İsmet İnönü dönemi (1938-1950), II. Dünya Savaşı'nda tarafsızlık, Varlık Vergisi ve Köy Enstitüleri Soruları
KPSS Tarih · 54 özgün soru · açıklamalı çözümler
İsmet İnönü dönemi (1938-1950), II. Dünya Savaşı'nda tarafsızlık, Varlık Vergisi ve Köy Enstitüleri — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında İsmet İnönü dönemi (1938-1950), II. Dünya Savaşı'nda tarafsızlık, Varlık Vergisi ve Köy Enstitüleri konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Köy Enstitüleri Kastamonu (Gölköy), Kars (Cilavuz), Balıkesir (Savaştepe) ve Aydın (Ortaklar) gibi şehirlerde kurulmuş; İstanbul'da Köy Enstitüsü kurulmamıştır.
Sakarya Savaşı sonrası Mustafa Kemal'e mareşallik rütbesi verilmesi teklifini meclise sunanlar arasında Fevzi Çakmak ve İsmet İnönü bulunmaktadır.
Türkiye, II. Dünya Savaşı'nın sonunda 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya sembolik olarak savaş ilan ederek BM'nin kurucu üyeleri arasına girmiştir.
I. Dünya Savaşı sonrası imzalanan barış antlaşmaları: Nöyyi (Bulgaristan), Sevr (Osmanlı), Saint Germain (Avusturya), Trianon (Macaristan) ve Versay (Almanya) şeklindedir.
I. İnönü Zaferi'nin ardından İtilaf Devletleri Londra Konferansı'nı toplayıp TBMM'yi davet etmiş; bu davet İtilaf Devletleri'nin TBMM'yi fiilen tanıması anlamına gelmiştir; İsmet Paşa konferansta İtilaf tekliflerini ülke bütünlüğüne aykırı bularak reddetmiştir.
Nuri Demirağ, demiryolu yapımındaki gayretleri nedeniyle Mustafa Kemal'ce 'Demirağ' soyadını almış; Atatürk sonrası ilk parti kurma özelliğini de gösteren Millet/Milli Kalkınma Partisi'ni kurmuştur.
John Steinbeck, 'Gazap Üzümleri' adlı romanında 1929 Büyük Buhranı sırasında ABD'de yaşanan ekonomik çöküşü ve topraklarını yitiren göçmen çiftçilerin yoksulluğunu anlatmıştır.
Lozan Konferansı'na Türkiye adına baş delege olarak İsmet İnönü katılmış; heyette Hasan Saka ve Dr. Rıza Nur da yer almıştır.
Atatürk döneminde başbakanlık yapanlar İsmet İnönü, Fethi Okyar ve Celal Bayar'dır; Celal Bayar Atatürk döneminin son başbakanıdır.
Soğuk Savaş Dönemi, II. Dünya Savaşı'nın ardından ABD ile SSCB'nin süper güç haline gelip iki kutuplu bir dünya düzeni oluşturmasıyla başlamıştır.
8 Kasım 1921'de Türkistan'a gelip Basmacı Hareketi'ne katılarak mücadeleyi yöneten Türk asker ve devlet adamı Enver Paşa'dır.
Cumhuriyetin ilanından sonra kabine sistemine geçilmiş; Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Başbakan İsmet İnönü, Meclis Başkanı Fethi Okyar olmuştur.
Varlık Vergisi, İsmet İnönü döneminde çıkarılmış; teoride tek seferlik zenginlerden alınacak bir vergi olsa da uygulamada ağırlıklı olarak Rum, Ermeni ve Yahudi gayrimüslim azınlıkları etkilemiş, ödeyemeyenlerin malına el konulup bu kişiler Aşkale taş ocaklarına gönderilmiştir.
1939-1945 arası Türkiye'deki gelişmeler arasında Millî Kalkınma Partisi'nin kurulması, Köy Enstitülerinin açılması, Varlık Vergisinin toplanması ve İaşe Müsteşarlığının kurulması yer alır; Halkevlerinin kapatılması ise 1950 sonrasına aittir.
'Demir Perde' kavramı II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'yı ikiye bölen Sovyet nüfuz alanını tanımlar; Berlin Duvarı bu bölünmenin somut sembolüdür ve 1989'da yıkılmıştır.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra 1948'de Kore ikiye bölünmüş; SSCB denetiminde Kuzey Kore, ABD denetiminde Güney Kore kurulmuş, sınır 38. enlem olmuştur (Vietnam'da ise sınır 17. enlemdir).
1913'te Ziya Gökalp'in 'Küçük Mecmua' adlı eseriyle Türkçülük fikri örgütlenmiş; Mehmet Emin Resulzade ve İsmail Gaspıralı da dönemin önemli Türkçü düşünürlerindendir.
1945-1960 arası Türkiye'de nüfus artış hızı yüksek seyretmiş; savaşın bitmesiyle askerlerin köye dönmesi, sağlık alanındaki gelişmeler ve 1950-1951'de Yugoslavya-Bulgaristan'dan gelen göçler nüfus artışına katkı sağlamıştır.
Türkiye Cumhurbaşkanlarının görev sırası: Mustafa Kemal Atatürk (1923-1938), İsmet İnönü (1938-1950), Celal Bayar (1950-1960) şeklinde devam eder.
Köy Enstitüleri'nin kuruluşunda Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel ve ilköğretimden sorumlu genel müdür İsmail Hakkı Tonguç'un katkıları belirleyici olmuştur.
I. İnönü Zaferi'nin ardından Kars Antlaşması değil Moskova Antlaşması imzalanmış; Kars Antlaşması ise Sakarya Zaferi sonrası Kafkas Cumhuriyetleri ile yapılmıştır.
Marshall Planı II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'nın ekonomik toparlanması için hazırlanmış; Dawes Planı ise daha önce Almanya-Fransa arasındaki ekonomik sorunları çözmek için ABD'ce hazırlanmıştı.
Örnek Sorular
Soru 1
II. Dünya Savaşı döneminde İsmet İnönü hükümetinin uyguladığı iaşe ilkesi aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilebilir?
A) Devletin halkın temel ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlü olduğu anlayışının uygulanması
B) Tarım ürünlerinin elde edildiği yerden tüketime kadar izlendiği bir denetim sistemi kurulması
C) Savaş döneminde üretimi artırmak için çiftçilere sübvansiyon ve teşvik sağlanması
D) Varlık sahiplerinden alınan vergilerin doğrudan yoksul halk kesimlerine aktarılması
E) Savaş koşullarında fiyat denetimi ile piyasaya müdahale politikasının hayata geçirilmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Devletin halkın temel ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlü olduğu anlayışının uygulanması
İaşe ilkesi, Osmanlı ekonomisi geleneğinden gelen ve devletin halkın temel ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlü olduğu anlayıştır; İsmet İnönü bu ilkeyi II. Dünya Savaşı döneminde de uygulamıştır.
Soru 2
II. Dünya Savaşı sona erdikten sonra Soğuk Savaş'ın ortaya çıkmasını belirleyen temel gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Almanya'nın yenilmesiyle Avrupa'da güç boşluğu oluşması
B) Milletler Cemiyeti'nin dağılarak işlevsiz kalması
C) Marshall Planı ile Batı Avrupa'nın yeniden yapılanması
D) İki süper gücün öncülüğünde dünyanın iki rakip kampa ayrılması
E) Nükleer silah yarışının tüm devletleri tehdit altına alması
Cevabı göster
Cevap: D) İki süper gücün öncülüğünde dünyanın iki rakip kampa ayrılması
Savaşın ardından ABD ve Sovyetler Birliği süper güç konumuna yükselmiş; bu iki devletin önderliğinde oluşan iki kutuplu yapı Soğuk Savaş'ın temel zeminini hazırlamıştır.
Soru 3
İsmet İnönü'nün Nuri Demirağ'a Milli Kalkınma Partisi'ni kurma izni vermesinin arkasındaki temel gerekçe nedir?
A) Askerî bürokrasinin çok partili sisteme geçiş baskısı
B) Sovyetlerin Türkiye üzerindeki toprak taleplerini dengelemek
C) BM üyeliği ve demokratikleşme baskılarına yanıt vermek
D) Savaş ekonomisinin yarattığı toplumsal gerginliği azaltmak
Cevap: C) BM üyeliği ve demokratikleşme baskılarına yanıt vermek
İsmet İnönü, BM üyeliği sürecindeki demokratikleşme baskılarına yanıt vermek amacıyla Nuri Demirağ'a Milli Kalkınma Partisi'ni kurma izni vermiştir; bu parti Atatürk sonrası kurulan ilk parti niteliğindedir.
Soru 4
II. Dünya Savaşı'nın ardından 1948'de ikiye bölünen ve sınır çizgisi 38. enlem olarak belirlenen ülke hangisidir?
A) Vietnam
B) Kore
C) Çin
D) Almanya
E) Japonya
Cevabı göster
Cevap: B) Kore
Kore, II. Dünya Savaşı'nın ardından 1948'de bölünmüş; SSCB denetiminde Kuzey Kore, ABD denetiminde Güney Kore kurulmuş ve sınır çizgisi 38. enlem olarak belirlenmiştir. Vietnam'da ise sınır 17. enlemdir.
Soru 5
Celal Bayar'ın II. Dünya Savaşı'ndan önce üstlendiği görevler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Cumhurbaşkanlığı
B) İktisat Bakanlığı
C) Başbakanlık
D) İş Bankası Genel Müdürlüğü
E) TBMM milletvekilliği
Cevabı göster
Cevap: A) Cumhurbaşkanlığı
Celal Bayar, II. Dünya Savaşı öncesinde İş Bankası Genel Müdürlüğü, milletvekilliği, İktisat Bakanlığı ve Başbakanlık görevlerini üstlenmiştir. Cumhurbaşkanlığı ise savaş sonrasında, 1950 seçimlerinin ardından gelmiştir.
Soru 6
İsmet İnönü'nün II. Dünya Savaşı döneminde izlediği dış politika tercihinin Türkiye'de yol açtığı iç sonuçlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Erkeklerin silah altına alınması
B) Tarımsal ve sanayi üretiminin düşmesi
C) Ekmek karnesi uygulamasına geçilmesi
D) Mihver devletleriyle savaşa girilmesi
E) Ekonomik sıkıntıların derinleşmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Mihver devletleriyle savaşa girilmesi
İnönü, Türkiye'yi savaşın dışında tutmuştur; dolayısıyla Mihver devletleriyle savaşa girmek bir sonuç değil, tam tersine önlenen bir durumdur.
Soru 7
30-31 Ocak 1943'te gerçekleştirilen Adana Konferansı'nda Churchill'in Türkiye'ye yönelik temel amacı neydi?
A) Türkiye'nin savaş sonrası dünya düzeninde söz sahibi olabilmesi için BM'ye kurucu üye olarak dahil edilmesi
B) Türkiye'yi savaşa dahil etmek ve Müttefik kuvvetlerin Balkanlar'a açılmasına zemin hazırlamak
C) Türkiye'nin Sovyetler Birliği ile sınır anlaşmazlığının uluslararası tahkime götürülmesi
D) Türkiye'nin Almanya ile imzaladığı Türk-Alman Dostluk Antlaşması'nı feshetmeye ikna edilmesi
E) Türkiye'nin İngiltere ile ortak deniz tatbikatlarına katılarak Akdeniz'de güvenliği sağlaması
Cevabı göster
Cevap: B) Türkiye'yi savaşa dahil etmek ve Müttefik kuvvetlerin Balkanlar'a açılmasına zemin hazırlamak
İngiltere Başbakanı Churchill, Adana Konferansı'nda (30-31 Ocak 1943) İsmet İnönü ile görüşmüş; temel amacı Türkiye'yi savaşa dahil etmekti. Ancak Türkiye bu talebi reddetti.
Soru 8
Akbank ve Yapı Kredi'nin kurulduğu döneme göre eşleştirme aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) Her ikisi de Adnan Menderes dönemine aittir.
B) Her ikisi de İsmet İnönü dönemine aittir.
C) Akbank Atatürk dönemine, Yapı Kredi ise İnönü dönemine aittir.
D) Akbank İnönü dönemine, Yapı Kredi ise Menderes dönemine aittir.
E) Her ikisi de Celal Bayar dönemine aittir.
Cevabı göster
Cevap: B) Her ikisi de İsmet İnönü dönemine aittir.
Akbank ve Yapı Kredi, İsmet İnönü döneminde kurulmuştur; Vakıfbank ise Adnan Menderes dönemine aittir.
Soru 9
Aşağıdaki konferanslardan hangisi II. Dünya Savaşı başlamadan önce, yani savaş öncesi dönemde gerçekleştirilmiştir?
A) Münih Konferansı
B) Casablanca Konferansı
C) Tahran Konferansı
D) Yalta Konferansı
E) Kahire Konferansı
Cevabı göster
Cevap: A) Münih Konferansı
Münih Konferansı 1938'de, yani II. Dünya Savaşı'nın başlamasından (1939) önce gerçekleştirilmiştir. Yalta, Casablanca, Tahran ve Kahire konferansları ise savaş sürecinde düzenlenmiştir.
Soru 10
Varlık Vergisi uygulamasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Verginin yükü Müslüman tüccarlar üzerinde ağırlıklı olarak hissedilmiştir.
B) Ödeme yapılamaması hâlinde borçlular Çankırı'ya sürgün edilmiştir.
C) Demokrat Parti iktidarı döneminde yürürlüğe girmiştir.
D) Gayrimüslim azınlıklar bu vergiden muaf tutulmuştur.
E) Ödeyemeyenlerin malına el konulup kişiler Aşkale'ye gönderilmiştir.
Cevabı göster
Cevap: E) Ödeyemeyenlerin malına el konulup kişiler Aşkale'ye gönderilmiştir.
Varlık Vergisi İsmet İnönü döneminde 1942'de çıkarılmış; uygulamada ağırlıklı olarak gayrimüslim azınlıkları etkilemiş ve ödeyemeyenlerin malına el konularak bu kişiler Aşkale taş ocaklarına gönderilmiştir.
Soru 11
4-6 Aralık 1943'te Kahire'de gerçekleştirilen konferansta İsmet İnönü'nün Müttefiklere verdiği yanıt aşağıdakilerden hangisiyle örtüşmektedir?
A) Türkiye'nin savaşa girmeyeceğini kesin biçimde açıklamış ve tarafsızlık politikasına devam edeceğini vurgulamıştır.
B) Türkiye'nin savaşa gireceğini kabul etmiş ve Müttefiklerden yalnızca silah yardımı talep etmiştir.
C) Prensip olarak savaşa girmeyi kabul etmiş; ancak tüm masrafların Müttefiklerce karşılanması şartını öne sürmüştür.
D) Türkiye'nin Almanya ile imzaladığı ticaret anlaşmaları nedeniyle savaşa giremeyeceğini bildirmiştir.
E) Müttefiklerin talebi üzerine Almanya'ya karşı olmakla birlikte askeri katkı yerine diplomatik destek önermiştir.
Cevabı göster
Cevap: C) Prensip olarak savaşa girmeyi kabul etmiş; ancak tüm masrafların Müttefiklerce karşılanması şartını öne sürmüştür.
Kahire Konferansı'nda (4-6 Aralık 1943) İsmet İnönü, Churchill ve Roosevelt ile görüşmüş; 'prensip olarak' savaşa girmeyi kabul etse de tüm masrafların Müttefiklerce karşılanması şartını öne sürerek fiilen savaşa…
Soru 12
Aşağıdaki Türkiye Cumhurbaşkanları sıralamasından hangisi doğrudur?
A) İsmet İnönü → Mustafa Kemal Atatürk → Celal Bayar
B) Mustafa Kemal Atatürk → İsmet İnönü → Celal Bayar
C) Celal Bayar → Mustafa Kemal Atatürk → İsmet İnönü
D) Mustafa Kemal Atatürk → Celal Bayar → İsmet İnönü
E) İsmet İnönü → Celal Bayar → Mustafa Kemal Atatürk
Cevabı göster
Cevap: B) Mustafa Kemal Atatürk → İsmet İnönü → Celal Bayar
Türkiye'nin ilk üç Cumhurbaşkanı sırasıyla Mustafa Kemal Atatürk (1923-1938), İsmet İnönü (1938-1950) ve Celal Bayar'dır (1950-1960).
Soru 13
Aşağıdaki uluslararası örgütlerden hangisi II. Dünya Savaşı sonrasında kurulmamıştır?
A) Milletler Cemiyeti
B) Birleşmiş Milletler
C) SEATO
D) NATO
E) Varşova Paktı
Cevabı göster
Cevap: A) Milletler Cemiyeti
NATO, SEATO, Birleşmiş Milletler ve Varşova Paktı II. Dünya Savaşı sonrasında kurulmuştur. Milletler Cemiyeti ise I. Dünya Savaşı sonrasında, 1920'de kurulmuş olup Türkiye Atatürk döneminde bu örgüte üye olmuştur.
Soru 14
Köy Enstitüleri'nin kurulmasında öncü rol üstlenen Millî Eğitim Bakanı ve ilköğretim genel müdürü ikilisi kimlerdir?
A) Tevfik Rüştü Aras ve Şükrü Saraçoğlu
B) Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Nafi Atuf Kansu
C) Recep Peker ve Falih Rıfkı Atay
D) Necip Ali Küçüka ve İhsan Sungu
E) Hasan Âli Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç
Cevabı göster
Cevap: E) Hasan Âli Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç
Köy Enstitüleri'nin kuruluşunda Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel ile ilköğretimden sorumlu genel müdür İsmail Hakkı Tonguç'un katkıları belirleyici olmuştur.
Soru 15
İsmet İnönü döneminde II. Dünya Savaşı'nın ekonomik olumsuzluklarıyla başa çıkmak amacıyla çıkarılan kanunlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Millî Korunma Kanunu
B) Varlık Vergisi Kanunu
C) Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu
D) Köy Kanunu
E) Türk Parasını Koruma Kanunu
Cevabı göster
Cevap: D) Köy Kanunu
İnönü döneminde savaş ekonomisine karşı Millî Korunma Kanunu, Varlık Vergisi, Toprak Mahsulleri Vergisi ve Türk Parasını Koruma Kanunu çıkarılmıştır. Köy Kanunu bu kapsamda değildir.