Doğu Cephesi – Ermenistan Savaşı, Gümrü (1920) ve Kars Antlaşmaları Soruları
KPSS Tarih · 13 özgün soru · açıklamalı çözümler
Doğu Cephesi – Ermenistan Savaşı, Gümrü (1920) ve Kars Antlaşmaları — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Doğu Cephesi – Ermenistan Savaşı, Gümrü (1920) ve Kars Antlaşmaları konusunda bilmen gereken 13 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'nin doğu sınırını son ve kesin şekliyle çizen antlaşma Kars Antlaşması'dır; Gümrü Doğu Cephesi'ni kapatsa da kesin sınırı Kars Antlaşması belirlemiştir (sık çeldirici).
Gümrü Antlaşması ile Doğu Cephesi kapanmış, buradaki birliklerin bir kısmı Batı Cephesi'ne kaydırılmış, Türk Devleti'nin doğu sınırları büyük ölçüde belirlenmiş ve Ermeniler Sevr'in Doğu Anadolu taleplerinden (Kars, Sarıkamış, Iğdır vb.) vazgeçmiştir.
Kars Antlaşması, 13 Ekim 1921'de TBMM ile Kafkas Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Gürcistan, Ermenistan) arasında imzalanmış; TBMM heyetinin başkanı Kazım Karabekir olup antlaşma Türkiye'nin doğu sınırını kesin olarak çizmiş ve Nahçıvan'a özerklik (muhtariyet) verilmiştir.
Kurtuluş Savaşı'nın Doğu Cephesi'nde, Osmanlı'dan devralınan dağıtılmamış 15. (XV.) Kolordu'nun başında Kazım Karabekir Paşa Ermenilere (ve Gürcülere) karşı mücadele etmiştir.
Gümrü Antlaşması, 'Türkiye' adının uluslararası bir belgede ilk kez kullanıldığı antlaşmadır.
Milli Mücadele döneminde Türkiye'nin doğu sınırının belirlenmesinde etkili olan antlaşmalar Gümrü (Ermenistan), Moskova (Sovyet Rusya) ve Kars (Kafkas Cumhuriyetleri) antlaşmalarıdır.
Doğu Cephesi'nde Kars'ın Ermeni kuvvetlerinden geri alınması başarısını kazanan komutan Kâzım Karabekir Paşa'dır; Mustafa Kemal bu zafer üzerine ona övgü telgrafı göndermiştir.
1991'de bağımsızlığını kazanan Ermenistan, Kars Antlaşması ile belirlenen sınırı tartışmaya açmış; Türkiye sınırı kesin olarak tanımakta ve bu durum iki ülke ilişkilerini germektedir.
Gümrü Antlaşması, 3 Aralık 1920'de TBMM ile Ermenistan arasında imzalanmış; TBMM'nin imzaladığı ilk antlaşma ve ilk siyasi/askeri başarısıdır.
Kurtuluş Savaşı'nda cephelerin kapanış sırası: önce Doğu Cephesi, ardından Güney Cephesi, en son Batı Cephesi kapanmıştır (Doğu - Güney - Batı).
TBMM'nin ilk askeri başarısını kazandığı devlet Ermenistan'dır (Doğu Cephesi); Misakımillî'yi tanıyan ilk Avrupa devleti ise Rusya'dır.
Kazım Karabekir, Doğu Cephesi komutanlığındaki başarıları nedeniyle 'Şark Fatihi' lakabıyla anılır; 1946-1948 yılları arasında TBMM başkanlığı görevini de yürütmüştür.
Örnek Sorular
Soru 1
"Vilayat-ı Şarkiye Ermenistan olamaz" tezini savunan ve Doğu Anadolu'nun Ermenilere verilemeyeceğini kamuoyuna duyuran yayın organı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Albayrak gazetesi
B) Minber gazetesi
C) İrade-i Milliye gazetesi
D) Hakimiyet-i Milliye gazetesi
E) Peyam-ı Sabah gazetesi
Cevabı göster
Cevap: A) Albayrak gazetesi
Albayrak gazetesi, Doğu Anadolu'nun Ermenilere bırakılamayacağını savunan "Vilayat-ı Şarkiye Ermenistan olamaz" tezini ana gündem olarak işlemiştir.
Soru 2
Türkiye'nin doğu sınırını kesin ve kalıcı biçimde belirleyen antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Lozan Antlaşması
B) Kars Antlaşması
C) Moskova Antlaşması
D) Gümrü Antlaşması
E) Ankara Antlaşması
Cevabı göster
Cevap: B) Kars Antlaşması
Gümrü Antlaşması Doğu Cephesi'ni kapatan ilk belgedir; ancak Türkiye'nin doğu sınırını uluslararası alanda son ve kesin olarak çizen antlaşma 13 Ekim 1921'de imzalanan Kars Antlaşması'dır.
Soru 3
Ermenistan'ın Kars Antlaşması'yla belirlenen sınıra itiraz etmesi Türkiye ile ilişkileri açısından hangi sonucu doğurmuştur?
A) Türkiye, Ermenistan'ın tutumunu kabul ederek sınır meselesini yeniden müzakereye açmıştır.
B) Ermenistan bu itirazından vazgeçerek Kars Antlaşması'nı resmen onaylamıştır.
C) Söz konusu anlaşmazlık, Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde kalıcı bir gerilim kaynağı oluşturmuştur.
D) İki ülke arasında diplomatik ilişkiler Ermenistan'ın bağımsızlığının hemen ardından kurulmuştur.
E) BM arabuluculuğuyla sınır meselesi çözüme kavuşturulmuş ve iki ülke arasında barış antlaşması imzalanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: C) Söz konusu anlaşmazlık, Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde kalıcı bir gerilim kaynağı oluşturmuştur.
1991'de bağımsızlığını kazanan Ermenistan Kars Antlaşması sınırını tartışmaya açmış; Türkiye sınırı kesin olarak tanımaya devam ettiğinden bu durum iki ülke arasında gerginliğin sürmesine yol açmıştır.
Soru 4
"Türkiye" adının uluslararası bir belgede ilk kez yer aldığı antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Moskova Antlaşması
B) Ankara Antlaşması
C) Kars Antlaşması
D) Gümrü Antlaşması
E) Lozan Antlaşması
Cevabı göster
Cevap: D) Gümrü Antlaşması
"Türkiye" adının uluslararası bir belgede ilk kez kullanılması Gümrü Antlaşması'na (3 Aralık 1920) aittir; bu antlaşma TBMM ile Ermenistan arasında imzalanmıştır.
Soru 5
Kars'ın Ermeni kuvvetlerinden geri alınması üzerine Mustafa Kemal'in övgü telgrafı gönderdiği Doğu Cephesi komutanı kimdir?
A) Mustafa Kemal Paşa'nın bizzat komuta ettiği kuvvetler Kars'ı geri almıştır.
B) Fahrettin Altay Paşa
C) Refet Bele Paşa
D) Ali Fuat Cebesoy
E) Kâzım Karabekir Paşa
Cevabı göster
Cevap: E) Kâzım Karabekir Paşa
Kars'ın Ermeni kuvvetlerinden geri alınması Kâzım Karabekir Paşa'nın komutasında gerçekleştirilmiş; Mustafa Kemal bu başarı dolayısıyla ona tebrik telgrafı göndermiştir.
Soru 6
Gümrü Antlaşması'nın Türk Kurtuluş Savaşı'na en önemli dolaylı katkısı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğu Cephesi'ndeki birliklerin bir bölümünün Batı Cephesi'ne aktarılmasını sağlamıştır.
B) Yunan kuvvetlerinin İzmir'den çekilmesi için zemin hazırlamıştır.
C) Sovyet Rusya'nın Türkiye'ye doğrudan askerî yardım göndermesini mümkün kılmıştır.
D) Fransa ile imzalanacak olan Ankara Antlaşması'nın koşullarını iyileştirmiştir.
E) TBMM'nin İtilaf Devletleri tarafından resmen tanınmasına yol açmıştır.
Cevabı göster
Cevap: A) Doğu Cephesi'ndeki birliklerin bir bölümünün Batı Cephesi'ne aktarılmasını sağlamıştır.
Gümrü Antlaşması ile Doğu Cephesi kapandığından, orada görevli birliklerin bir kısmı Batı Cephesi'ne sevk edilerek Yunan cephesindeki kuvvetler takviye edilmiştir.
Soru 7
TBMM'nin Kurtuluş Savaşı'nda ilk askeri zaferini kazandığı devlet aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yunanistan
B) Ermenistan
C) Fransa
D) İngiltere
E) Sovyet Rusya
Cevabı göster
Cevap: B) Ermenistan
TBMM'nin Kurtuluş Savaşı'ndaki ilk askeri başarısı Doğu Cephesi'nde Ermenistan'a karşı elde edilmiştir; bu süreç Gümrü Antlaşması'yla sonuçlanmıştır.
Soru 8
Aşağıdaki ifadelerden hangisi Kars Antlaşması ile ilgili olarak doğrudur?
A) Antlaşma yalnızca Ermenistan ile imzalanmış ve Nahçıvan Türkiye'ye katılmıştır.
B) Antlaşmaya göre Batum Türkiye'ye bırakılmış; doğu sınırları yeniden açılmıştır.
C) TBMM heyetine Kazım Karabekir başkanlık etmiş ve Nahçıvan'a özerklik tanınmıştır.
D) Antlaşma 13 Ekim 1920'de TBMM ile Sovyet Rusya arasında Kafkasya'da imzalanmıştır.
E) Antlaşmada Gürcistan'ın sınırı düzenlenmiş, Ermenistan kapsam dışı bırakılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: C) TBMM heyetine Kazım Karabekir başkanlık etmiş ve Nahçıvan'a özerklik tanınmıştır.
Kars Antlaşması 13 Ekim 1921'de TBMM ile Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan'dan oluşan Kafkas Cumhuriyetleri arasında imzalanmış; TBMM heyetine Kazım Karabekir başkanlık etmiş, Türkiye'nin doğu sınırı kesin biçimde…
Soru 9
Aşağıdaki antlaşmalardan hangisi Milli Mücadele döneminde Türkiye'nin doğu sınırının şekillenmesinde etkili olan antlaşmalar arasında yer almaz?
A) Gümrü Antlaşması
B) Moskova Antlaşması
C) Kars Antlaşması
D) Ankara Antlaşması
E) Hem Gümrü hem Moskova hem de Kars antlaşmalarının tamamı doğu sınırını belirlemiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) Ankara Antlaşması
Ankara Antlaşması (1921), Fransa ile yapılmış olup Güney Cephesi ile ilgilidir; doğu sınırının belirlenmesinde rolü yoktur. Doğu sınırını şekillendiren antlaşmalar Gümrü, Moskova ve Kars'tır.
Soru 10
TBMM'nin imzaladığı ilk antlaşma olan Gümrü Antlaşması hangi tarihte ve hangi devletle yapılmıştır?
A) 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya ile
B) 13 Ekim 1921'de Kafkas Cumhuriyetleri ile
C) 20 Ekim 1921'de Fransa ile
D) 11 Ekim 1922'de İtilaf Devletleri ile
E) 3 Aralık 1920'de Ermenistan ile
Cevabı göster
Cevap: E) 3 Aralık 1920'de Ermenistan ile
Gümrü Antlaşması 3 Aralık 1920'de TBMM ile Ermenistan arasında imzalanmış; bu antlaşma TBMM'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma ve ilk siyasi-askerî başarısı olarak tarihe geçmiştir.
Soru 11
Kazım Karabekir'in "Şark Fatihi" lakabıyla anılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğu Cephesi komutanı olarak Ermenilere karşı kazandığı zaferler
B) Batı Cephesi'nde Yunan kuvvetlerine karşı elde ettiği büyük başarılar
C) Çanakkale Cephesi'nde İtilaf Devletleri'ne karşı kazandığı zaferler
D) Güney Cephesi'nde Fransız kuvvetlerine karşı yürüttüğü etkili direniş
E) Sakarya Meydan Muharebesi'nde başkomutan olarak gösterdiği başarı
Cevabı göster
Cevap: A) Doğu Cephesi komutanı olarak Ermenilere karşı kazandığı zaferler
Kazım Karabekir, Doğu Cephesi komutanı olarak Ermenilere karşı kazandığı zaferler nedeniyle 'Şark Fatihi' (Doğu'nun Fatihi) lakabıyla anılmıştır; bu başarılar Gümrü Antlaşması'na giden süreci de hazırlamıştır.
Soru 12
Kurtuluş Savaşı'nda cephelerin kapanış sırası hangi seçenekte doğru biçimde verilmiştir?
A) Batı Cephesi – Doğu Cephesi – Güney Cephesi
B) Doğu Cephesi – Güney Cephesi – Batı Cephesi
C) Güney Cephesi – Doğu Cephesi – Batı Cephesi
D) Doğu Cephesi – Batı Cephesi – Güney Cephesi
E) Güney Cephesi – Batı Cephesi – Doğu Cephesi
Cevabı göster
Cevap: B) Doğu Cephesi – Güney Cephesi – Batı Cephesi
Kurtuluş Savaşı'nda kapanış sırası şöyledir: önce Doğu Cephesi (Gümrü Antlaşması, Aralık 1920), ardından Güney Cephesi (Ankara Antlaşması, Ekim 1921), en son Batı Cephesi (Mudanya Mütarekesi, Ekim 1922).
Soru 13
Kurtuluş Savaşı'nda Doğu Cephesi'nde Ermenilere karşı yürütülen harekâtın komutanlığını üstlenen ve bu görevi için Osmanlı'dan devralınan 15. Kolordu'yu kullanan isim kimdir?
A) İsmet İnönü Paşa
B) Ali Fuat Cebesoy Paşa
C) Kâzım Karabekir Paşa
D) Fevzi Çakmak Paşa
E) Refet Bele Paşa
Cevabı göster
Cevap: C) Kâzım Karabekir Paşa
Kâzım Karabekir Paşa, Osmanlı'dan devralınan ve dağıtılmamış 15. Kolordu'nun başında Doğu Cephesi'nde hem Ermenilere hem de Gürcülere karşı savaşmıştır.