İzmir Suikast girişimi (1926) ve son İstiklal Mahkemeleri Soruları
KPSS Tarih · 14 özgün soru · açıklamalı çözümler
İzmir Suikast girişimi (1926) ve son İstiklal Mahkemeleri — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında İzmir Suikast girişimi (1926) ve son İstiklal Mahkemeleri konusunda bilmen gereken 19 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Atatürk döneminde yaşanan başlıca iç isyan ve olaylar arasında Mutki İsyanı, Ağrı İsyanı, Çerkez Ethem'in faaliyetleri, Mustafa Kemal'e suikast girişimi ve Dersim İsyanı yer alır.
1930'da İzmir'de Fethi Okyar tarafından kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası 12 Ağustos 1930'da kurulmuş, 17 Kasım 1930'da yine Fethi Okyar tarafından kapatılmıştır.
İzmir Suikastı girişimi 1926'da (14 Haziran 1926) planlanmış ancak ihbar üzerine önlenmiş; olayın ardından pek çok eski İttihatçı ve muhalif tutuklanıp İstiklal Mahkemelerinde yargılanmıştır.
Ziya Hurşit ve Giritli Şevki, Mustafa Kemal'in İzmir seyahati sırasında suikast planlamış; Giritli Şevki planı İzmir valisine ihbar etmiş ve suikast gerçekleşmemiştir.
Mustafa Kemal'in İzmir'e gelişinin bir gün gecikmesi sayesinde hazırlanan suikast planı zamanında ihbar edilmiş ve girişim engellenmiştir.
İstiklal Mahkemeleri Şeyh Sait Ayaklanması ve Mustafa Kemal'e suikast girişimi davalarında görev yapmış; 1930 Menemen (Kubilay) Olayı'nda ise İstiklal Mahkemeleri değil Divan-ı Harp (Askeri Mahkeme) görev almıştır.
İngiltere, Paris Konferansı'nda gizli antlaşmalarda İtalya'ya vadettiği İzmir'i Yunanistan'a bırakmak için çaba harcamış; bunda sömürge yolları üzerinde güçlü bir devlet istememesi ve Mussolini'nin yayılmacılığından çekinmesi belirleyiciyken Kıbrıs'ın güvenliği temel neden değildir.
1926'da Ankara İstiklal Mahkemesi, aralarında Ziya Hurşit'in de bulunduğu sanıkları Mustafa Kemal'e İzmir'de suikast girişimi planlamak gerekçesiyle yargılamış; bu süreç Cumhuriyet yönetiminin iç güvenlik tedbirlerini sertleştirmesinde belirleyici olmuştur.
İzmir Suikast girişimi, İttihatçıların devlet kadrolarından tasfiye edildiği olay olarak tarihe geçmiştir.
İstiklal Mahkemeleri kurulurken dönemin genelkurmay başkanlarının teklifi belirleyici olmuş; bu mahkemeler kuvvetler ayrılığına uygun değildir, başkanları nedeniyle 'Üç Aliler' meclisi olarak da bilinir ve son olarak Mustafa Kemal'e suikast girişimi olayında görev almıştır.
Mustafa Kemal Atatürk, 'Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır' sözünü İzmir suikast girişiminin ardından (18 Haziran 1926'da Anadolu Ajansı'na verdiği demeçte) söylemiştir.
İstiklal Mahkemeleri son kez 1926'da Mustafa Kemal'e yönelik İzmir Suikast girişimi davasında görev yapmış ve ardından (1927'de) kaldırılmıştır.
1926'da İzmir'de Mustafa Kemal'e yönelik suikast girişimi ortaya çıkarılmış; soruşturmada Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası üyeleri ve bazı eski İttihatçılar tutuklanmış, bu gelişme tek parti yönetimini pekiştirmiştir.
1956'da Necmettin Erbakan'ın girişimleriyle Türkiye'nin ilk yerli motorunu üretmek için 'Gümüş Motor' fabrikasının temelleri atılmıştır.
Mustafa Kemal, kendisine yönelik suikast girişimini kişiselleştirmeyerek yargı bağımsızlığını her şeyin üstünde tuttuğunu belirtmiş, suikastçılar İstiklal Mahkemelerinde yargılanmıştır.
Cumhuriyetin ilanından sonra mevcut rejimi değiştirmeye yönelik eylemler arasında Şeyh Sait İsyanı, Mustafa Kemal'e suikast girişimi (İzmir Suikastı) ve Menemen Olayı sayılır.
İzmir Suikastı davasında İstiklal Mahkemesi önüne çıkarılan Milli Mücadele önderleri arasında Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele ve Cafer Tayyar Eğilmez sayılır; İsmet İnönü ise bu yargılamalar arasında yer almamıştır.
İstiklal Mahkemeleri 1927'de kapatılmış olup kapatılmasının başlıca nedeni rejimi tehdit eden iç tehditlerin büyük ölçüde bertaraf edilmesidir; İzmir suikastı (1926) sonrası yargılamalar bu sürecin tamamlanmasına zemin hazırlamıştır.
Örnek Sorular
Soru 1
'Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır' sözü Mustafa Kemal Atatürk tarafından hangi bağlamda söylenmiştir?
A) İzmir suikast girişiminin ardından 18 Haziran 1926'da Anadolu Ajansı'na verilen demeçte
B) Cumhuriyet'in ilanının 10. yıldönümünde Ankara'da verilen törende
C) Lozan Antlaşması'nın imzalanmasının ardından TBMM'de yapılan konuşmada
D) Şeyh Sait İsyanı'nın bastırılmasının hemen akabinde gazetecilere yapılan açıklamada
E) 1924 Anayasası'nın kabulünden sonra düzenlenen kutlama töreninde
Cevabı göster
Cevap: A) İzmir suikast girişiminin ardından 18 Haziran 1926'da Anadolu Ajansı'na verilen demeçte
Bu meşhur söz, İzmir suikast girişiminin ardından 18 Haziran 1926 tarihinde Atatürk'ün Anadolu Ajansı'na verdiği demeçte yer almıştır.
Soru 2
İstiklal Mahkemeleri hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Başkanlarının özelliği nedeniyle 'Üç Aliler' meclisi olarak da anılmıştır.
B) Kuvvetler ayrılığı ilkesine uygun biçimde düzenlenmiş bağımsız mahkemelerdir.
C) Verdikleri kararlar kesin olup üst bir mercide temyiz edilemezdi.
D) Son olarak Mustafa Kemal'e yönelik suikast girişimi olayında görev yapmıştır.
E) Olağanüstü yargı organı niteliği taşımaktadır.
Cevabı göster
Cevap: B) Kuvvetler ayrılığı ilkesine uygun biçimde düzenlenmiş bağımsız mahkemelerdir.
İstiklal Mahkemeleri kuvvetler ayrılığı ilkesine uygun biçimde düzenlenmemiş olup olağanüstü yargı organlarıdır; bu nedenle 'kuvvetler ayrılığına uygun bağımsız mahkemelerdir' ifadesi yanlıştır.
Soru 3
İzmir Suikast girişimi hangi açıdan tarihsel bir dönüm noktası olarak değerlendirilir?
A) Türk ordusunun modernleşme sürecini başlatmış olması bakımından
B) Çok partili siyasi sisteme geçişin zeminini hazırlaması bakımından
C) İttihatçıların devlet kadrolarından tasfiye edilmesine ortam hazırlaması bakımından
D) Türkiye'nin Batı devletleriyle ilk ittifak antlaşmasını imzalamasına ortam hazırlaması bakımından
E) Türkiye'nin ilk anayasasının hazırlanma sürecini hızlandırması bakımından
Cevabı göster
Cevap: C) İttihatçıların devlet kadrolarından tasfiye edilmesine ortam hazırlaması bakımından
İzmir Suikast girişimi, siyasi sonuçları itibarıyla eski İttihatçıların devlet kadrolarından tasfiye edilmesine ortam hazırlayan olay olmuştur.
Soru 4
1926 İzmir Suikast girişiminin zamanında ihbar edilmesini kolaylaştıran koşul aşağıdakilerden hangisidir?
A) Mustafa Kemal'in seyahat güzergahını gizli tutması
B) Suikastçıların planı yabancı istihbarat servislerine sızdırması
C) Suikastçıların kullandığı silahların gümrükte el konulması
D) Mustafa Kemal'in kente varışının bir gün gecikmesi
E) Dönemin İçişleri Bakanı'nın şüpheli kişileri önceden takip ettirmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Mustafa Kemal'in kente varışının bir gün gecikmesi
Mustafa Kemal'in kente varışının bir gün gecikmesi, suikastçıların bekleme süresini uzatmış; bu arada plan ihbar edilerek girişim engellenmiştir.
Soru 5
1926 İzmir Suikast girişimini planlayan kişiler ve girişimin nasıl ihbar edildiğine ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) Suikastı Ziya Hurşit ile Giritli Şevki planlamış; Giritli Şevki planı İzmir valisine bildirmiştir.
B) Suikastı Ziya Hurşit ile Arnavut Hamdi planlamış; planı bir gazeteci İçişleri Bakanlığı'na ihbar etmiştir.
C) Suikastı Ziya Hurşit ile Giritli Şevki planlamış; planı İzmir emniyetine Mustafa Kemal'in korumaları bildirmiştir.
D) Suikastı Giritli Şevki ile Rauf Orbay planlamış; planı dönemin İstanbul valisine bizzat iletmişlerdir.
E) Suikastı Arnavut Hamdi ile Laz İsmail planlamış; planı doğrudan Ankara makamlarına bildirmişlerdir.
Cevabı göster
Cevap: A) Suikastı Ziya Hurşit ile Giritli Şevki planlamış; Giritli Şevki planı İzmir valisine bildirmiştir.
Suikastı Ziya Hurşit ve Giritli Şevki birlikte planlamış; Giritli Şevki planı İzmir valisine bildirmiş ve bu sayede girişim önlenmiştir.
Soru 6
İstiklal Mahkemelerinin son olarak görev yaptığı dava ve ardından ne zaman kaldırıldığı hakkında doğru bilgi hangi seçenekte verilmiştir?
A) Son olarak Şeyh Sait Ayaklanması davasında (1925) görev yapmış ve 1926'da kapatılmıştır.
B) Son olarak Ağrı İsyanı davasında (1930) görev yapmış ve 1932'de kapatılmıştır.
C) Son olarak Menemen (Kubilay) Olayı davasında (1930) görev yapmış ve 1931'de kaldırılmıştır.
D) Son olarak Dersim İsyanı davasında (1937-38) görev yapmış ve 1938'de lağvedilmiştir.
E) Son olarak İzmir Suikast girişimi davasında (1926) görev yapmış ve 1927'de kaldırılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) Son olarak İzmir Suikast girişimi davasında (1926) görev yapmış ve 1927'de kaldırılmıştır.
İstiklal Mahkemeleri son kez 1926'daki İzmir Suikast girişimi davasında görev yapmış; akabinde 1927'de kaldırılmıştır.
Soru 7
İzmir Suikastı davasında İstiklal Mahkemesi'nce yargılanan Milli Mücadele kahramanları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Kazım Karabekir
B) İsmet İnönü
C) Rauf Orbay
D) Ali Fuat Cebesoy
E) Refet Bele
Cevabı göster
Cevap: B) İsmet İnönü
İsmet İnönü İzmir Suikastı davasında yargılanmamıştır; Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay ve Refet Bele ise mahkeme önüne çıkarılan Milli Mücadele önderleri arasındadır.
Soru 8
1926 İzmir Suikast girişiminin siyasi sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
A) Türkiye'nin çok partili siyasi sisteme ilk kez geçiş denemesinin bu olayla başlatılması
B) Mecliste muhalefet partilerine geniş yeni siyasi hakların tanınması
C) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası üyeleri ve eski İttihatçıların tutuklanarak tek parti yönetiminin pekişmesi
D) Siyasi muhalefetin yasal güvence altına alınması amacıyla meclis eliyle kapsamlı bir anayasa değişikliğine gidilmesi
E) Şeyh Sait İsyanı sonrası kurulan Takrir-i Sükun rejiminin bu olayla birlikte sona erdirilmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası üyeleri ve eski İttihatçıların tutuklanarak tek parti yönetiminin pekişmesi
Suikast girişiminin soruşturması kapsamında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası üyeleri ve eski İttihatçılar tutuklanmış; bu durum tek parti yönetiminin pekişmesini sağlamıştır.
Soru 9
İstiklal Mahkemelerinin 1927'de kapatılmasının temel nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilmektedir?
A) Avrupa devletlerinin insan hakları gerekçesiyle uyguladığı dış baskının artması
B) Yeni anayasanın bu mahkemelerin varlığına olanak tanımaması
C) Mahkeme başkanlarının toplu istifasıyla kurumun işlevsiz kalması
D) Rejimi tehdit eden iç tehditlerin büyük ölçüde bertaraf edilmiş olması
E) Milletler Cemiyeti'ne üyeliğin bir koşulu olarak kaldırılmaları
Cevabı göster
Cevap: D) Rejimi tehdit eden iç tehditlerin büyük ölçüde bertaraf edilmiş olması
İstiklal Mahkemelerinin 1927'de kapatılmasının temel nedeni, rejimi tehdit eden iç tehditlerin büyük ölçüde ortadan kaldırılmış olmasıdır; 1926 İzmir Suikastı yargılamaları bu sürecin son halkasını oluşturmuştur.
Soru 10
İzmir Suikast girişimi hangi tarihte planlanmış ve nasıl engellenmiştir?
A) 1923'te planlanmış olup yurt dışından gelen istihbarat bilgisiyle önlenmiştir.
B) 1925'te planlanmış olup güvenlik kuvvetlerinin baskınıyla suikastçılar yakalanmıştır.
C) 1924'te planlanmış olup Mustafa Kemal'in güzergahını değiştirmesiyle sonuçsuz kalmıştır.
D) 1928'de planlanmış olup ordunun zamanında müdahalesiyle engellenmiştir.
E) 1926'da planlanmış olup ihbar üzerine önlenmiş, ardından birçok muhalif yargılanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) 1926'da planlanmış olup ihbar üzerine önlenmiş, ardından birçok muhalif yargılanmıştır.
Suikast girişimi 1926'da (14 Haziran 1926) planlanmış; ihbar sayesinde önlenmiş ve akabinde çok sayıda eski İttihatçı ile muhalif kişi İstiklal Mahkemelerinde yargılanmıştır.
Soru 11
Aşağıdaki olaylardan hangisinde İstiklal Mahkemeleri değil Divan-ı Harp (Askeri Mahkeme) görev yapmıştır?
A) 1930 Menemen (Kubilay) Olayı davası
B) İzmir Suikast girişimi davası
C) Şeyh Sait Ayaklanması (1925) davası
D) Çerkez Ethem'e bağlı kişilerin yargılanması
E) Mutki İsyanı davası
Cevabı göster
Cevap: A) 1930 Menemen (Kubilay) Olayı davası
1930 Menemen (Kubilay) Olayı'nda İstiklal Mahkemeleri değil Divan-ı Harp yani Askeri Mahkeme yargılama yapmıştır; Şeyh Sait ve İzmir Suikastı davalarında ise İstiklal Mahkemeleri görev almıştır.
Soru 12
1926'da İzmir Suikast girişimi nedeniyle yargılama yapan mahkeme ve bu sürecin Cumhuriyet yönetimine etkisi hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi yürütmüş; sürecin rejim üzerinde herhangi bir kalıcı siyasi etkisi olmamıştır.
B) Ankara İstiklal Mahkemesi sanıkları yargılamış; süreç iç güvenlik tedbirlerinin sertleşmesinde belirleyici olmuştur.
C) İstanbul İstiklal Mahkemesi sonuçlandırmış; rejim ardından muhalefete yönelik kalıcı bir hoşgörü politikası benimsemiştir.
D) Divan-ı Harp sanıkları yargılamış; sonuçta Terakkiperver Fırka ile kalıcı bir siyasi uzlaşı sağlanmıştır.
E) Ankara Ağır Ceza Mahkemesi yürütmüş; süreç çok partili düzene geçişi belirgin biçimde hızlandırmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Ankara İstiklal Mahkemesi sanıkları yargılamış; süreç iç güvenlik tedbirlerinin sertleşmesinde belirleyici olmuştur.
Dava Ankara İstiklal Mahkemesi'nde görülmüş; Ziya Hurşit dahil sanıklar yargılanmış ve süreç iç güvenlik tedbirlerinin sertleşmesinde belirleyici olmuştur.
Soru 13
Mustafa Kemal'in İzmir suikast girişimine verdiği tepkinin hukuki boyutunu doğru biçimde yansıtan seçenek hangisidir?
A) Suikastçıları bizzat kendisi yargılamak amacıyla kendine bağlı olağanüstü bir mahkeme kurdurmuştur.
B) Olayı yalnızca kişisel bir tehdit olarak değerlendirerek sanıkların tümünün affedilmesi yönünde irade göstermiştir.
C) Olayı kişiselleştirmemiş, yargı bağımsızlığını öne çıkarmış; sanıklar İstiklal Mahkemelerinde yargılanmıştır.
D) Suikastçıların sivil mahkeme yerine askerî mahkemede yargılanmasını bizzat emretmiştir.
E) Olayın dış güçlerce planlandığını öne sürerek konuyu uluslararası bir tahkime taşımıştır.
Cevabı göster
Cevap: C) Olayı kişiselleştirmemiş, yargı bağımsızlığını öne çıkarmış; sanıklar İstiklal Mahkemelerinde yargılanmıştır.
Mustafa Kemal olayı kişiselleştirmemiş; yargı bağımsızlığını öne çıkarmış ve suikastçılar İstiklal Mahkemelerinde yargılanmıştır.
Soru 14
Cumhuriyetin ilanından sonra mevcut rejimi değiştirmeye yönelik eylemler arasında sayılan olaylar aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak bir arada verilmiştir?
A) Dersim İsyanı – İzmir Suikastı – Balıkesir Mitingleri
B) Şeyh Sait İsyanı – Ağrı İsyanı – Dersim İsyanı
C) İzmir Suikastı – Çerkez Ethem Hareketi – Menemen Olayı
D) Şeyh Sait İsyanı – İzmir Suikastı – Menemen Olayı
E) Menemen Olayı – Ağrı İsyanı – Mustafa Suphi Cinayeti
Cevabı göster
Cevap: D) Şeyh Sait İsyanı – İzmir Suikastı – Menemen Olayı
Cumhuriyet rejimine karşı yönelik eylemler arasında Şeyh Sait İsyanı, İzmir Suikastı ve Menemen Olayı yer almaktadır.