Duraklama dönemi iç isyanları (Celali ve Yeniçeri isyanları) Soruları
KPSS Tarih · 13 özgün soru · açıklamalı çözümler
Duraklama dönemi iç isyanları (Celali ve Yeniçeri isyanları) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Duraklama dönemi iç isyanları (Celali ve Yeniçeri isyanları) konusunda bilmen gereken 13 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Klasik Dönemde 10.000-15.000 civarında tutulan yeniçeri sayısı XVII. yüzyılda 70.000'lere ulaşmış; mesleği askerlik olmayanların ocağa alınması devlet maliyesini zorlamış ve orduda disiplini bozmuştur.
Duraklama dönemi merkez (Yeniçeri) ve Anadolu (Celali) isyanlarında milliyetçilik ve rejim karşıtlığı etkisi yoktur.
I. Ahmed döneminde sadrazam Kuyucu Murad Paşa Celali isyanlarını sert biçimde bastırmıştır.
Taşradaki yöneticilerin halka kötü davranması Celali isyanlarına ortam hazırlamış; padişahlar taşra yöneticilerine adil davranmaları için 'adaletname' adlı belge göndermiştir.
Celali isyanları köylerin boşalmasına, tarımsal üretimin çökmesine yol açmış; vergi toplanmasını engelleyerek Avusturya ve İran seferlerini olumsuz etkilemiştir (ancak Balkan güvenliğiyle ilişkili değildir).
Celali baskısı nedeniyle köyünü terk eden köylüler isyanlar bastırıldıktan sonra dahi yerlerine dönmemiş; bu durum tarım topraklarının boş kalmasına ve üretimde uzun vadeli düşüşe yol açmıştır.
Osmanlı'nın asker ihtiyacı için istihdam ettiği 'Sarıca-Sekban' adlı ücretli askerler savaş bitince işsiz/ortada kalarak Celali isyanlarına zemin hazırlamıştır.
Celali isyanları sonucu halkın köyden kente kitlesel göçü 'Büyük Kaçgun(luk)' olarak bilinir; köyler boşalmış ve tımar düzeni bozulmuştur.
Tımar sisteminin bozulmasıyla tımarlı sipahilerin yerini paralı (ücretli) askerler almış; bu durum hazinenin asker maaşı yükünü artırmış, Celali isyanlarını tetiklemiş ve merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.
Duraklama döneminde yetersiz padişahların iş başına gelmesi, sadrazam ve yeniçeri ağaları gibi devlet adamlarının yetkilerini fiilen genişletmesine ve merkezi denetimin zayıflamasına yol açmıştır.
Duraklama döneminde İstanbul'daki merkez isyanları Yeniçeriler tarafından çıkarılmış; II. Osman'ın (Genç Osman) katli ve Çınar Vakası bu isyanların öne çıkan olaylarıdır.
Celali isyanları, Duraklama döneminde Anadolu'da halk tarafından çıkarılan; vergi yükü ve ekonomik baskılar nedeniyle patlak veren büyük isyanlardır.
Savaşların uzaması ve yenilgilerle artan vergi talebi (özellikle olağanüstü dönemde alınan avarız vergisi) Celali isyanlarının temel mali nedenlerindendir.
Örnek Sorular
Soru 1
Duraklama döneminde padişahların yönetim üzerindeki etkinliğinin zayıflamasının devlet yönetiminde yarattığı temel siyasi sonuç nedir?
A) Sadrazam ve yeniçeri ağalarının fiili yetkilerini genişletmesi
B) Divanıhümayun'un kaldırılarak sadrazamlık makamının güçlendirilmesi
C) Şeyhülislam'ın dini gücüyle teokratik bir devlet düzeni kurması
D) Eyalet valilerinin padişaha rakip bağımsız güç haline gelmesi
E) Kapıkulu askerlerinin devlet yönetimini doğrudan üstlenmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Sadrazam ve yeniçeri ağalarının fiili yetkilerini genişletmesi
Yetersiz padişahların yönetimde etkin olamaması, sadrazam ve yeniçeri ağaları gibi devlet adamlarının yetkilerini fiilen genişletmesine ve merkezi otoritenin zayıflamasına zemin hazırlamıştır.
Soru 2
Celali isyanlarının Osmanlı dış politikasına yansımaları değerlendirildiğinde, isyanların hangi cephelerdeki seferleri olumsuz etkilediği doğru biçimde ifade edilmiştir?
A) Lehistan ve Kırım seferleri
B) Avusturya ve İran seferleri
C) Balkan ve Mora seferleri
D) Mısır ve Hicaz seferleri
E) Venedik ve Malta seferleri
Cevabı göster
Cevap: B) Avusturya ve İran seferleri
Celali isyanları vergi toplanmasını engelleyerek hazinenin daralmasına yol açmış; bu durum Avusturya ve İran cephelerindeki seferleri olumsuz etkilemiştir. Balkan güvenliğiyle doğrudan bir ilişkisi yoktur.
Soru 3
XVII. yüzyılda Yeniçeri Ocağı'nda yaşanan sayısal artışın ve asker olmayan kişilerin ocağa kaydedilmesinin devlet üzerindeki başlıca olumsuz etkileri nelerdir?
A) Tımar sisteminin güçlenmesi ve eyalet yönetiminin merkezileşmesi
B) Kapıkulu Ocağı'nın lağvedilmesi ve eyalet askerlerinin güçlenmesi
C) Hazinenin asker maaşı yüküyle zorlanması ve orduda disiplinin bozulması
D) Devşirme sisteminin canlanması ve yeniçeri eğitiminin iyileşmesi
E) Saray çevresinin siyasi etkisinin azalması ve sadrazamlık kurumunun güçlenmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Hazinenin asker maaşı yüküyle zorlanması ve orduda disiplinin bozulması
Klasik dönemde 10.000-15.000 olan yeniçeri sayısı XVII. yüzyılda 70.000'e ulaşmış; mesleği askerlik olmayanların ocağa alınması devlet maliyesini zorlamış ve ordu disiplinini bozmuştur.
Soru 4
Hangi Osmanlı padişahının döneminde Kuyucu Murad Paşa Celali isyanlarını bastırmak için sert tedbirler uygulamıştır?
A) III. Mehmed
B) IV. Murad
C) I. Ahmed
D) II. Osman
E) I. Mustafa
Cevabı göster
Cevap: C) I. Ahmed
Kuyucu Murad Paşa, I. Ahmed döneminde sadrazam olarak görev yapmış ve Celali isyanlarını sert bir şekilde bastırmıştır.
Soru 5
Duraklama döneminde İstanbul'da Yeniçeriler tarafından gerçekleştirilen isyanların öne çıkan örnekleri arasında yer alan II. Osman'ın katli ve Çınar Vakası hangi genel olgu kapsamında değerlendirilir?
A) Celali isyanları
B) Kızılbaş isyanları
C) Eyalet ve sancakbeyi isyanları
D) Yeniçeri merkez isyanları
E) Saray darbesi ve hanedan çekişmeleri
Cevabı göster
Cevap: D) Yeniçeri merkez isyanları
II. Osman'ın öldürülmesi ve Çınar Vakası, Duraklama döneminde İstanbul'da Yeniçeriler tarafından çıkarılan merkez isyanlarının en bilinen örnekleridir.
Soru 6
Osmanlı padişahlarının Celali isyanlarının önüne geçmek amacıyla taşra yöneticilerine adil yönetimi emreden ve gönderdikleri belgeye ne ad verilirdi?
A) Ferman
B) Berat
C) Hatt-ı hümayun
D) Kanunname
E) Adaletname
Cevabı göster
Cevap: E) Adaletname
Padişahlar taşra yöneticilerinin halka kötü muamelesini önlemek ve Celali isyanlarına zemin hazırlayan koşulları ortadan kaldırmak için 'adaletname' adlı belgeler göndermiştir.
Soru 7
Savaş dönemlerinde Osmanlı'nın istihdam ettiği ücretli asker gruplarından hangisi, savaşın sona ermesinin ardından işsiz kalarak Celali isyanlarının önemli bir kaynağını oluşturmuştur?
A) Sarıca-Sekbanlar
B) Akıncılar
C) Kapıkulu süvarileri
D) Tımarlı sipahiler
E) Azaplar
Cevabı göster
Cevap: A) Sarıca-Sekbanlar
Sarıca-Sekban adlı ücretli askerler savaş bittiğinde işsiz kalmış ve bu durum Celali isyanlarına zemin hazırlamıştır.
Soru 8
Duraklama döneminde patlak veren Yeniçeri ve Celali isyanları değerlendirildiğinde, bu isyanların özelliklerine ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Her iki isyan türü de belirgin bir milliyetçi kimlik bilinci barındırmaktadır.
B) Her iki isyan türünde de milliyetçilik ve rejim karşıtlığı belirleyici etken değildir.
C) Celali isyanları siyasi egemenliği ele geçirme hedefiyle çıkarılmıştır.
D) Yeniçeri isyanları ağırlıklı olarak rejim değişikliği amacı gütmektedir.
E) Anadolu isyanları merkezi devlet otoritesine karşı kurulan bağımsız siyasi oluşumları temsil etmektedir.
Cevabı göster
Cevap: B) Her iki isyan türünde de milliyetçilik ve rejim karşıtlığı belirleyici etken değildir.
Bu isyanlarda milliyetçilik ya da rejim değişikliği amacı yoktur; temel nedenler ekonomik baskı, asker işsizliği ve taşra yönetimindeki haksızlıklardır.
Soru 9
Celali isyanlarının temel özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, bu isyanlar için aşağıdakilerden hangisi doğru bir tanımdır?
A) Merkezi otoriteden koparak bağımsız beylik kurmayı hedefleyen Anadolu beyleri isyanları
B) Yeniçerilerin liderliğinde İstanbul'da patlak veren saray darbesi niteliğindeki ayaklanmalar
C) Şii Safevi propagandasıyla beslenen mezhep temelli Anadolu kalkışmaları
D) Anadolu'da halk tarafından ağırlıklı olarak vergi yükü ve ekonomik baskı nedeniyle çıkarılan isyanlar
E) Dış düşmanlarla iş birliği yapan askeri komutanların öncülük ettiği hanedan karşıtı harekeler
Cevabı göster
Cevap: D) Anadolu'da halk tarafından ağırlıklı olarak vergi yükü ve ekonomik baskı nedeniyle çıkarılan isyanlar
Celali isyanları, Duraklama döneminde Anadolu'da halkın vergi yükü ve ekonomik baskıya karşı çıkardığı büyük isyanlardır; milliyetçilik, mezhep ya da dış güç etkisi belirleyici değildir.
Soru 10
Celali isyanları bastırıldıktan sonra dahi köylülerin büyük bölümünün yerlerine geri dönmemesinin Osmanlı tarım ekonomisi üzerindeki kalıcı sonucu ne olmuştur?
A) Tarım arazilerinin ıslah edilerek daha verimli hale gelmesi
B) Tımar sahiplerinin köylüleri çekmek için vergi muafiyeti tanıması
C) Devletin tarım arazilerini doğrudan işleterek üretimi artırması
D) Köylülerin kentlerde zanaat üretimini geliştirerek kaybı telafi etmesi
E) Toprakların boş kalması ve tarımsal üretimin sürekli biçimde gerilemesi
Cevabı göster
Cevap: E) Toprakların boş kalması ve tarımsal üretimin sürekli biçimde gerilemesi
Celali baskısından kaçan köylüler isyanlar bittikten sonra köylerine dönmemiş; tarım arazileri uzun süre boş kalmış ve üretim kalıcı bir düşüş yaşamıştır.
Soru 11
Osmanlı'da olağanüstü dönemde halktan toplanan ve uzayan savaşların ardından Celali isyanlarının temel mali nedenlerinden biri haline gelen vergi türü hangisidir?
A) Avarız vergisi
B) Haraç
C) Cizye
D) Çift resmi
E) İltizam vergisi
Cevabı göster
Cevap: A) Avarız vergisi
Avarız vergisi, olağanüstü dönemlerde ve özellikle uzayan savaş koşullarında alınan bir vergidir; bu ağır mali yük Celali isyanlarının temel nedenlerinden biri olmuştur.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı'da tımar sisteminin bozulmasının doğrudan bir sonucu değildir?
A) Tımarlı sipahilerin yerini ücretli askerlerin almaya başlaması
B) Devşirme sisteminin canlanıp Yeniçeri Ocağı'nın güçlenmesi
C) Anadolu'da yaygın Celali isyanlarının tetiklenmesi
D) Merkezi otoritenin taşrada giderek zayıflaması
E) Hazinenin asker maaşı yükü altında ezilmesi
Cevabı göster
Cevap: B) Devşirme sisteminin canlanıp Yeniçeri Ocağı'nın güçlenmesi
Tımar sisteminin çöküşü ücretli askere geçişi zorunlu kılmış, hazineye yük bindirmiş, Celali isyanlarını körüklemiş ve merkezi otoriteyi zayıflatmıştır.
Soru 13
Celali isyanları döneminde Anadolu'da köylülerin köylerini terk ederek kentlere sığındığı kitlesel göç dalgasına tarihte ne ad verilmiştir?
A) Büyük Hicret
B) Kızılbaş Göçü
C) Büyük Kaçgun
D) Celali Dağılması
E) Anadolu Firarı
Cevabı göster
Cevap: C) Büyük Kaçgun
Celali isyanları sonucunda köylerin boşalması ve halkın kitlesel biçimde köylerinden kaçması 'Büyük Kaçgun(luk)' adıyla bilinmekte; bu süreç tımar düzenini de bozmuştur.