I. TBMM'ye karşı ayaklanmalar (Hilafet Ordusu, Anzavur, Çerkez Ethem) Soruları
KPSS Tarih · 20 özgün soru · açıklamalı çözümler
I. TBMM'ye karşı ayaklanmalar (Hilafet Ordusu, Anzavur, Çerkez Ethem) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında I. TBMM'ye karşı ayaklanmalar (Hilafet Ordusu, Anzavur, Çerkez Ethem) konusunda bilmen gereken 20 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
I. TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmaların başlıca nedenleri İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin (özellikle İngiltere) kışkırtması, bazı Kuva-yı Milliye önderlerinin düzenli orduya katılmak istememesi ve azınlıkların bağımsız devlet kurma emelleridir.
Anzavur Ahmet, İstanbul Hükümeti'nin desteğiyle TBMM'ye karşı birden fazla ayaklanma düzenlemiş ve Kuva-yı Milliye kuvvetleri tarafından bastırılmıştır.
I. TBMM'ye karşı isyanlar dört kaynaktan gelmiştir: halk isyanları, İstanbul Hükümeti kaynaklı isyanlar (Anzavur, Hilafet Ordusu), Kuva-yı Milliye kaynaklı isyanlar (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet) ve azınlık (Rum-Ermeni) isyanları.
I. TBMM'ye karşı başlıca halk isyanları çıktıkları bölgelerle birlikte şöyledir: Çapanoğulları-Yozgat, Delibaş Mehmet-Konya, Milli Aşiret-Urfa, Koçgiri-Sivas.
Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe'nin ortak özelliği her ikisinin de Kuvayımilliye komutanı olması ve düzenli orduya katılmak istemedikleri için TBMM'ye karşı isyan etmeleridir.
TBMM'ye karşı çıkarılan ayaklanmaların amacı ulusal mücadelenin gücünü kırmak, işgalleri kolaylaştırmak, İstanbul Hükümeti'nin otoritesini sağlamak ve düzenli orduya geçişi engellemektir.
TBMM'ye karşı ayaklanmalara halkın daha az destek vermesinde, Şeyhülislam'ın Halife adına çıkardığı fetvanın halkın dini duygularını kullanması etkili olmuştur.
TBMM, isyanlara karşı önlem olarak düzenli ordu ile seyyar jandarma kurmuş, asker kaçaklarına karşı Firar (Firari) Kanunu çıkarmış ve halkı bilinçlendirmek için İrşad (Öğüt) Heyetleri oluşturmuştur.
Çerkez Ethem'in TBMM'ye karşı ayaklanması, Yunan kuvvetlerinin bu durumu fırsat bilerek Eskişehir-Afyon yönünde taarruza geçmesine ve Birinci İnönü Savaşı'nın başlamasına zemin hazırlamıştır.
Çerkez Ethem'in desteğiyle TBMM içinde kurulan, Sovyet rejiminden etkilenen ve İslami komünizm anlayışını yayan Yeşil Ordu grubunun yayın organı Yeni Dünya gazetesidir.
İstanbul Hükümeti, TBMM'ye karşı mücadele için Hilafet Ordusu olarak da bilinen Kuva-yı İnzibatiye'yi kurmuştur.
İstanbul Hükümeti'nin Kurtuluş Savaşı aleyhine Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'ye hazırlattığı fetvaya karşılık, Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi önderliğinde karşı (anti) fetva düzenlenmiştir.
Çerkez Ethem İsyanı, Birinci İnönü Savaşı sürecinde İsmet Bey komutasındaki düzenli ordu tarafından bastırılmış; Ethem ise Yunanlılara sığınmıştır.
İstanbul Hükümeti, İngiltere'nin maddi ve manevi desteğiyle Ahmet Anzavur ve Kuva-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu) ayaklanmalarını bizzat çıkarmış, böylece TBMM'nin varlığına son vermeyi hedeflemiştir.
I. TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmaların bastırılmasında, Amasya merkezli kurulan Merkez Ordusu ile Kuva-yı Seyyare görev almıştır.
Çerkez Ethem başlangıçta Kuvayımilliye içinde yer alıp TBMM'ye karşı isyanları bastırmış; ancak düzenli ordu kurulmasına karşı çıkarak TBMM'nin varlığını yok etmek amacıyla ayaklanmıştır.
Koçgiri Ayaklanması, Kürt Teali Cemiyeti destekli ve Kürt devleti kurma amacı taşıyan, Sivas/Erzincan bölgesinde çıkan bir isyandır ve TBMM'ye bağlı Merkez Ordusu tarafından bastırılmıştır.
Çerkez Ethem'e bağlı milis gücünün adı Kuva-yı Seyyare'dir; bu birlik Kütahya-Bilecik hattında Yunanlılara karşı mücadele etmiş ve TBMM'ye karşı isyanları bastırmada da görev almıştır.
Şeyh Sait İsyanı, I. TBMM'ye karşı çıkarılan ayaklanmalar arasında yer almaz; çok partili hayata geçiş denemelerinde (Cumhuriyet döneminde) ortaya çıkan bir isyandır.
Örnek Sorular
Soru 1
İstanbul Hükümeti'nin Kurtuluş Savaşı aleyhine çıkardığı fetvaya Anadolu'daki din adamları nasıl bir tepki göstermiştir?
A) Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi öncülüğünde millî mücadele lehine bir fetva yayımlamışlardır
B) TBMM, Şeyhülislam kurumunu lağvederek dini otoriteyi tümüyle ortadan kaldırmıştır
C) İstanbul'un fetvası Anadolu'daki kadılar tarafından resmen geçersiz ilan edilmiştir
D) Müftülerin tamamı ortak bir bildiriyle İstanbul Hükümeti'ne bağlılıklarını yinelemiştir
E) TBMM, dini meşruiyet sağlamak için Şam'daki Arap ulemaya başvurmuştur
Cevabı göster
Cevap: A) Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi öncülüğünde millî mücadele lehine bir fetva yayımlamışlardır
Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'nin aleyhteki fetvasına yanıt olarak, Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi öncülüğünde Anadolu müftüleri millî mücadeleyi destekleyen bir fetva yayımlamıştır.
Soru 2
I. TBMM'ye karşı patlak veren isyanların temel nedenlerinden biri olan aşağıdaki unsurların hangisi yanlış eşleştirilmiştir?
A) İngiltere'nin kışkırtması — dış destek
B) Osmanlı Mebusan Meclisi'nin feshedilmesi — örgütsel temel
C) Azınlıkların bağımsız devlet kurma emelleri — ayrılıkçı hedefler
D) İstanbul Hükümeti'nin tahriki — siyasi baskı
E) Bazı Kuva-yı Milliye önderlerinin düzenli orduya girmek istememesi — iç muhalefet
Cevabı göster
Cevap: B) Osmanlı Mebusan Meclisi'nin feshedilmesi — örgütsel temel
I. TBMM'ye karşı isyanların başlıca kaynakları arasında İngiltere'nin kışkırtması, İstanbul Hükümeti'nin tahriki, bazı Kuvayımilliye önderlerinin düzenli orduya katılmayı reddetmesi ve azınlıkların bağımsız devlet kurma…
Soru 3
Anzavur Ahmet'in TBMM'ye karşı düzenlediği birden fazla ayaklanma hangi güç tarafından bastırılmıştır?
A) Düzenli Türk ordusu birlikleri
B) Merkez Ordusu
C) Kuva-yı Milliye kuvvetleri
D) Kuva-yı İnzibatiye
E) İstanbul Hükümeti kuvvetleri
Cevabı göster
Cevap: C) Kuva-yı Milliye kuvvetleri
Anzavur Ahmet, İstanbul Hükümeti'nin desteğiyle harekete geçmiş; ancak mücadelesi Kuva-yı Milliye kuvvetleri tarafından bastırılmıştır.
Soru 4
I. TBMM'ye karşı çıkan isyanları kaynaklarına göre sınıflandıran aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Halk isyanları — Çapanoğulları, Delibaş Mehmet
B) İstanbul Hükümeti kaynaklı — Anzavur, Hilafet Ordusu
C) Kuva-yı Milliye kaynaklı — Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe
D) Azınlık isyanları — Rum ve Ermeni kökenli isyanlar
E) Kuva-yı Milliye kaynaklı — Şeyh Sait İsyanı
Cevabı göster
Cevap: E) Kuva-yı Milliye kaynaklı — Şeyh Sait İsyanı
I. TBMM'ye karşı isyanlar dört kaynaktan gelir: halk isyanları, İstanbul Hükümeti kaynaklı isyanlar, Kuvayımilliye kaynaklı isyanlar ve azınlık isyanları. Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe Kuvayımilliye kaynaklı…
Soru 5
Şeyhülislam'ın Halife adına çıkardığı fetva, I. TBMM'ye karşı isyanlar açısından hangi işlevi yerine getirmiştir?
A) Toplumun dini duygularını istismar ederek ayaklanmalara geniş destek sağlamaya çalışmıştır
B) Ulema sınıfını Ankara saflarına çekerek millî mücadeleyi güçlendirmiştir
C) Anadolu'daki milis birliklerini lağvederek düzenli orduya geçişi hızlandırmıştır
D) Azınlık topluluklarını uzlaşmaya davet ederek iç barışı sağlamıştır
E) Osmanlı sarayının millî harekete verdiği resmi desteği kamuoyuna ilan etmiştir
Cevabı göster
Cevap: A) Toplumun dini duygularını istismar ederek ayaklanmalara geniş destek sağlamaya çalışmıştır
Şeyhülislam Dürrizade'nin fetvası, halkın dini hassasiyetlerini istismar ederek TBMM'ye karşı çıkan isyanlara toplumsal destek kazandırmayı hedeflemiştir.
Soru 6
Koçgiri Ayaklanması ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Demirci Mehmet Efe önderliğinde Ege bölgesinde çıkmış ve İstanbul Hükümeti tarafından bastırılmıştır
B) Kürt Teali Cemiyeti'nin desteğiyle Sivas/Erzincan bölgesinde çıkmış ve Merkez Ordusu tarafından bastırılmıştır
C) Çerkez Ethem'in kışkırtmasıyla Eskişehir'de başlamış ve düzenli ordu tarafından bastırılmıştır
D) Milli Aşiret önderliğinde Urfa'da başlamış ve Kuvayımilliye tarafından bastırılmıştır
E) Çapanoğulları liderliğinde Yozgat'ta çıkmış ve İstiklal Mahkemeleri kararıyla sona erdirilmiştir
Cevabı göster
Cevap: B) Kürt Teali Cemiyeti'nin desteğiyle Sivas/Erzincan bölgesinde çıkmış ve Merkez Ordusu tarafından bastırılmıştır
Koçgiri Ayaklanması, Kürt Teali Cemiyeti'nin desteğiyle Kürt devleti kurma amacıyla Sivas/Erzincan bölgesinde patlak vermiş ve TBMM'ye bağlı Merkez Ordusu tarafından bastırılmıştır.
Soru 7
"Hilafet Ordusu" olarak da bilinen ve İstanbul Hükümeti'nin TBMM'ye karşı kurduğu askeri güç aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kuva-yı Milliye
B) Kuva-yı Seyyare
C) Merkez Ordusu
D) Kuva-yı İnzibatiye
E) Teşkilat-ı Mahsusa
Cevabı göster
Cevap: D) Kuva-yı İnzibatiye
İstanbul Hükümeti, TBMM'ye karşı savaşmak üzere Kuva-yı İnzibatiye'yi kurmuş; bu kuvvet Hilafet Ordusu adıyla da anılmıştır.
Soru 8
Aşağıdaki isyan-bölge eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Çapanoğulları — Yozgat
B) Delibaş Mehmet — Konya
C) Milli Aşiret — Urfa
D) Koçgiri — Sivas
E) Delibaş Mehmet — Ankara
Cevabı göster
Cevap: E) Delibaş Mehmet — Ankara
Delibaş Mehmet'in isyanı Konya'da çıkmıştır; Ankara ile eşleştirilmesi yanlıştır. Diğer eşleşmeler doğrudur.
Soru 9
I. TBMM'nin iç isyanlara karşı aldığı tedbirler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) İstiklal Mahkemelerinin ordu komutanlarına yetki devri yapması
B) Asker kaçaklarını hedef alan Firar Kanunu'nun çıkarılması
C) Halkı bilinçlendirmek için İrşad Heyetleri'nin oluşturulması
Cevap: A) İstiklal Mahkemelerinin ordu komutanlarına yetki devri yapması
Kanonik metinde TBMM'nin isyanlara karşı aldığı tedbirler olarak düzenli ordu, seyyar jandarma, Firar Kanunu ve İrşad Heyetleri sayılmaktadır.
Soru 10
TBMM'ye karşı düzenlenen ayaklanmaların hedefleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Ulusal mücadelenin direncini kırmak
B) Yabancı işgalcilerin ilerleyişini kolaylaştırmak
C) Osmanlı Mebusan Meclisi'ni yeniden işler hale getirmek
D) Kuvayımilliye'nin düzenli orduya dönüşümünü durdurmak
E) İstanbul Hükümeti'nin siyasi otoritesini pekiştirmek
Cevabı göster
Cevap: C) Osmanlı Mebusan Meclisi'ni yeniden işler hale getirmek
Mebusan Meclisi'ni yeniden faaliyete geçirmek, TBMM'ye karşı ayaklanmaların kayıtlı hedefleri arasında yer almaz. Diğer dört seçenek kanonik metinde sayılan amaçlara karşılık gelmektedir.
Soru 11
İstanbul Hükümeti'nin İngiltere desteğiyle doğrudan organize ettiği TBMM karşıtı silahlı hareketler aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru verilmiştir?
A) Çerkez Ethem İsyanı ve Koçgiri Ayaklanması
B) Koçgiri Ayaklanması ve Demirci Mehmet Efe İsyanı
C) Delibaş Mehmet İsyanı ve Çapanoğulları Ayaklanması
D) Anzavur Hareketi ve Kuva-yı İnzibatiye birlikleri
E) Yeşil Ordu hareketi ve Milli Aşiret İsyanı
Cevabı göster
Cevap: D) Anzavur Hareketi ve Kuva-yı İnzibatiye birlikleri
İstanbul Hükümeti İngiltere'nin desteğini arkasına alarak Anzavur ve Hilafet Ordusu adıyla da anılan Kuva-yı İnzibatiye hareketlerini doğrudan örgütlemiş ve bu yolla TBMM'yi ortadan kaldırmayı amaçlamıştır.
Soru 12
Çerkez Ethem'in I. TBMM'ye karşı isyanının dış yansıması hangi gelişmeye zemin hazırlamıştır?
A) Osmanlı donanmasının Karadeniz'e açılarak doğrudan Ankara Hükümeti'ni desteklemesi
B) İngiliz kuvvetlerinin İstanbul'u boşaltarak yönetimi TBMM'ye devretmesi
C) Fransız kuvvetlerinin Güney Anadolu'da TBMM'ye karşı yeni bir cephe açması
D) İtalyanların Antalya'yı koşulsuz olarak Türk kuvvetlerine teslim etmesi
E) Yunan kuvvetlerinin Eskişehir-Afyon ekseninde Birinci İnönü Savaşı'nı başlatması
Cevabı göster
Cevap: E) Yunan kuvvetlerinin Eskişehir-Afyon ekseninde Birinci İnönü Savaşı'nı başlatması
Çerkez Ethem isyanının yarattığı iç istikrarsızlık, Yunan kuvvetlerine Eskişehir-Afyon ekseninde taarruza geçme fırsatı tanımış ve bu gelişme Birinci İnönü Savaşı'nı başlatmıştır.
Soru 13
Çerkez Ethem'in komuta ettiği milis gücü hangi adla bilinmektedir ve bu kuvvet hangi alanda Yunanlılara karşı mücadele etmiştir?
A) Kuva-yı İnzibatiye — Çanakkale-İzmit hattı
B) Kuva-yı Seyyare — Kütahya-Bilecik hattı
C) Kuva-yı Milliye — Sakarya-Porsuk hattı
D) Merkez Ordusu — Eskişehir-Afyon hattı
E) Nizamiye kuvvetleri — İzmir-Manisa hattı
Cevabı göster
Cevap: B) Kuva-yı Seyyare — Kütahya-Bilecik hattı
Çerkez Ethem'in milis birliğinin adı Kuva-yı Seyyare'dir; bu kuvvet başlangıçta Kütahya-Bilecik hattında Yunan kuvvetlerine karşı savaşmış ve iç isyanları bastırmada da görev almıştır.
Soru 14
Çerkez Ethem'in başlangıçta millî harekete katkıda bulunmasına karşın ilerleyen süreçte TBMM'ye karşı cephe almasının temel nedeni nedir?
A) İstanbul Hükümeti'nin kendisini Hilafet Ordusu komutanlığına atamış olması
B) Azınlık toplulukları adına bağımsız bir devlet kurmak istemesi
C) Düzenli ordu kurulmasını benimsemeyerek özerk milis yapısını sürdürmek istemesi
D) İngilizlerin baskısıyla Yunan tarafına geçmeye zorlanması
E) Koçgiri Ayaklanması liderliğini üstlenerek millî hareketten kopması
Cevabı göster
Cevap: C) Düzenli ordu kurulmasını benimsemeyerek özerk milis yapısını sürdürmek istemesi
Çerkez Ethem, Kuvayımilliye bünyesinde TBMM adına isyanları bastırmış; ancak TBMM'nin düzenli ordu kurma sürecine karşı çıkarak özerk milis yapısını korumak amacıyla isyan etmiştir.
Soru 15
Çerkez Ethem ile Demirci Mehmet Efe'nin her ikisini de TBMM'ye karşı isyana sürükleyen ortak neden nedir?
A) İstanbul Hükümeti'nin kendilerine maddi destek vaat etmiş olması
B) Azınlık hakları adına ayrı bir bağımsız devlet kurma isteği taşımaları
C) Hilafet Ordusu saflarına katılma daveti almış olmaları
D) İngilizlerin doğrudan siyasi baskısına boyun eğmek zorunda kalmaları
E) Düzenli orduya katılmayı reddederek özerk yapılarını sürdürme isteği
Cevabı göster
Cevap: E) Düzenli orduya katılmayı reddederek özerk yapılarını sürdürme isteği
Her iki komutan da Kuvayımilliye bünyesinde görev yapmış; ancak düzenli orduya dahil edilme sürecine karşı çıkarak bağımsız milis yapılarını sürdürmek istedikleri için TBMM'ye karşı isyan etmişlerdir.