Gerileme dönemi genel özellikleri, Prut (1711), Pasarofça (1718) ve Belgrad (1739) antlaşmaları Soruları
KPSS Tarih · 20 özgün soru · açıklamalı çözümler
Gerileme dönemi genel özellikleri, Prut (1711), Pasarofça (1718) ve Belgrad (1739) antlaşmaları — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Gerileme dönemi genel özellikleri, Prut (1711), Pasarofça (1718) ve Belgrad (1739) antlaşmaları konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
XVIII. yüzyıl Osmanlı-Rusya/Avusturya antlaşmaları kronolojisi: Karlofça (1699) → İstanbul (1700) → Prut (1711) → Pasarofça (1718) → Belgrad (1739) → Küçük Kaynarca (1774) → Yaş (1792).
1798'de Napolyon Bonapart'ın Mısır'ı işgali, Osmanlı toprak bütünlüğüne ve bölgedeki İngiliz-Rus çıkarlarına tehdit oluşturmuş; Mısır Seferi geçici olarak Osmanlı ile İngiltere'nin çıkarlarını örtüştürmüştür.
XVIII. yüzyılda Osmanlı taşrasında vergi toplama işini üstlenerek güç kazanan ayanlar merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.
Reisülküttap, Osmanlı bürokrasisinde yazışma ve belgeleri yöneten üst düzey bürokrattı; özellikle XVIII. yüzyılda Avrupa ile diplomatik yazışma ve antlaşmaların hazırlanmasında kilit rol oynamıştır.
1739 Belgrad Antlaşması'nda Fransa arabuluculuk yapmış; bu sayede 1740'ta Fransız kapitülasyonları sürekli (kalıcı) hâle getirilmiştir.
1739 Belgrad Antlaşması Rusya ile de imzalanmış; Osmanlı Rusya'dan Azak Kalesi ve Karadeniz kuzeyinde bazı toprakları geri almış, bu sınırlar Küçük Kaynarca'ya (1774) kadar korunmuştur.
1711 Prut Antlaşması, Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun Çar I. Petro'yu kuşatmasıyla kazanılan Prut Savaşı sonunda imzalanmış; Azak Kalesi Osmanlı'ya geri verilmiştir.
1739 Belgrad Antlaşması ile Osmanlı, Avusturya'ya karşı kazandığı başarı sonucu Pasarofça'da kaybettiği Belgrad ve Sırbistan'ın büyük bölümünü geri almış; Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanmıştır.
XVIII. yüzyılda Osmanlı, hem Rusya hem Avusturya ile aynı anda birden fazla cephede savaşmak zorunda kalmış; bu durum savunma kapasitesini ciddi biçimde zorlamıştır.
1739 Belgrad Antlaşması, Gerileme Döneminde Osmanlı'nın aldığı son kazanımlı (toprak kazandığı) antlaşmadır; Karlofça'dan beri süren toprak kayıplarını geçici olarak durdurmuş ve Karadeniz son kez Türk Gölü olmuştur.
Cülus bahşişi (tahta çıkan padişahın askere dağıttığı para) XVIII. yüzyılın sonunda I. Abdülhamit Dönemi'nde kaldırılmıştır.
XVIII. yüzyılda Rusya'nın Baltık Denizi'ne ulaşma politikasına karşı İsveç ve Lehistan, Osmanlı Devleti'nden yardım istemiştir.
Pasarofça Antlaşması (1718), Osmanlı ile Avusturya ve Venedik arasında imzalanmış; Osmanlı Belgrad ile Sırbistan'ın kuzeyini Avusturya'ya bırakmış, buna karşılık Mora yarımadasını Venedik'ten almıştır.
Pasarofça Antlaşması (1718) sonrasında Osmanlı, Avrupa karşısında savunma politikasına geçmiş ve Balkanlardaki nüfuzu giderek zayıflamaya başlamıştır; ayrıca bu antlaşmanın ardından Lale Devri'ne geçilen barış dönemi başlamıştır.
XVIII. yüzyıl Osmanlı antlaşmalarının başarı-yenilgi tablosu: 1711 Prut (Rusya - başarı), 1718 Pasarofça (Avusturya-Venedik - yenilgi), 1739 Belgrad (Rusya-Avusturya - başarı), 1774 Küçük Kaynarca (Rusya - yenilgi/Kırım kaybı), 1792 Yaş (Rusya - Kırım kesin kaybı).
Gerileme Döneminde Batı kökenli barok ve rokoko mimari üslubu Osmanlı sanatında görülmeye başlamıştır.
1770 Çeşme Baskını'nda Rus donanması Osmanlı donanmasının büyük bölümünü yakıp yok etmiş; bu olay Osmanlı'nın deniz kuvvetlerindeki geri kalmışlığını ortaya koymuştur.
Prut Antlaşması (1711), Osmanlı'nın Rusya'ya karşı elde ettiği son önemli askeri-diplomatik başarıdır; Azak Kalesi geri alınmış, Rusya'nın İstanbul'daki elçilik/temsilciliği kapatılmış ve Karadeniz'de Türk egemenliği korunmuştur.
1715-1718 Osmanlı-Avusturya savaşlarında İngiltere'nin Osmanlı aleyhine barış için arabuluculuk yapması, Osmanlı'nın artık dış sorunlarını kendi gücüyle çözemediğini göstermektedir.
1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi'nde Kırım'ın yönetimi Rusya'ya verilmiş ve Şahin Giray'ın hanlığı kabul edilmiştir.
XVIII. yüzyılda Osmanlı dış politikada değişime giderek sorunlarını savaş alanında değil masa başında çözmeye çalışmış; bir cephede zorlanınca diğerinde kazanmaya veya düşman güçleri birbirine düşürmeye dayanan 'denge politikası' izlemiştir.
Gerileme Döneminde Osmanlı'nın temel amacı kaybedilen toprakları geri almaktı; ancak bu başarılamamış, daha fazla toprak yitirilmiştir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki Osmanlı antlaşmaları tarih sırasına göre doğru biçimde dizilmiş olan seçenek hangisidir?
A) Karlofça → İstanbul → Prut → Pasarofça → Belgrad
B) İstanbul → Karlofça → Prut → Belgrad → Pasarofça
C) Karlofça → İstanbul → Pasarofça → Prut → Belgrad
Cevap: A) Karlofça → İstanbul → Prut → Pasarofça → Belgrad
Doğru kronoloji: Karlofça (1699) → İstanbul (1700) → Prut (1711) → Pasarofça (1718) → Belgrad (1739) şeklindedir.
Soru 2
1770 Çeşme Baskını hangi açıdan tarihsel öneme sahiptir?
A) Osmanlı donanmasının Akdeniz'deki kesin üstünlüğünü kanıtlayan bir zafer olmuştur.
B) Rus donanması Osmanlı gemilerini yakarak Osmanlı'nın deniz gücündeki geriliğini ortaya koymuştur.
C) İngiliz donanmasının Osmanlı'ya yönelttiği ilk büyük saldırı olarak öne çıkmaktadır.
D) Osmanlı ile Venedik arasındaki son büyük deniz savaşını temsil etmektedir.
E) Osmanlı'nın Rus donanmasını imha ederek Karadeniz denetimini pekiştirdiği savaş olmuştur.
Cevabı göster
Cevap: B) Rus donanması Osmanlı gemilerini yakarak Osmanlı'nın deniz gücündeki geriliğini ortaya koymuştur.
1770 Çeşme Baskını'nda Rus donanması Osmanlı donanmasının büyük bölümünü yaktı; bu olay Osmanlı'nın deniz kuvvetlerindeki teknolojik ve örgütsel geri kalmışlığını gözler önüne serdi.
Soru 3
Aşağıdaki antlaşma-sonuç eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) 1711 Prut — Osmanlı'nın Rusya'ya karşı başarısı
B) 1718 Pasarofça — Osmanlı'nın Avusturya-Venedik karşısında yenilgisi
C) 1774 Küçük Kaynarca — Osmanlı'nın Rusya'ya karşı başarısı ve toprak kazanımı
D) 1739 Belgrad — Osmanlı'nın Rusya ve Avusturya'ya karşı başarısı
E) 1792 Yaş — Kırım'ın Rusya'da kalmasının kesinleşmesi
Cevabı göster
Cevap: C) 1774 Küçük Kaynarca — Osmanlı'nın Rusya'ya karşı başarısı ve toprak kazanımı
Küçük Kaynarca (1774) Osmanlı'nın Rusya karşısında ağır bir yenilgisini ve Kırım'ın kaybını içermektedir; başarı değil yenilgidir.
Soru 4
1715-1718 Osmanlı-Avusturya savaşlarında İngiltere'nin arabulucu olarak devreye girmesinin en temel anlamı nedir?
A) İngiltere'nin Osmanlı'nın güçlenmesini istemesi ve bu nedenle savaşı durdurması
B) İngiltere'nin Osmanlı ile kalıcı ittifak kurarak Avusturya'yı çevrelemek istemesi
C) İngiltere'nin Osmanlı'yı Rusya'ya karşı kullanmak için savaşı sonlandırması
D) Osmanlı'nın Avusturya seferleri için İngiliz finansmanına ihtiyaç duyması
E) Osmanlı'nın dış sorunlarını artık kendi gücüyle çözemez hâle geldiğinin göstergesi olması
Cevabı göster
Cevap: E) Osmanlı'nın dış sorunlarını artık kendi gücüyle çözemez hâle geldiğinin göstergesi olması
İngiltere'nin Osmanlı aleyhine arabuluculuğa girmesi, Osmanlı'nın kendi gücüyle dış sorunları çözemez duruma düştüğünü açıkça ortaya koymaktadır.
Soru 5
1740'ta Fransız kapitülasyonlarının kalıcı hâle getirilmesinin doğrudan nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Fransa'nın 1739 Belgrad Antlaşması sürecinde arabuluculuk üstlenmesi
B) Osmanlı Devleti'nin Fransa'dan büyük miktarda askerî yardım alması
C) Fransa'nın Osmanlı-Avusturya savaşında Osmanlı saflarında aktif olarak savaşması
D) Fransa'nın Rusya'ya karşı Osmanlı ile ortak sefer düzenlemesi
E) Osmanlı'nın Fransa'dan aldığı borç karşılığında kapitülasyonları tanıması
Cevabı göster
Cevap: A) Fransa'nın 1739 Belgrad Antlaşması sürecinde arabuluculuk üstlenmesi
Fransa, 1739 Belgrad Antlaşması müzakerelerinde arabulucu rolü üstlendi; bu hizmetin karşılığı olarak 1740'ta Fransız kapitülasyonları kalıcı hâle getirildi.
Soru 6
XVIII. yüzyıl Osmanlı bürokrasisinde Avrupa devletleriyle yürütülen diplomatik yazışma ve antlaşmaların hazırlanmasında kilit görev üstlenen makam aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kazasker
B) Reisülküttap
C) Kaptan-ı Derya
D) Defterdar
E) Şeyhülislam
Cevabı göster
Cevap: B) Reisülküttap
Reisülküttap, Osmanlı bürokrasisinde yazışma ve belge yönetiminden sorumlu üst düzey bürokrattı; XVIII. yüzyılda Avrupa ile diplomatik yazışma ve antlaşmaların hazırlanmasında kilit rol oynadı.
Soru 7
Osmanlı'nın Gerileme Dönemi'ndeki temel dış politika amacı ile bu dönemin fiilî sonucu arasındaki temel çelişki nasıl özetlenebilir?
A) Osmanlı yeni topraklar fethetmeyi hedeflemiş; bunda kısmen başarılı olmuştur.
B) Osmanlı kaybedilen toprakları yeniden kazanmayı amaçlamış; ancak daha fazla toprak yitirmiştir.
C) Osmanlı ekonomik reformlara odaklanmış; toprak kayıpları ikincil kalmıştır.
D) Osmanlı iç birliği sağlamayı öncelik olarak belirlemiş; dış politika ihmal edilmiştir.
E) Osmanlı, Rusya ile kalıcı barış arayışında başarılı olmuş; yalnızca Avusturya'ya toprak kaptırmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Osmanlı kaybedilen toprakları yeniden kazanmayı amaçlamış; ancak daha fazla toprak yitirmiştir.
Gerileme Döneminde Osmanlı'nın temel amacı yitirilen toprakları yeniden kazanmaktı; ancak bu hedefe ulaşılamamış, dönem boyunca daha fazla toprak kaybedilmiştir.
Soru 8
XVIII. yüzyılda Osmanlı savunma kapasitesini zorlayan etkenlerden biri olarak değerlendirilen durum aşağıdakilerden hangisidir?
A) Osmanlı ordusunun ateşli silah teknolojisini hiç kullanmaması
B) İç isyanların bütün cephelerde savaşı engellemesi
C) Yeniçeri Ocağı'nın XVIII. yüzyılda tamamen lağvedilmiş olması
D) Hem Rusya hem Avusturya ile aynı anda çok cepheli savaşmak zorunda kalınması
E) Osmanlı ticaret yollarının İran tarafından kesilmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Hem Rusya hem Avusturya ile aynı anda çok cepheli savaşmak zorunda kalınması
Osmanlı'nın Rusya ve Avusturya ile eş zamanlı birden fazla cephede çarpışmak zorunda kalması savunma kapasitesini ciddi biçimde zorladı.
Soru 9
XVIII. yüzyılda Rusya'nın Baltık Denizi'ne ulaşma politikasına direnmek amacıyla Osmanlı Devleti'nden yardım talep eden devletler hangileridir?
A) Avusturya ve Prusya
B) Danimarka ve Hollanda
C) Venedik ve Ceneviz
D) Fransa ve İngiltere
E) İsveç ve Lehistan
Cevabı göster
Cevap: E) İsveç ve Lehistan
Rusya'nın Baltık Denizi'ne ulaşmayı hedefleyen yayılmacı politikasından doğrudan etkilenen İsveç ve Lehistan, Osmanlı Devleti'nden yardım talep etti.
Soru 10
1739 Belgrad Antlaşması'nın Osmanlı açısından en belirgin kazanımı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Avusturya'nın Dinyester hattının batısına çekilerek Erdel'in topraklara katılması
B) Venedik'ten Mora yarımadasının kalıcı biçimde geri alınması
C) Pasarofça'da yitirilen Belgrad ve Sırbistan'ın büyük bölümünün Avusturya'dan geri alınması
D) Rusya ile ortak savunma anlaşması imzalanıp Karadeniz nüfuzunun pekiştirilmesi
E) Macaristan üzerindeki Osmanlı egemenlik hakkının yeniden tanınması
Cevabı göster
Cevap: C) Pasarofça'da yitirilen Belgrad ve Sırbistan'ın büyük bölümünün Avusturya'dan geri alınması
Belgrad Antlaşması (1739) ile Osmanlı, Avusturya'ya karşı elde ettiği zafer sayesinde 1718 Pasarofça'da yitirdiği Belgrad ve Sırbistan'ın büyük bölümünü geri aldı; antlaşmada Fransa arabulucu oldu.
Soru 11
Gerileme Dönemi Osmanlı mimari ve sanat anlayışında gözlemlenen Batı etkisi hangi üslupların benimsenmesi şeklinde kendini göstermiştir?
A) Gotik ve Rönesans üslupları
B) Art Nouveau ve Empresyonizm
C) Klasisizm ve Maniyerizm
D) Barok ve Rokoko üslupları
E) Empresyonizm ve Kübizm
Cevabı göster
Cevap: D) Barok ve Rokoko üslupları
Gerileme Döneminde Osmanlı sanat ve mimarisinde Batı kökenli barok ve rokoko üslupları görülmeye başlamıştır.
Soru 12
XVIII. yüzyılda Osmanlı merkezi otoritesinin zayıflamasında ayanların rolü nasıl açıklanabilir?
A) Merkez tarafından atanan ayanlar, eyaletlerde padişah adına denetimi pekiştirmiştir.
B) Ayanlar, kapıkulu askerlerini bünyelerine alarak orduyu güçlendirmiştir.
C) Taşrada vergi toplama işlevini üstlenen ayanlar güç kazanarak merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.
D) Ayanlar, Divan-ı Hümayun kararlarını uygulayan resmi bürokratlar olarak görev yapmıştır.
E) Ayanların ortaya çıkması yalnızca Anadolu'yla sınırlı kalmış, Balkanlarda etkisi görülmemiştir.
Cevabı göster
Cevap: C) Taşrada vergi toplama işlevini üstlenen ayanlar güç kazanarak merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.
Ayanlar, taşrada vergi toplama işlevini devlet adına üstlenerek ekonomik ve siyasi güç kazanmış; bu durum merkezi otoriteyi ciddi biçimde zayıflatmıştır.
Soru 13
1718 Pasarofça Antlaşması'nın tarafları ve temel toprak hükümleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Osmanlı-Rusya-Avusturya; Osmanlı Kırım'ı ve Azak'ı Rusya'ya bırakmıştır.
B) Osmanlı-Fransa-Venedik; Osmanlı Mora'yı Fransa'ya, Kuzey Afrika'yı Venedik'e vermiştir.
C) Osmanlı-Rusya-Venedik; Osmanlı Karadeniz kuzeyini Rusya'ya, Arnavutluk'u Venedik'e vermiştir.
D) Osmanlı-İngiltere-Avusturya; Osmanlı Balkanların tamamından çekilmiştir.
E) Osmanlı-Avusturya-Venedik; Belgrad ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya bırakılmış, Mora Venedik'ten alınmıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) Osmanlı-Avusturya-Venedik; Belgrad ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya bırakılmış, Mora Venedik'ten alınmıştır.
Pasarofça Antlaşması Osmanlı, Avusturya ve Venedik arasında imzalandı; Osmanlı Belgrad ile Sırbistan'ın kuzeyini Avusturya'ya bıraktı, karşılığında Mora'yı Venedik'ten aldı.
Soru 14
1711 Prut Antlaşması hangi koşullar altında imzalanmış ve sonucunda hangi önemli toprak değişikliği gerçekleşmiştir?
A) Baltacı Mehmet Paşa'nın Çar I. Petro'yu kuşatması sonucu; Azak Kalesi Osmanlı'ya geri verilmiştir.
B) Rusya'nın Osmanlı ordusunu kuşatması sonucu; Kırım Osmanlı'ya bırakılmıştır.
C) Köprülü Fazıl Ahmet Paşa komutasında Rusya'nın yenilgiye uğratılması; Karadeniz'de ortak yönetim sağlanmıştır.
D) Osmanlı donanmasının Rusya kuvvetlerini Azak'ta denizden çevrelemesi sonucu imzalanmıştır.
E) İsveç-Osmanlı ortak harekâtı sonucunda Rusya geri çekilmiş; Azak Kalesi İsveç'e verilmiştir.
Cevabı göster
Cevap: A) Baltacı Mehmet Paşa'nın Çar I. Petro'yu kuşatması sonucu; Azak Kalesi Osmanlı'ya geri verilmiştir.
Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri Prut Nehri kıyısında Çar I. Petro'yu kuşattı; antlaşmayla Azak Kalesi Osmanlı'ya iade edildi.
Soru 15
1718 Pasarofça Antlaşması'nın Osmanlı iç ve dış politikası üzerindeki uzun vadeli etkilerinden biri olarak hangisi gösterilebilir?
A) Osmanlı'nın Avrupa devletlerine karşı yeniden saldırı siyasetine geçmesi
B) Osmanlı'nın İran'la kalıcı barış yaparak batı seferlerine yoğunlaşması
C) Osmanlı'nın Avusturya'ya karşı derhal yeni bir sefer düzenleyerek toprakları geri alması
D) Osmanlı'nın saldırıdan vazgeçip savunmaya geçmesi ve barış ortamında Lale Devri'nin başlaması
E) Osmanlı'nın Balkanlardaki nüfuzunu Pasarofça'nın ardından kısa sürede güçlendirmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Osmanlı'nın saldırıdan vazgeçip savunmaya geçmesi ve barış ortamında Lale Devri'nin başlaması
Pasarofça Antlaşması sonrası Osmanlı saldırı yerine savunmaya yöneldi; Balkanlardaki nüfuz zayıflamaya başladı ve barış ortamında Lale Devri başladı.