İslamiyet öncesi Türk kültürü, ekonomisi, ordusu ve din-inanç sistemi (Göktanrı, Şamanizm) Soruları
KPSS Tarih · 15 özgün soru · açıklamalı çözümler
İslamiyet öncesi Türk kültürü, ekonomisi, ordusu ve din-inanç sistemi (Göktanrı, Şamanizm) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında İslamiyet öncesi Türk kültürü, ekonomisi, ordusu ve din-inanç sistemi (Göktanrı, Şamanizm) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Selçuklularda atabey, hükümdar çocuklarının (meliklerin) eğitiminden sorumlu deneyimli komutandır; atabeyler zamanla bağımsızlaşarak merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.
İslamiyet öncesi Türklerde mahkemeler vardı; hâkimlere Yargucu, yargılama organına ise Yargan adı verilirdi.
İslamiyet öncesi Türk ordusunda her Türk asker doğmuş kabul edilir (ordu-millet anlayışı); zorunlu askerlik değil doğal bir durumdur. Sübaşı ordu komutanı, Yelme ise akıncı anlamına gelir.
Kapıkulu ordusunun piyade bölümünde Acemi Ocağı ve Cebeciler yer alır; Garipler ise atlı (Altı Bölük içindeki) sınıftandır.
Kafes sistemi (I. Ahmet) ve şehzade sancağı uygulamasının kaldırılması, şehzadeleri yönetim tecrübesinden yoksun bırakmış ve deneyimsiz padişahların tahta geçmesine yol açmıştır.
Türk devletlerinde hükümdar halkın sağlığından ve refahından doğrudan sorumlu sayılır; bu anlayış devletin bütünlüğünü nüfusun sağlıklı yeniden üretimiyle ilişkilendirir.
Uygurlar, yazılı hukuk belgesi ve kitap kültürünü geliştiren ilk Türk topluluklarından olup kalıp baskı (matbaa) yöntemiyle kitap üretmişlerdir.
Nizamülmülk Siyasetname'de devletin kalıcılığında adaletin askeri güçten daha belirleyici olduğunu; adaletle yönetilen devletin ordusu zayıf olsa bile ayakta kalabileceğini ileri sürmüştür.
1926'da yürürlüğe giren Maarif Teşkilatı Hakkında Kanun okul sistemi ve öğretmen yetiştirme düzenlemeleri getirmiş; hazırlanmasında ABD'li eğitimci John Dewey'in raporu etkili olmuştur.
İslamiyet öncesi Türklerde 'Kut', Tanrı tarafından hükümdara verildiğine inanılan hükümranlık yetkisidir; hanedanın tüm üyelerinde bulunduğu kabul edildiğinden veraset belirsiz kalır.
Orta Çağ Avrupası'nın temel yönetim biçimi feodalizm/derebeylik olup egemenliğin derebeylerinde olması, kapalı tarım ekonomisi ve zayıf merkezi otorite ile karakterizedir.
İkta sisteminde ikta sahipleri halktan vergi toplar, asker yetiştirir ve devlete sunardı; böylece idari, askeri ve ekonomik işlevler tek sistemde birleşmiştir.
İslamiyet öncesi Türklerde veraset belirsizdi; ülke hanedanın ortak malı sayıldığından kağan ölünce en güçlü olan tahta geçer, bu da sık sık taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açardı.
Şamanizm'de iyi ve kötü ruhlarla kam/şaman aracılığıyla iletişim kurulur; uçmağ-tamu (cennet-cehennem) benzeri ahiret anlayışının varlığı Türklerin İslam'a kolay geçişini açıklar.
İslam öncesi Türk topluluklarının yazılı kültürü geç geliştirmesinin temel nedeni göçebe yaşam tarzıdır.
Ataerkil yapıya geçişle birlikte anaerkil dönemin kadın tanrısı Umay'ın yerini eril nitelikli Gök Tanrı almıştır.
Göktürkler Bozkurt'u soylarının atası olarak benimsemiş; bu inanç Bozkurt ve Türeyiş destanlarında işlenmiştir.
Eski Türk inanç kavramları: balbal (mezara dikilen düşman heykeli), sagu (yas/ağıt töreni), uçmağ (cennet), kam (şaman), tamu (cehennem).
Mülazemet, medrese mezunlarının göreve başlamak için sıraya girmeleri sistemidir.
Günümüzde Müslüman Türkler arasında bile eski Türk kültleriyle ilgili çeşitli halk inançlarına ve dinsel uygulamalara rastlanmaktadır.
İslamiyet öncesi Türklerin temel dini inancı Gök Tanrı (Tengrizm) inancı olup yer-su ruhları, atalar kültü ve şamanizm uygulamaları bu sistemle iç içe geçmiştir.
İslamiyet öncesi Türk devletlerinde yönetici unvanları Kağan, Han, Hakan, İdikut, Yabgu, Şanyü ve Tanhu gibi adlarla anılırdı.
Örnek Sorular
Soru 1
İslamiyet öncesi Türk inanç sisteminin kültürel sürekliliğine ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
A) İslam'ın kabulüyle eski Türk kültleri büsbütün ortadan kalkmıştır
B) Eski Türk inanç unsurları, yalnızca Orta Asya'da kalan Türkler arasında yaşamaya devam etmiştir
C) Müslüman Türkler arasında bugün de eski Türk kültlerine bağlı halk inançları görülür
D) Gök Tanrı inancı İslam'la birleşerek resmî devlet dini hâline gelmiştir
E) Eski Türk kültleri günümüze yazılı edebiyat metinleri yoluyla ulaşabilmiştir
Cevabı göster
Cevap: C) Müslüman Türkler arasında bugün de eski Türk kültlerine bağlı halk inançları görülür
Eski Türk kültlerine bağlı halk inançları ve dinsel uygulamalar Müslüman Türkler arasında günümüzde de çeşitli biçimlerde varlığını korur; bu nedenle kültlerin İslam'la birlikte tümüyle silindiği değil, sürdüğü söylenir.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi Türk devletlerinde kullanılan yönetici unvanlarından biri değildir?
A) Atabey
B) İdikut
C) Yabgu
D) Şanyü
E) Hakan
Cevabı göster
Cevap: A) Atabey
Atabey, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde değil, İslamiyet sonrası dönemde Selçuklu devletinde kullanılan bir unvandır. Hakan, İdikut, Yabgu ve Şanyü ise İslamiyet öncesine ait yönetici unvanlarıdır.
Soru 3
İslamiyet öncesi Türk devlet anlayışında hükümdarın temel sorumluluklarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dini törenler aracılığıyla Gök Tanrı'ya kurban sunmak
B) Halkın sağlık ve refahını doğrudan güvence altına almak
C) Vergi toplama yetkisini tamamen boy beylerine devretmek
D) Sınırları sürekli genişletecek fetihleri zorunlu kılmak
E) Yazılı bir anayasa hazırlayarak halka onaylatmak
Cevabı göster
Cevap: B) Halkın sağlık ve refahını doğrudan güvence altına almak
Türk devlet anlayışında hükümdar, halkın sağlık ve refahından doğrudan sorumludur; bu anlayış devletin kalıcılığını sağlıklı ve sürekli yeniden üretilen bir nüfusla ilişkilendirir.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi, İslamiyet öncesi Türk topluluklarının yazılı kültürü geç geliştirmelerinin temel nedeni olarak kabul edilmektedir?
A) Kağanlığın yazıya karşı açık bir resmî yasak koymuş olması
B) Ticaret yolları üzerindeki rekabetin kültürel gelişimi engellemesi
C) Çin yazısının resmî yazı olarak benimsenmek zorunda kalınması
D) Yerleşik düzene geçmeyi güçleştiren göçebe yaşam tarzı
E) Komşu medeniyetlerle her türlü ilişkinin kesilmiş olması
Cevabı göster
Cevap: D) Yerleşik düzene geçmeyi güçleştiren göçebe yaşam tarzı
Yerleşik düzene geçmeyi güçleştiren göçebe yaşam tarzı, kalıcı yerleşim ve arşiv kültürünü zorlaştırdığından yazılı kültürün geç gelişmesinin temel nedeni olarak gösterilir.
Soru 5
Eski Türk inanç sisteminde anaerkil dönemin sembolü olan Umay'ın yerini sonradan hangisi almıştır ve bu değişimin nedeni nedir?
A) Yer-Su ruhları; Türklerin ziraatçılığa geçmesiyle birlikte
B) Bozkurt kültü; boylar arası savaşların yoğunlaşmasıyla birlikte
C) Kam; şaman ritüellerinin kurumsallaşmasıyla birlikte
D) Tamu; cehennem kavramının belirginleşmesiyle birlikte
E) Gök Tanrı; ataerkil toplum yapısına geçiş süreciyle birlikte
Cevabı göster
Cevap: E) Gök Tanrı; ataerkil toplum yapısına geçiş süreciyle birlikte
Anaerkil dönemin kadın tanrısı Umay, toplumun ataerkil yapıya geçmesiyle birlikte eril nitelikli Gök Tanrı inancıyla ikame edilmiştir.
Soru 6
İslamiyet öncesi Türklerin din anlayışı hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Maniheizm, bütün bozkır Türklerinin ortak ve egemen diniydi
B) Gök Tanrı inancı; yer-su ruhları, atalar kültü ve şamanizmle bütünleşmiştir
C) Şamanizm, Gök Tanrı inancından bağımsız ve onunla çelişen ayrı bir dindi
D) Atalar kültü, sadece kağan soyundan gelenlere özgü bir inançtı
E) Yer-su ruhları, yazıtlarda Gök Tanrı'nın rakibi olarak tanımlanmıştır
Cevabı göster
Cevap: B) Gök Tanrı inancı; yer-su ruhları, atalar kültü ve şamanizmle bütünleşmiştir
İslamiyet öncesi Türklerin temel dini Gök Tanrı (Tengrizm) inancıdır; bu inanç yer-su ruhları, atalar kültü ve şamanizm uygulamalarıyla iç içe geçerek bütünleşik bir sistem oluşturur.
Soru 7
İslamiyet öncesi Türk devletlerinde mahkeme hâkimlerine ve yargılama organına verilen adlar hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?
A) Hâkim: Yargucu — Yargılama organı: Yargan
B) Hâkim: Yargan — Yargılama organı: Yargucu
C) Hâkim: Bitiği — Yargılama organı: Kurultay
D) Hâkim: Sübaşı — Yargılama organı: Toy
E) Hâkim: Tudun — Yargılama organı: Yargan
Cevabı göster
Cevap: A) Hâkim: Yargucu — Yargılama organı: Yargan
İslamiyet öncesi Türklerde mahkeme hâkimleri Yargucu, yargılama organı ise Yargan adıyla anılırdı. Bu terminoloji, o dönemde organize bir hukuk sisteminin varlığına işaret eder.
Soru 8
Aşağıdaki Türk topluluklarından hangisi kitap kültürünü geliştirerek kalıp baskı (matbaa) yöntemiyle kitap üretmiş, bu alanda öncü rol oynamıştır?
A) Kıpçaklar
B) Göktürkler
C) Uygurlar
D) Hunlar
E) Hazarlar
Cevabı göster
Cevap: C) Uygurlar
Uygurlar, yazılı hukuk belgesi ve kitap kültürünü geliştiren ilk Türk topluluklarından biridir; kalıp baskı yöntemiyle kitap üretmişlerdir.
Soru 9
Çin kaynaklarına göre, İslamiyet öncesi Türk toplumunda özellikle kalitesiyle öne çıkan atların yetiştirildiği bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A) Altay
B) Tanrı Dağları
C) İtil (Volga) havzası
D) Fergana
E) Maveraünnehir
Cevabı göster
Cevap: D) Fergana
Çin kaynakları en kaliteli atların Fergana bölgesinden geldiğine tanıklık etmektedir; at İslamiyet öncesi Türklerde hem ekonomik hem de askeri açıdan kutsal sayılmıştır.
Soru 10
Göktürklerin, soylarının bir hayvandan türediğine ve bu hayvanı atası saydıklarına ilişkin köken inancı aşağıdaki destanlardan özellikle hangisinde işlenir?
A) Oğuz Kağan Destanı
B) Şu Destanı
C) Alp Er Tunga Destanı
D) Atilla Destanı
E) Bozkurt Destanı
Cevabı göster
Cevap: E) Bozkurt Destanı
Göktürkler, Bozkurt'u soylarının atası olarak benimsemiştir; bu inanç Bozkurt Destanı'nda işlenir ve Göktürklerin köken anlayışını yansıtır.
Soru 11
İslamiyet öncesi Türk devletlerinin kısa ömürlü olmasının temel nedenlerinden biri olarak gösterilen uygulama aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması ve en güçlünün tahta geçmesi
B) Kağanın yaşlılık döneminde tahtı bırakmak zorunda kalması
C) Dini liderlik ile siyasi otoritenin tek elde toplanması
D) Komşu devletlerle sürekli ticaret antlaşmaları yapılması
E) Ordunun tamamının profesyonel askerlerden oluşturulması
Cevabı göster
Cevap: A) Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması ve en güçlünün tahta geçmesi
Ülkenin hanedan üyelerinin ortak malı sayılması ve kağan ölünce en güçlünün tahta geçmesi anlayışı, taht kavgalarına ve devletlerin kısa ömürlü olmasına yol açmıştır.
Soru 12
İslamiyet öncesi Türk ordusundaki 'Yelme' unvanı kimi ifade eder?
A) Saray muhafızını
B) Akıncıyı
C) Baş komutanı
D) Ordu kadısını
E) Silah ustasını
Cevabı göster
Cevap: B) Akıncıyı
Yelme, İslamiyet öncesi Türk ordusunda akıncı anlamına gelir; ordu komutanı ise Sübaşı unvanıyla anılırdı.
Soru 13
'Kut' kavramının hanedandaki tüm üyelerde bulunduğuna inanılmasının doğrudan yol açtığı siyasi sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hükümdarın aynı zamanda dinî otorite olarak da tanınması
B) Kağanlığın babadan büyük oğula zorunlu biçimde geçmesi
C) Veraset kurallarının belirsizleşip taht mücadelelerinin çıkması
D) Ordunun ülkedeki tüm erkek nüfustan oluşturulması
E) Kurultay'ın kağanı görevden alabilme yetkisine sahip olması
Cevabı göster
Cevap: C) Veraset kurallarının belirsizleşip taht mücadelelerinin çıkması
Kut'un Tanrı tarafından verildiğine ve hanedanın tüm üyelerinde bulunduğuna inanıldığından belirli bir veraset düzeni kurulamaz; bu durum veraset kurallarının belirsizleşmesine ve taht mücadelelerine yol açar.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisinde eski Türk inanç kavramı ile karşılığı yanlış eşleştirilmiştir?
A) Balbal – Mezara dikilen düşman heykeli
B) Sagu – Yas ve ağıt töreni
C) Tamu – Cehennem
D) Kam – Kağanın askeri danışmanı
E) Uçmağ – Cennet
Cevabı göster
Cevap: D) Kam – Kağanın askeri danışmanı
Kam, kağanın askeri danışmanı değil, şaman (ruhlar âlemiyle iletişim kuran din adamı) anlamına gelir. Diğer eşleştirmeler doğrudur.
Soru 15
Şamanizm'deki hangi özellik, Türklerin İslamiyet'i görece kolay benimsemesini açıklamakta öne çıkarılmaktadır?
A) Kağanın aynı zamanda şaman görevini de üstlenmiş olması
B) Ruhların yalnızca atalar kültü çerçevesinde ele alınması
C) Uçmağ ve tamu biçiminde bir ahiret anlayışının bulunması
D) Şaman uygulamalarının yazılı kutsal metinlere dayandırılması
E) Totemciliğin ayrıntılı bir ahlak ve hukuk düzeni kurmuş olması
Cevabı göster
Cevap: C) Uçmağ ve tamu biçiminde bir ahiret anlayışının bulunması
Şamanizm'deki uçmağ (cennet) ve tamu (cehennem) benzeri bir ahiret anlayışının bulunması, İslam'ın ahiret tasavvuruyla örtüştüğü için Türklerin İslam'a geçişini kolaylaştıran özellik olarak öne çıkarılır.