Köktürk (Göktürk) Devleti ve Orhun Yazıtları Soruları
KPSS Tarih · 25 özgün soru · açıklamalı çözümler
Köktürk (Göktürk) Devleti ve Orhun Yazıtları — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Köktürk (Göktürk) Devleti ve Orhun Yazıtları konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
I. Köktürk Devleti, 'Türk' adını siyasi platforma taşıyan ve Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
Orhun Yazıtları'ndaki 'Beyler de ulusu da birbirine uygun imiş, o yüzden ülkeyi koruyarak yasalar düzenlemişler' ifadesi, Türklerdeki töre (yazılı olmayan, herkesi bağlayan ortak hukuk) kavramına işaret eder.
VII. yüzyılda Kürşat, Çin esareti altındaki Türkleri kurtarmak için başarısız bir ayaklanma girişiminde bulunmuş; bu girişim Türklerin bağımsızlık ruhunu yansıtan bir olay olarak kabul edilir.
Türklerin milli alfabeleri Köktürk (Orhun) alfabesi ve Uygur alfabesidir; Uygur alfabesi İslamiyet'ten sonra Karahanlılar döneminde de kullanılmaya devam etmiştir.
Bilge Kağan'ın şehirleri surla çevirme isteğine danışmanı Tonyukuk karşı çıkmış; Göktürklerin gücünün bozkır yaşam tarzından (sürekli hareket, akıncılık) geldiğini, surlarla çevrilmenin Tang orduları karşısında felakete yol açacağını savunmuştur.
II. Köktürk Devleti'nde ilk vezir, Apa Tarkan unvanlı Tonyukuk'tur; Bilge Kağan ve Kül Tigin de devletin önemli figürleridir.
I. Köktürk Devleti'nin en parlak ve sınırlarının en geniş olduğu dönem Mukan Kağan dönemidir.
Orhun (Göktürk) Yazıtları, bilinen en eski Türkçe yazılı kaynaktır; II. Köktürk Devleti döneminde 8. yüzyılda Köktürk (Orhun) alfabesiyle dikilmiştir.
Göktürklerde kağanın eşi hatun devlet işlerinde kağanla birlikte söz sahibiydi; fermanlar (yarlıg) kağan ve hatun adına düzenlenir, antlaşmalarda hatun temsil yetkisi kullanır ve Göktürk paralarında hatun figürü yer alırdı.
Orhun Abideleri'ndeki 'Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim, az milleti çok kıldım' ifadesi Köktürklerde sosyal devlet anlayışının kanıtı olarak yorumlanır; yazıtlar halka hesap veren ilk Türk yöneticilerin (Bilge Kağan, Kül Tigin) eseridir.
I. Köktürk Devleti, 552 yılında Bumin Kağan önderliğinde Ötüken merkezli olarak Juan-Juan (Avar) hâkimiyetine son verilerek kurulmuş; Bumin Kağan 'İl Kağan' unvanını almıştır.
Göktürk hükümdarı İşbara Kağan, Çin himayesine girdikten sonra Çin'in dil/saç/giyim/adet üzerindeki asimilasyon baskısına karşı çıkmış; haraç ödemeye razı olduğunu ama milli kimliğini koruyacağını bildirmiştir.
İslam öncesi Türk devletlerinde ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaşılması (ülüş/ülke anlayışı) devletin parçalanmasına zemin hazırlamış; bu durum Göktürk, Hun ve Uygur devletlerinin bölünmesinde temel etken olmuştur.
Orhun Yazıtları, Türklerin Çin esaretine girmesinin nedenlerini Çin entrikalarına kapılmak, iç çekişme ve yönetim zaafiyeti olarak gösterir.
Orhun Yazıtları 1889'da Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde bulunmuş ve Danimarkalı bilim insanı Wilhelm Thomsen tarafından çözümlenip 'Türk dili ve edebiyatının en eski anıtları' olarak tanımlanmıştır.
Atatürk'ün Gençliğe Hitabesi, içinde bulunulan durumu anlatması ve Türk milletine nasihat vermesi bakımından Göktürk Kitabeleri ile benzerlik gösterir.
Göktürklerde idari/memur unvanları çeşitlenmişti: Tudun (vergi memuru), Bitikçi (katip), Ağıcı (hazinedar), Toygun (kurultay üyesi) gibi görevler devlet örgütlenmesinin gelişmişliğini gösterir.
Mukan Kağan döneminde Göktürk Devleti, başına ayrı yöneticiler atanan doğu ve batı kanat olmak üzere ikili (federatif) yönetim yapısına bölünmüştür.
İlteriş Kağan, millet meclisi yoluyla yayılmaya çalışılan Budizm ve Manihaizm'i reddederek bu dinleri benimsememiştir.
Bilge Kağan'ın 'Babam kağan ile anam hatunu Tanrı tahta oturttu' ifadesi, İslamiyet öncesi Türklerdeki kut anlayışını (hükümdarlık yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancı) yansıtır.
İslam öncesi Türk toplumunun sosyal tabakaları küçükten büyüğe Oğuş (aile/sülale), Urug (boy), Boy (klan) ve Budun (millet/halk) şeklinde sıralanır.
Orhun Kitabeleri Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilmiş; yazıtları, Bilge Kağan'ın yeğeni olan Yollug (Yuluğ) Tigin yazmıştır.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi, Türklerin millî alfabeleri arasında sayılan ve İslamiyet'in kabulünden sonra Karahanlılar döneminde de kullanılmaya devam eden alfabedir?
A) Uygur alfabesi
B) Soğd alfabesi
C) Köktürk (Orhun) alfabesi
D) Kiril alfabesi
E) Brahmi alfabesi
Cevabı göster
Cevap: A) Uygur alfabesi
Uygur alfabesi, Türklerin millî alfabelerinden biri olup İslamiyet sonrasında da Karahanlılar döneminde kullanılmaya devam etmiştir; Köktürk alfabesi ise ondan önce gelen diğer millî alfabedir.
Soru 2
Orhun Kitabeleri'ni kaleme alan ve Bilge Kağan'ın yeğeni olan kişi kimdir?
A) Tonyukuk
B) Yollug Tigin
C) Kül Tigin
D) İlteriş Kağan
E) Wilhelm Thomsen
Cevabı göster
Cevap: B) Yollug Tigin
Orhun Kitabeleri'ni yazan kişi, Bilge Kağan'ın yeğeni olan Yollug Tigin'dir; kitabeler ise Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilmiştir.
Soru 3
Tarihte 'Türk' adını siyasi bir kimlik olarak ilk kez resmî devlet adında kullanan yapı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hun Devleti
B) Kutluk Devleti
C) Uygur Devleti
D) I. Köktürk Devleti
E) Karahanlı Devleti
Cevabı göster
Cevap: D) I. Köktürk Devleti
I. Köktürk Devleti, 'Türk' adını siyasi platforma taşıyan ve bu adla kurulan ilk devlet olarak kabul edilir.
Soru 4
Orhun Yazıtları'nda geçen 'Beyler de ulusu da birbirine uygun imiş, o yüzden ülkeyi koruyarak yasalar düzenlemişler' ifadesi, Türk devlet anlayışındaki hangi kavrama kanıt olarak gösterilir?
A) Kut anlayışı
B) İkili yönetim sistemi
C) Toy geleneği
D) Hatunun siyasi yetkisi
E) Töre
Cevabı göster
Cevap: E) Töre
İfade, yazılı olmayan ancak herkesi bağlayan ortak hukuk olan töreye işaret eder; beylerin ve halkın birbirine uyumu bu ortak hukuk çerçevesinde gerçekleşmektedir.
Soru 5
Maniheizm'i benimseyen ilk Türk devleti hangisidir ve bu devlet hangi yılda kurulmuştur?
A) Uygur Devleti, 744
B) Karahanlı Devleti, 840
C) II. Göktürk Devleti, 682
D) Kıpçak Devleti, 750
E) Hazarlar, 630
Cevabı göster
Cevap: A) Uygur Devleti, 744
Uygur Devleti, 744 yılında Göktürk Devleti'nin yıkılmasının ardından kurulmuş ve Maniheizm'i benimseyen ilk Türk devleti olmuştur.
Soru 6
İşbara Kağan, Çin'in asimilasyon baskısına karşı çıkarken hangi tutumu benimsemiştir?
A) Çin sarayına tam itaat sözü vererek dil ve giyimde ödün vermeyi kabul etmiştir.
B) Çin'e haraç ödemeyi tümden reddedip yalnızca askerî güce başvurmuştur.
C) Çin baskısına boyun eğerek devleti Çin'e bağlı bir eyalete dönüştürmüştür.
D) Haraç ödemeyi kabul etmiş, ancak dil, saç, giyim ve âdetlerini koruyacağını bildirmiştir.
E) Asimilasyonu reddedip batıya göçerek yeni bir Türk devleti kurmuştur.
Cevabı göster
Cevap: D) Haraç ödemeyi kabul etmiş, ancak dil, saç, giyim ve âdetlerini koruyacağını bildirmiştir.
İşbara Kağan, haraç ödemeyi kabul ettiğini bildirmiş; ancak dil, saç, giyim ve âdetler gibi milli kimlik unsurları üzerindeki Çin baskısına direnerek kimliğini koruyacağını açıkça ilan etmiştir.
Soru 7
Aşağıdaki ifadelerden hangisi Orhun Yazıtları hakkında doğrudur?
A) I. Köktürk döneminde 6. yüzyılda Soğd alfabesiyle yazılmış metinlerdir.
B) Uygur alfabesiyle yazılmış, en eski Türkçe yazılı metinlerdir.
C) II. Köktürk döneminde Köktürk alfabesiyle dikilen en eski Türkçe metinlerdir.
D) Moğolca ile Türkçenin karışımından oluşan iki dilli kitabelerdir.
E) Çin sarayı adına hazırlanmış resmî diplomatik belgelerdir.
Cevabı göster
Cevap: C) II. Köktürk döneminde Köktürk alfabesiyle dikilen en eski Türkçe metinlerdir.
Orhun Yazıtları, II. Köktürk Devleti döneminde 8. yüzyılda Köktürk (Orhun) alfabesiyle dikilmiş ve bilinen en eski Türkçe yazılı kaynaklar olarak kabul edilmektedir.
Soru 8
Atatürk'ün Gençliğe Hitabesi, hangi ortak özelliği nedeniyle Göktürk Kitabeleri ile benzer nitelikte değerlendirilmektedir?
A) İkisi de yalnızca askerî zaferleri anlatan belgelerdir.
B) Her ikisi de Köktürk alfabesiyle kaleme alınmıştır.
C) İçinde bulunulan durumu anlatıp millete öğüt vermesiyle benzeşir.
D) İkisi de aynı tarihsel dönemde üretilmiş metinlerdir.
E) İkisi de yabancı devletlere gönderilen diplomatik belgelerdir.
Cevabı göster
Cevap: C) İçinde bulunulan durumu anlatıp millete öğüt vermesiyle benzeşir.
Gençliğe Hitabe, içinde bulunulan durumu açıklaması ve millete yol göstermesi bakımından Göktürk Kitabeleri'nin yaklaşımıyla benzerlik taşımaktadır.
Soru 9
Orhun Yazıtları'nı çözümleyerek 'Türk dili ve edebiyatının en eski anıtları' olarak tanımlayan bilim insanı kimdir ve yazıtlar nerede bulunmuştur?
A) Rus bilim insanı Radloff; Sibirya'da bulunmuştur.
B) Danimarkalı Wilhelm Thomsen; Moğolistan'da bulunmuştur.
C) Alman dilbilimci Müller; Orta Asya'da bulunmuştur.
D) Macar araştırmacı Vámbéry; Kazakistan'da bulunmuştur.
E) İngiliz seyyah Younghusband; Çin sınırı yakınlarında bulunmuştur.
Cevabı göster
Cevap: B) Danimarkalı Wilhelm Thomsen; Moğolistan'da bulunmuştur.
Yazıtlar 1889'da Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde bulunmuş; Danimarkalı bilim insanı Wilhelm Thomsen tarafından çözümlenmiş ve Türk dili ile edebiyatının en eski anıtları olarak tanımlanmıştır.
Soru 10
Orhun Abideleri'nde yer alan 'Aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim, az milleti çok kıldım' ifadesi, Köktürk devlet anlayışının hangi boyutuna kanıt olarak yorumlanır?
A) Ordu merkezli devlet yapısı
B) Boylar arası eşit temsil sistemi
C) İkili yönetim sistemi
D) Kut anlayışı temelli teokratik düzen
E) Sosyal devlet anlayışı
Cevabı göster
Cevap: E) Sosyal devlet anlayışı
Bu ifade, kağanın halkın geçimini sağlama sorumluluğunu üstlendiğini göstererek Köktürklerdeki sosyal devlet anlayışının kanıtı olarak kabul edilir.
Soru 11
İslam öncesi Türk toplumunun sosyal yapısı, küçükten büyüğe doğru hangi sırayla örgütlenmiştir?
A) Budun → Boy → Urug → Oğuş
B) Oğuş → Urug → Boy → Budun
C) Urug → Oğuş → Budun → Boy
D) Oğuş → Boy → Urug → Budun
E) Boy → Oğuş → Budun → Urug
Cevabı göster
Cevap: B) Oğuş → Urug → Boy → Budun
Küçükten büyüğe sıralama şu şekildedir: Oğuş (aile/sülale) → Urug (boy) → Boy (klan) → Budun (millet/halk).
Soru 12
Göktürk devlet örgütlenmesinde 'hazinedar' görevini karşılayan unvan aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tudun
B) Toygun
C) Bitikçi
D) Ağıcı
E) Yabgu
Cevabı göster
Cevap: D) Ağıcı
Ağıcı, Göktürk devlet örgütlenmesinde hazinedar görevini üstlenen unvandır; Tudun vergi memurudur, Bitikçi kâtiptir, Toygun kurultay üyesidir.
Soru 13
I. Göktürk Devleti'nin batı kanadını yöneten ve Roma/Bizans elçileriyle ilişkiler kuran yönetici kimdir?
A) İstemi Kağan
B) Kutluk Kağan
C) Bilge Kağan
D) Mukan Kağan
E) Kül Tigin
Cevabı göster
Cevap: A) İstemi Kağan
I. Göktürk'ün yabgusu İstemi Kağan, batı kanadını yönetmiş ve Roma/Bizans elçileriyle diplomatik ilişkiler kurmuştur.
Soru 14
Orhun Yazıtları'na göre Türklerin Çin esaretine girmesinin temel nedenleri nelerdir?
A) Göçebe yaşam tarzından vazgeçilmesi ve yerleşik düzene geçilmesi
B) Çin entrikalarına kapılmak, iç çekişme ve yönetim zaafiyeti
C) Budizm ve Manihaizm'in benimsenmesiyle oluşan dini bölünme
D) Yalnızca askeri teknoloji üstünlüğü bakımından Çin'in gerisinde kalınması
E) Ticaret yolları üzerindeki kontrolün Çin'e bırakılması
Cevabı göster
Cevap: B) Çin entrikalarına kapılmak, iç çekişme ve yönetim zaafiyeti
Orhun Yazıtları, Türklerin Çin esaretine girmesinin nedenlerini açıkça Çin entrikalarına kapılmak, iç çekişme ve yönetim zaafiyeti olarak ortaya koyar.
Soru 15
Bilge Kağan'ın şehirleri surlarla çevirmek istemesine karşı çıkan danışmanı, bu kararın Göktürklerin hangi özelliğini zedeleyeceğini gerekçe olarak öne sürmüştür?
A) Yazılı olmayan töre anlayışına olan bağlılık
B) Yerleşik tarıma dayalı üretim düzeni
C) Sürekli harekete dayalı bozkır savaş gücü
D) Kut anlayışından doğan siyasi meşruiyet
E) Hatunun devlet yönetimindeki söz hakkı
Cevabı göster
Cevap: C) Sürekli harekete dayalı bozkır savaş gücü
Tonyukuk, Göktürklerin gücünün bozkır yaşam tarzı, sürekli hareket ve akıncılıktan kaynaklandığını; surlarla çevrilmenin Tang orduları karşısında felakete yol açacağını ileri sürmüştür.