Kabotaj Kanunu (1926), Merkez Bankası (1930) ve Türk Parasını Koruma Kanunu Soruları
KPSS Tarih · 33 özgün soru · açıklamalı çözümler
Kabotaj Kanunu (1926), Merkez Bankası (1930) ve Türk Parasını Koruma Kanunu — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Kabotaj Kanunu (1926), Merkez Bankası (1930) ve Türk Parasını Koruma Kanunu konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ile birlikte Türkiye'de devletçilik ilkesi tam uygulanmaya başlamış; Merkez Bankası, Türk Parasını Koruma Kanunu, I. Beş Yıllık Sanayi Planı ve Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti bu kapsamda gerçekleştirilmiştir (İş Bankası ise bu kapsamda gösterilemez).
1923-1930 döneminde uygulanan iktisat politikaları arasında Kabotaj Kanunu, Teşvik-i Sanayi Kanunu, kapitülasyonların kaldırılması ve Türkiye İş Bankası'nın kurulması sayılır (I. Beş Yıllık Sanayi Planı ise 1930-1939 dönemine aittir).
Cumhuriyet dönemi iç politika soru bankası arketipleri 'hangisi inkılapları koruma amacı taşımaz', 'hangi isyan inkılaplara tepki değildir' gibi olumsuz sorulardır.
Devletçi ekonomi modeli kapsamında Merkez Bankası (1930) ve Sümerbank (1933) kurulmuş; İş Bankası (1924) ise liberal ekonomi anlayışının ürünü özel bir bankadır.
Yumuşama Dönemi soru bankasında çeldiriciler kronolojik karışıklık (Küba Krizi vs SALT-II) ve kişi-olay eşleşmesi üzerine kurulur.
Kabotaj Kanunu (1926) ile Türk kara sularında, limanlarında ve iç sularında yük ve yolcu taşıma hakkı yalnızca Türk bayraklı gemilere/Türk vatandaşlarına verilmiş; amaç denizcilikte ulusal bağımsızlığın sağlanmasıdır.
1929'da Türkiye gümrük vergilerini %30'a yükselterek ithalatı azaltmış ve yerli sanayiyi korumaya çalışmıştır.
Kabotaj Kanunu, kapitülasyonların kaldırılmasını tamamlayan ve kapitülasyonların son kalıntılarını temizleyen ekonomik bir düzenlemedir (hukuksal alan inkılabı değildir).
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 1930'da, 1929 Ekonomik Krizi'nin etkileriyle mücadele kapsamında kurulmuştur; amacı ekonomik bağımsızlığı pekiştirmek, para basmak ve Türk parasının değerini korumaktır.
Mustafa Kemal tarafından kurulan ulusal banka Türkiye İş Bankası'dır (1924); İş Bankası Türkiye'nin ilk özel bankasıdır ve ilk genel müdürü Celal Bayar'dır.
Emlak ve Eytam Bankası 22 Mayıs 1926'da Atatürk'ün isteğiyle inşaat teşebbüslerini desteklemek ve yetimleri korumak amacıyla kurulmuş; Yeni Meclis binası, Türk Ocağı ve Merkez Bankası binası gibi projeleri üstlenmiştir.
Kabotaj Kanunu 19 Nisan 1926'da kabul edilmiş, 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girmiştir.
Kabotaj Kanunu milliyetçilik ilkesinin bir yansımasıdır; devletçilik ilkesi veya tarımı geliştirme amacıyla doğrudan ilişkilendirilemez.
1925 yılında Aşar vergisi kaldırılmış, Sanayi ve Maadin Bankası ve Türk Tayyare Cemiyeti kurulmuş, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı yasal statü kazanmıştır (Kabotaj Kanunu ise 1926'ya aittir).
Adnan Menderes Dönemi'nde (1950-1960) Atatürk'ü Koruma Kanunu çıkarılmış, Köy Enstitüleri kapatılmış ve Karadeniz Teknik Üniversitesi kurulmuştur.
Atatürk döneminde kurulan bankalar: İş Bankası (1924), Sanayi ve Maden Bankası (1925), Emlak ve Eytam Bankası (1926), Merkez Bankası (1930), Sümerbank (1933), İller Bankası (1933), Etibank (1935), Denizbank (1937), Halk Bankası (1938).
Atatürk Dönemi Dış Politikası soru bankası arketiplerinde antlaşmaların hangi devletleri kapsadığı, gelişmelerin neden-sonuçları sorgulanır.
Ziraat Bankası, İttihat ve Terakki'nin değil, daha önce açılmış bir kurum olduğundan Atatürk dönemi ekonomik inkılaplarından sayılmaz; çiftçiye kredi sağlamak amacıyla geliştirilmiştir.
Atatürk İnkılapları soru bankasında 'hangisi ... değildir/yer almaz' formatındaki olumsuz sorular istisnayı bulmayı gerektirir.
1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin ardından ABD'de 'New Deal' programını başlatan başkan Franklin D. Roosevelt'tir.
1930'da çıkarılan Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile kolera, veba, tifo, çiçek, sıtma, verem gibi bulaşıcı hastalıklara karşı mücadele başlatılmış ve verem dispanserleri açılmıştır.
1927 tarihli Teşvik-i Sanayi Kanunu, özel sektörün sermaye yetersizliği ve 1929 Dünya Krizi nedeniyle başarısız olmuş; bu durum Türkiye'yi 1930'lardan itibaren devletçilik modeline geçmeye zorlamıştır.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki kurumlardan hangisi, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın ardından Türkiye'de devletçilik ilkesinin hayata geçirilmesi kapsamında değerlendirilemez?
A) Türkiye İş Bankası'nın kurulması
B) Türk Parasını Koruma Kanunu'nun çıkarılması
C) I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlanması
D) Merkez Bankası'nın kurulması
E) Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'nin oluşturulması
Cevabı göster
Cevap: A) Türkiye İş Bankası'nın kurulması
Türkiye İş Bankası 1924'te liberal iktisat anlayışının ürünü olarak kurulmuş; devletçilik ilkesinin tam uygulanmasından (1929 sonrası) önce gelen bir kurumsal adımdır.
Soru 2
Türkiye Cumhuriyeti'nin ekonomik bağımsızlık politikaları kapsamında gerçekleştirdiği adımlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) İş Bankası'nın kredi vermek amacıyla kurulması
B) Kapitülasyonların kaldırılması
C) Anadolu Ajansı'nın haber alanında kurulması
D) Kabotaj Kanunu'nun çıkarılması
E) Yerli malı kullanımının teşvik edilmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Anadolu Ajansı'nın haber alanında kurulması
Anadolu Ajansı bir haber ajansıdır; amacı ticari hayatı geliştirmek değil, haberleşmeyi ve millî basını desteklemektir.
Soru 3
Erken Cumhuriyet döneminde kurulan aşağıdaki bankalardan hangisinin kuruluş yılı doğru verilmiştir?
A) İş Bankası — 1922
B) Sanayi ve Maadin Bankası — 1927
C) Emlak ve Eytam Bankası — 1924
D) Sanayi ve Maadin Bankası — 1925
E) İş Bankası — 1926
Cevabı göster
Cevap: D) Sanayi ve Maadin Bankası — 1925
Sanayi ve Maadin Bankası 1925 yılında kurulmuştur. İş Bankası 1924'te, Emlak ve Eytam Bankası ise 1926'da kurulmuştur.
Soru 4
Aşağıdaki bankalardan hangisi Atatürk Dönemi'nde (1923-1938) kurulmamıştır?
A) Türkiye Sınai Kalkınma Bankası
B) Sanayi ve Maadin Bankası (1925)
C) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
D) Türkiye İş Bankası
E) Emlak ve Eytam Bankası
Cevabı göster
Cevap: A) Türkiye Sınai Kalkınma Bankası
Türkiye Sınai Kalkınma Bankası 1950'de kurulmuş olup Atatürk Dönemi'ne (1923-1938) ait değildir.
Soru 5
Aşağıdaki gelişmelerden hangisi 1925 yılına ait değildir?
A) Aşar vergisinin kaldırılması
B) Sanayi ve Maadin Bankası'nın kurulması
C) Türk Tayyare Cemiyeti'nin kurulması
D) Kabotaj Kanunu'nun kabul edilmesi
E) Şapka İktisası Kanunu'nun çıkarılması
Cevabı göster
Cevap: D) Kabotaj Kanunu'nun kabul edilmesi
Aşar vergisinin kaldırılması, Sanayi ve Maadin Bankası ile Türk Tayyare Cemiyeti'nin kurulması ve Şapka İktisası Kanunu'nun çıkarılması 1925'e aittir. Kabotaj Kanunu'nun kabulü ise 1926'da gerçekleşmiştir.
Soru 6
Ziraat Bankası'nın Atatürk dönemi ekonomik inkılapları kapsamında değerlendirilememesinin temel nedeni nedir?
A) Kuruluşunda sadece ticaret kesimine hizmet vermiş olması
B) Atatürk döneminde özel sektöre devredilmiş olması
C) Atatürk döneminden önce kurulmuş bir kurum olması
D) Devletçilik ilkesiyle çelişen liberal bir yapıda olması
E) Osmanlı'da kurulup Cumhuriyet'te kapatılmış olması
Cevabı göster
Cevap: C) Atatürk döneminden önce kurulmuş bir kurum olması
Ziraat Bankası Atatürk döneminden önce kurulduğundan bu dönemin ekonomik inkılapları arasında sayılmaz; Cumhuriyet döneminde çiftçiye kredi işleviyle desteklense de kuruluşu daha eski bir döneme aittir.
Soru 7
Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Atatürk dönemi ekonomik inkılapları arasında yer almaktadır?
A) Sümerbank'ın kurulması, Osmanlı Bankası'nın kapatılması ve Aşar vergisinin yeniden getirilmesi
B) Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kaldırılması, Kabotaj Kanunu ve Merkez Bankası'nın kurulması
C) Düyun-u Umumiye'nin devralınması, kapitülasyonların uzatılması ve Merkez Bankası'nın kurulması
D) Kabotaj Kanunu, Islahat Fermanı ve Beş Yıllık Plan'ın aynı dönemde uygulanması
E) Bankı Osmani'nin millileştirilmesi, Kabotaj Kanunu ve Osmanlı borçlarının silinmesi
Cevabı göster
Cevap: B) Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kaldırılması, Kabotaj Kanunu ve Merkez Bankası'nın kurulması
Atatürk dönemi ekonomik inkılapları arasında Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kaldırılması, Kabotaj Kanunu (1926) ve Merkez Bankası'nın kurulması (1930) sayılır.
Soru 8
Türk Parasını Koruma Kanunu hangi tarihte kabul edilmiş ve hangi ilke çerçevesinde değerlendirilmektedir?
A) 20 Şubat 1930 — Milliyetçilik
B) 1 Temmuz 1926 — Milliyetçilik
C) 1 Kasım 1932 — Halkçılık
D) 20 Şubat 1927 — Devletçilik
E) 10 Nisan 1929 — İnkılapçılık
Cevabı göster
Cevap: A) 20 Şubat 1930 — Milliyetçilik
Türk Parasını Koruma Kanunu 20 Şubat 1930'da kabul edilmiş ve ulusal para birimini yabancı etkiden koruyan bir milliyetçi önlem olarak değerlendirilmektedir.
Soru 9
Türkiye'de devletçi ekonomi modeli kapsamında kurulan bankalar ile liberal dönem ürünü olan banka aşağıdakilerden hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
A) Devletçi: Merkez Bankası, İş Bankası — Liberal: Sümerbank
B) Devletçi: Sümerbank, İş Bankası — Liberal: Merkez Bankası
C) Devletçi: İş Bankası, Merkez Bankası — Liberal: Sümerbank
D) Devletçi: Merkez Bankası, Sümerbank — Liberal: İş Bankası
E) Devletçi: Sümerbank — Liberal: Merkez Bankası, İş Bankası
Cevabı göster
Cevap: D) Devletçi: Merkez Bankası, Sümerbank — Liberal: İş Bankası
Merkez Bankası (1930) ve Sümerbank (1933) devletçi ekonomi anlayışının ürünüdür. İş Bankası (1924) ise 1929 öncesi liberal dönemde özel bir banka olarak kurulmuştur.
Soru 10
Kabotaj Kanunu'nun kabul tarihi ve yürürlüğe giriş tarihi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Kabul: 19 Nisan 1926 — Yürürlük: 1 Temmuz 1926
B) Kabul: 1 Temmuz 1926 — Yürürlük: 19 Nisan 1926
C) Kabul: 19 Nisan 1923 — Yürürlük: 1 Temmuz 1923
D) Kabul: 29 Ekim 1926 — Yürürlük: 1 Ocak 1927
E) Kabul: 1 Temmuz 1924 — Yürürlük: 19 Nisan 1925
Cevabı göster
Cevap: A) Kabul: 19 Nisan 1926 — Yürürlük: 1 Temmuz 1926
Kabotaj Kanunu önce 19 Nisan 1926'da TBMM tarafından kabul edilmiş, ardından 1 Temmuz 1926'da yürürlüğe girmiştir. Bu tarih Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olarak anılır.
Soru 11
Türk Parasını Koruma Kanunu hangi Atatürk ilkesiyle doğrudan ilişkilendirilmelidir?
A) Laiklik
B) Devletçilik
C) Milliyetçilik
D) Halkçılık
E) Cumhuriyetçilik
Cevabı göster
Cevap: C) Milliyetçilik
Türk Parasını Koruma Kanunu ulusal ekonomiyi ve para birimini koruma amacı taşıdığından, ekonomik bağımsızlık vurgusuyla milliyetçilik ilkesiyle ilişkilendirilir; laiklikle ya da halkçılıkla değil.
Soru 12
Aşağıdaki bankaların kuruluş yıllarından hangisi yanlış eşleştirilmiştir?
A) Denizbank — 1940
B) Merkez Bankası — 1930
C) İş Bankası — 1924
D) Etibank — 1935
E) Sümerbank — 1933
Cevabı göster
Cevap: A) Denizbank — 1940
Denizbank 1937'de kurulmuştur, 1940'ta değil. Diğer eşleşmeler (İş Bankası 1924, Merkez Bankası 1930, Sümerbank 1933, Etibank 1935) doğrudur.
Soru 13
Türkiye, 1929 yılında yürürlüğe koyduğu yeni gümrük tarifesiyle gümrük vergilerini yükseltmiştir. Bu uygulamanın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yabancı yatırımcıları ülkeye çekmek
B) İhracatı artırarak döviz rezervlerini güçlendirmek
C) İthalatı azaltmak ve yerli sanayiyi dış rekabetten korumak
D) Ülkedeki tüm gümrük vergilerini tümüyle kaldırmak
Cevap: C) İthalatı azaltmak ve yerli sanayiyi dış rekabetten korumak
Lozan Antlaşması'nın gümrük tarifelerini düşük tutan kısıtlamaları 1929'da sona erince Türkiye yeni bir gümrük tarifesiyle vergileri yükseltmiş; böylece ithalatı kısıtlamayı ve yerli üretimi yabancı rekabete karşı…
Soru 14
1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun amacına ulaşamamasının ve Türkiye'nin devletçilik modeline geçmesinin temel nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi sayılabilir?
A) Özel sektörün sermaye yetersizliği ve dünya ekonomik krizinin etkileri
B) Ziraat Bankası'nın tarım kesimine aşırı kaynak aktarması
C) Yabancı yatırımcıların ülkeden ayrılması ve deniz ticaretinin daralması
D) Kapitülasyonların yeniden gündeme gelmesi ve gümrük gelirlerinin düşmesi
E) Balkan Savaşları borçlarının özel sektörü çöküşe sürüklemesi
Cevabı göster
Cevap: A) Özel sektörün sermaye yetersizliği ve dünya ekonomik krizinin etkileri
Teşvik-i Sanayi Kanunu özel girişimi desteklemeyi hedeflemiş; ancak özel sektörün sermaye yetersizliği ve ardından gelen dünya ekonomik krizi bu politikayı sekteye uğratmış, Türkiye 1930'lardan itibaren devletçilik…
Soru 15
Erken Cumhuriyet döneminde ekonomik inkılapların tarihleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) İş Bankası 1927 — Kabotaj Kanunu 1926 — Planlı ekonomi 1932
B) İş Bankası 1926 — Kabotaj Kanunu 1924 — Planlı ekonomi 1934
C) İş Bankası 1924 — Kabotaj Kanunu 1930 — Planlı ekonomi 1927
D) İş Bankası 1924 — Kabotaj Kanunu 1926 — Planlı ekonomi 1934
E) İş Bankası 1924 — Kabotaj Kanunu 1929 — Planlı ekonomi 1933
Cevabı göster
Cevap: D) İş Bankası 1924 — Kabotaj Kanunu 1926 — Planlı ekonomi 1934
İş Bankası 1924, Kabotaj Kanunu 1926 ve planlı ekonomiye geçiş (I. Beş Yıllık Sanayi Planı) 1934 tarihlidir.