihsel bir kırılma yaşanmıştır.
Halifeliğin siyasi araç olarak kullanıldığı durumlar sırasıyla: ilk kez Küçük Kaynarca (Kırım meselesi), ardından Uşi Antlaşması (Libya meselesi), son olarak I. Dünya Savaşı'nda cihad ilanıdır.
Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile Kırım bağımsız ilan edilmiş; dini açıdan Osmanlı halifesine bağlı kalacak ve kendi hanlarını serbestçe seçebilecek biçimde yapılandırılmıştır.
Osmanlı-Rus savaşlarının ve Küçük Kaynarca'nın temel nedeni Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ve Karadeniz'in Osmanlı gölü olmaktan çıkma tehlikesidir.
Küçük Kaynarca (1774) sonrası Osmanlı, Rusya'ya karşı önce Fransa ardından İngiltere ile ittifak kurarak denge politikası izlemeye yönelmiştir.
Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanların koruyuculuğu (himaye/hamilik) hakkını kazanmış; bu, Rusya'nın Osmanlı iç işlerine müdahalesinin hukuki dayanağı olmuş ve Panslavizmi güçlendirmiştir.
Kırım'ın Rusya'ya ilhakı üç aşamada gerçekleşmiştir: 1) 1774 Küçük Kaynarca (bağımsız ilan), 2) 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi (Rus yanlısı Şahin Giray'ın başa getirilmesi), 3) 1792 Yaş Antlaşması (Kırım'ın resmen Rusya'ya bağlanması).
Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı halifelik kurumunu ilk kez siyasi amaçla kullanarak, siyasi bağımsızlığını kaybeden Kırım üzerinde din bağıyla nüfuzunu sürdürmeye çalışmıştır.
1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi, Küçük Kaynarca'nın düzeltilmesi amacıyla imzalanmış; Rusya bu antlaşmayla Kırım'ın başına Şahin Giray'ı geçirmiştir (ilhakın ikinci aşaması).
Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rusya İstanbul'da daimi elçilik bulundurma, Osmanlı topraklarında istediği yerde konsolosluk açma ve Karadeniz'de serbest ticaret/seyrüsefer hakkı kazanmış; konsolosluklar Balkanlarda azınlıkları kışkırtmada kullanılmıştır.
1792 Yaş Antlaşması ile Osmanlı ağır yenilgi almış, Kırım (ve Özi) resmen ve tamamen Rusya'ya bağlanmış, böylece Kırım kesin olarak kaybedilmiş ve Gerileme Dönemi sona ermiştir.
Küçük Kaynarca Antlaşması'nda Rus çarı protokolde İngiltere ve Fransa hükümdarlarıyla eşit (büyük devlet) statüsünde tanınmıştır.
Küçük Kaynarca Antlaşması 1774'te Osmanlı Devleti ile Rusya arasında 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanmış, Osmanlı'nın Rusya'ya büyük ayrıcalıklar tanıdığı ağır yenilgi belgesi ve dönüm noktasıdır.
Küçük Kaynarca Antlaşması ile Ruslara ilk kez kapitülasyon hakkı tanınmıştır.
Küçük Kaynarca Antlaşması'nda Osmanlı, Rusya'ya ilk kez savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiş; tazminat hazinede para olmadığından iç borçlanma (Esham senetleri) yoluyla karşılanmıştır.
XIX. yüzyılda Balkan milletlerinin bağımsızlık süreciyle bağlantılı antlaşmaların kronolojik sırası: Küçük Kaynarca (1774) → Bükreş (1812) → Edirne (1829) → Paris (1856) → Berlin (1878).
Küçük Kaynarca'ya göre Rusya işgal ettiği bölgelerden çekilecek; buna karşılık Osmanlı o bölgelerde genel af ilan edecek, vergi almayacak ve ıslahat yapacaktı.
Örnek Sorular
Soru 1
Osmanlı halifeliğinin siyasi bir araç olarak ilk kullanımından itibaren kronolojik sırası aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) I. Dünya Savaşı cihad ilanı → Uşi Antlaşması → Küçük Kaynarca
B) Uşi Antlaşması → Küçük Kaynarca → I. Dünya Savaşı cihad ilanı
C) Küçük Kaynarca → I. Dünya Savaşı cihad ilanı → Uşi Antlaşması
D) Küçük Kaynarca → Uşi Antlaşması → I. Dünya Savaşı cihad ilanı
E) Uşi Antlaşması → I. Dünya Savaşı cihad ilanı → Küçük Kaynarca
Cevabı göster
Cevap: D) Küçük Kaynarca → Uşi Antlaşması → I. Dünya Savaşı cihad ilanı
Halifelik ilk kez Küçük Kaynarca (1774) sürecinde Kırım üzerinde nüfuz koruma amacıyla siyasi olarak araçsallaştırılmış; ardından Uşi (1912, Libya), en son olarak I. Dünya Savaşı'nda cihad ilanıyla kullanılmıştır.
Soru 2
Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Rusya'ya tanıdığı ayrıcalıklar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Osmanlı'nın iç Anadolu nehirlerinde Rus ticaret gemisi işletme hakkı
B) Osmanlı topraklarının herhangi bir yerinde konsolosluk açma hakkı
C) Karadeniz'de serbest ticaret ve seyrüsefer hakkı
D) İstanbul'da daimi elçilik bulundurma hakkı
E) Konsolosluklar aracılığıyla Balkan azınlıklarını etkileme imkânı
Cevabı göster
Cevap: A) Osmanlı'nın iç Anadolu nehirlerinde Rus ticaret gemisi işletme hakkı
Antlaşmayla Rusya; İstanbul elçiliği, istediği yerde konsolosluk ve Karadeniz'de serbest ticaret/seyrüsefer hakkı kazanmıştır. İç Anadolu nehirlerinde gemi işletme hakkı ise antlaşmada yer almayan bir uydurma maddedir.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi 1792 Yaş Antlaşması'nın sonuçları arasında yer almaktadır?
A) Kırım yeniden bağımsız ilan edilmiş, Osmanlı'nın dinî nüfuzu güvence altına alınmıştır.
B) Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu Osmanlı tarafından kesin biçimde kabul edilmiştir.
C) Osmanlı, Kırım'ı Rusya'dan geri almış; Karadeniz yeniden Osmanlı gölü hâline gelmiştir.
D) Rusya, Karadeniz'de ticaret ve seyrüsefer haklarından vazgeçmiştir.
E) Osmanlı, Rusya'ya daha önce verdiği kapitülasyonları geri almış ve denge sağlamıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu Osmanlı tarafından kesin biçimde kabul edilmiştir.
Yaş Antlaşması (1792) ile Osmanlı, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu kesin biçimde kabul etmiş; böylece Kırım kalıcı olarak kaybedilmiştir.
Soru 4
Küçük Kaynarca Antlaşması'na göre Rusya'nın tahliye edeceği bölgeler için Osmanlı'ya yüklenen yükümlülükler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almamaktadır?
A) Tahliye edilen bölgelerde halka genel af ilan etmek
B) Tahliye edilen bölge halkından belirli bir süre vergi almamak
C) Tahliye edilen bölgelerdeki Ortodoks kiliseleri yıktırarak yeniden inşa ettirmek
D) Bu bölgelerde halkın durumunu düzeltecek ıslahatlar yapmak
E) Tahliye edilen bölge halkının haklarını gözeterek can ve mal güvenliğini sağlamak
Cevabı göster
Cevap: C) Tahliye edilen bölgelerdeki Ortodoks kiliseleri yıktırarak yeniden inşa ettirmek
Antlaşmaya göre Osmanlı; genel af ilanı, belirli süre vergi muafiyeti, ıslahat ve halkın can-mal güvenliği taahhüdünde bulunmuştur.
Soru 5
Küçük Kaynarca Antlaşması hangi savaşın ardından, hangi yıl ve hangi taraflar arasında imzalanmıştır?
A) 1736-1739 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından, 1740'ta Osmanlı ile Rusya arasında
B) 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından, 1775'te Osmanlı ile Avusturya arasında
C) 1787-1792 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından, 1792'de Osmanlı ile Rusya arasında
D) 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından, 1812'de Osmanlı ile Rusya arasında
E) 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından, 1774'te Osmanlı ile Rusya arasında
Cevabı göster
Cevap: E) 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından, 1774'te Osmanlı ile Rusya arasında
Küçük Kaynarca Antlaşması, 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından 1774'te Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanmış ve Osmanlı'ya ağır koşullar getirmiştir.
Soru 6
Kırım'ın Rusya'ya ilhakı üç diplomatik aşamada gerçekleşmiştir. Bu aşamalardan, Kırım'ın bağımsız ilan edildiği ilk aşamayı temsil eden antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)
B) Aynalıkavak Tenkihnamesi (1779)
C) Yaş Antlaşması (1792)
D) Bükreş Antlaşması (1812)
E) Edirne Antlaşması (1829)
Cevabı göster
Cevap: A) Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)
İlhak sürecinin ilk aşaması Küçük Kaynarca (1774) ile Kırım'ın bağımsız ilan edilmesidir.
Soru 7
1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi'nin Kırım'ın Rusya'ya ilhak süreci açısından önemi nedir?
A) Kırım'ın kesin olarak Rusya'ya devredildiği ve ilhakı tamamlayan belge olması
B) Rusya'nın Şahin Giray'ı Kırım hanı yapmasını tescil eden ikinci aşama olması
C) Kırım'ın bağımsızlığını Osmanlı'nın resmen tanıdığı ilk belge olması
D) Osmanlı'nın Karadeniz'deki deniz haklarından vazgeçtiği düzenleme olması
E) Kırım'ın Osmanlı'ya iadesini öngören ama uygulanmayan belge olması
Cevabı göster
Cevap: B) Rusya'nın Şahin Giray'ı Kırım hanı yapmasını tescil eden ikinci aşama olması
Aynalıkavak Tenkihnamesi, Küçük Kaynarca'yı düzeltme adıyla imzalanmış; gerçekte Rusya'nın Şahin Giray'ı Kırım hanı yapmasını tescil eden, ilhak sürecinin ikinci diplomatik adımını oluşturmuştur.
Soru 8
Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Rusya'ya tanıdığı ve ilerleyen dönemde Osmanlı iç işlerine müdahalelerin hukuki gerekçesi hâline gelen hak aşağıdakilerden hangisidir?
A) Osmanlı topraklarındaki Ermeni cemaatinin yönetimini doğrudan üstlenme hakkı
B) Karadeniz'de askerî üs kurma ve Boğazlardan serbestçe geçiş hakkı
C) Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanları himaye etme hakkı
D) Osmanlı Devleti ile ortak gümrük tarifesi belirleme hakkı
E) İstanbul Rum Patrikhanesi'ni yönetme ve patrik atama hakkı
Cevabı göster
Cevap: C) Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanları himaye etme hakkı
Antlaşmayla Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanlar üzerinde himaye hakkı kazanmış; bu madde Panslavizmi besleyerek Osmanlı iç işlerine müdahalenin hukuki zeminini oluşturmuştur.
Soru 9
Küçük Kaynarca Antlaşması'na göre Kırım'ın statüsüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Rusya'nın himayesinde özerk bir eyalet hâline getirildiği kabul edilmiştir
B) Siyasi ve idarî bakımdan bütünüyle Osmanlı'ya bağlı tutulmuştur
C) Tazminat ödenmesi koşuluyla Rusya'ya bırakılmıştır
D) Siyasi olarak bağımsız ilan edilmiş, dinî açıdan halifeye bağlanmıştır
E) Osmanlı'nın vassalı kalmış, Rusya ile ticaret hakkı verilmiştir
Cevabı göster
Cevap: D) Siyasi olarak bağımsız ilan edilmiş, dinî açıdan halifeye bağlanmıştır
Antlaşmayla Kırım siyasi olarak bağımsız ilan edilmiş; yalnızca dinî bağ, yani halifeye bağlılık korunmuş ve Kırım'a hanlarını kendi seçme yetkisi tanınmıştır.
Soru 10
Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Rusya'nın uluslararası statüsüne katkısı açısından hangi düzenleme öne çıkmaktadır?
A) Rusya'nın Osmanlı protokolünde 'kardeş hükümdar' olarak değil yalnızca 'müttefik' biçiminde tanınması
B) Rus çarının antlaşma metninde İngiltere ve Fransa hükümdarlarıyla eşit büyük devlet statüsünde yer alması
C) Rusya'nın Osmanlı'nın vassalı konumundan 'bağımsız devlet' statüsüne yükselmesi
D) Rusya'nın Akdeniz'de üs edinme hakkı kazanarak Avrupa büyük güçler dengesine katılması
E) Rus çarının Osmanlı padişahı tarafından 'halife'ye eşdeğer dinî önder olarak tanınması
Cevabı göster
Cevap: B) Rus çarının antlaşma metninde İngiltere ve Fransa hükümdarlarıyla eşit büyük devlet statüsünde yer alması
Antlaşmayla Rus çarı, protokolde İngiltere ve Fransa hükümdarlarıyla eşit statüde büyük devlet tanınması elde etmiştir.
Soru 11
Küçük Kaynarca Antlaşması ile Osmanlı'nın Rusya'ya ödemeyi kabul ettiği savaş tazminatı, hazinenin yetersizliği nedeniyle aşağıdaki yöntemlerden hangisiyle karşılanmıştır?
A) Mısır ve Suriye eyaletlerinden toplanan olağanüstü vergilerle
B) Avrupa devletlerinden alınan dış borçlarla
C) Karadeniz limanlarının Rusya'ya kiralanmasından elde edilen gelirle
D) Venedik'le imzalanan ticaret anlaşmasından gelen özel gelirlerle
E) İç borçlanma aracı olan Esham senetlerinin ihraç edilmesiyle
Cevabı göster
Cevap: E) İç borçlanma aracı olan Esham senetlerinin ihraç edilmesiyle
Hazine tazminatı karşılayamayacak durumda olduğundan, iç borçlanma aracı niteliğindeki Esham senetleri ihraç edilmiştir; bu uygulama Osmanlı kamu maliyesinde iç borçlanmanın öne çıktığı bir dönüşümü işaret eder.
Soru 12
XVIII. yüzyılda Osmanlı ile Rusya arasındaki çatışmaların ve Küçük Kaynarca Antlaşması'nın temel dinamiği olarak öne çıkan Rus dış politikasının temel hedefi nedir?
A) Rusya'nın sıcak denizlere ulaşma politikası çerçevesinde Karadeniz'e ve Akdeniz'e açılmak istemesi
B) Rusya'nın Balkan Slavlarını Osmanlı'dan kopararak siyasi birlik oluşturması
C) Rusya'nın Osmanlı'daki Rum Ortodoks cemaati üzerinde tam denetim sağlamak istemesi
D) Rusya'nın Osmanlı ticaret yollarını ele geçirerek Doğu Akdeniz ticaretini denetlemesi
E) Rusya'nın Orta Asya'daki Türk topluluklarını birleştirerek ortak bir baskı unsuru oluşturması
Cevabı göster
Cevap: A) Rusya'nın sıcak denizlere ulaşma politikası çerçevesinde Karadeniz'e ve Akdeniz'e açılmak istemesi
Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası, Karadeniz'in Osmanlı gölü olmaktan çıkmasını hedeflemiş ve bu yöndeki baskı Küçük Kaynarca'nın temel dinamiğini oluşturmuştur.
Soru 13
Rusya'nın Osmanlı Devleti'nden kapitülasyon haklarını ilk kez aldığı antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Karlofça Antlaşması (1699)
B) Prut Antlaşması (1711)
C) Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)
D) Belgrad Antlaşması (1739)
E) Yaş Antlaşması (1792)
Cevabı göster
Cevap: C) Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)
Rusya'ya kapitülasyon hakkı ilk kez Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile tanınmıştır; önceki antlaşmalarda bu hak Rusya'ya verilmemişti.
Soru 14
Rusya'nın 1783'te Kırım'ı doğrudan topraklarına katması, Osmanlı tarihi açısından öncelikle hangi bakımdan 'tarihsel bir kırılma' olarak değerlendirilmektedir?
A) Osmanlı'nın Avrupa'da kaybettiği ilk toprak parçası olması bakımından
B) Osmanlı'nın gayrimüslim nüfuslu bir bölgeyi ilk kez yitirmesi bakımından
C) Osmanlı'nın savaş yapmadan yalnızca diplomasiyle kaybettiği ilk toprak olması bakımından
D) Halkı Türk ve Müslüman olan bir topraktan vazgeçilen ilk örnek olması bakımından
E) Osmanlı'nın bir Türk beyliğini ilk kez merkezî yönetime kattığı süreç olması bakımından
Cevabı göster
Cevap: D) Halkı Türk ve Müslüman olan bir topraktan vazgeçilen ilk örnek olması bakımından
Kırım, halkı Türk ve Müslüman olan ilk toprak olarak kaybedilmiştir; daha önce yitirilen yerlerin halkı çoğunlukla gayrimüslimken Türk-Müslüman bir bölgenin elden çıkması derin bir kırılma sayılmıştır.
Soru 15
Osmanlı Devleti'nin halifelik kurumunu siyasi bir araç olarak ilk kez kullandığı olay ve bu kullanımın amacı aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?
A) I. Dünya Savaşı; Müslüman toplulukları İtilaf güçlerine karşı cihada yönlendirmek
B) Uşi Antlaşması; Kuzey Afrika'daki Osmanlı dinî nüfuzunu pekiştirmek
C) Hünkâr İskelesi Antlaşması; Rusya'ya karşı İslam dünyasının desteğini sağlamak
D) Tanzimat Fermanı; gayrimüslim tebaayı Osmanlı çatısı altında tutmak
E) Küçük Kaynarca Antlaşması; bağımsızlığını yitiren Kırım üzerinde din bağıyla nüfuz korumak
Cevabı göster
Cevap: E) Küçük Kaynarca Antlaşması; bağımsızlığını yitiren Kırım üzerinde din bağıyla nüfuz korumak
Küçük Kaynarca (1774) sürecinde Osmanlı, egemenliğini yitiren Kırım üzerinde halife sıfatıyla dinî bağı muhafaza etmek amacıyla halifeliği ilk kez siyasi bir araç hâline getirmiştir.