Devletçilik ve I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933) – Sümerbank, Etibank, KİT'ler Soruları
KPSS Tarih · 53 özgün soru · açıklamalı çözümler
Devletçilik ve I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933) – Sümerbank, Etibank, KİT'ler — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Devletçilik ve I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933) – Sümerbank, Etibank, KİT'ler konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Sümerbank bünyesinde Adana'da açılan ilk büyük kompleks başta tekstil olmak üzere ayakkabı ve kâğıt üretimi yapan fabrikaları kapsamaktadır.
II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye Atatürk Dönemi'nden beri sürdürülen devletçilik ekonomisini uygulamaya devam etmiş; savaş nedeniyle tarımda iş gücü ve sanayi üretimi düşmüş, savunmaya ayrılan pay artmış ve II. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamamıştır.
I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1933'te hazırlanmış, 1934-1938 yılları arasında uygulanmıştır; II. Beş Yıllık Sanayi Planı ise 1938'de hazırlanmış ancak II. Dünya Savaşı nedeniyle uygulanamamıştır.
Devletçilik uygulamalarının amaçlarından biri bölgesel kalkınma dengesizliğini gidermektir; özel sektörün gidemediği yerlerde kurulan devlet fabrikaları bölgesel dengesizliği azaltmayı hedeflemiştir.
Türkiye'nin ilk ağır sanayi fabrikası olan Karabük Demir-Çelik Fabrikası'nın temeli devletçilik politikası çerçevesinde 1937'de atılmış (kuruluş 1937), tesis 1939'da üretime geçmiş ve yapımına kredi desteğini İngiltere sağlamıştır.
Devletçilik ilkesi doğrultusunda hazırlanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı kapsamında tekstil, şeker, kâğıt, kimya ve çimento fabrikaları kurulmuştur.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nı atlatarak yeniden tam istihdam sağlayan ilk sanayi ülkesi Almanya'dır; bunu Nazi rejiminin uyguladığı devlet yönlendirmeli ekonomi politikaları mümkün kılmıştır.
1929 Dünya Ekonomik Krizi'ne karşı Türkiye devletçiliği uygulamaya koymuş, Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'ni kurmuş, bazı ürünlerin ithalatını yasaklamış/kota uygulamış ve Beş Yıllık Sanayi Planları'nı hayata geçirmiştir; Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927) ise krizden önce çıkarıldığından krize karşı önlem değildir.
Sümerbank, Atatürk Dönemi'nde devletçilik politikası doğrultusunda sanayileşmeyi hızlandırmak; tekstil, ayakkabı (kundura) ve kâğıtçılık gibi alanlardaki fabrikaları bünyesinde toplamak için 1933'te kurulan, aynı zamanda bankacılık faaliyeti yürüten devlet kuruluşudur.
1929 Dünya Ekonomik Krizi Türkiye'yi karma/dışa bağımlı ekonomiden zorunlu olarak devletçi ekonomi modeline geçmek zorunda bırakmıştır.
ABD'nin Marshall Planı kapsamındaki yardımları nakit para yardımı içermekle birlikte özellikle sanayi ve altyapı yatırımlarına yönelmiş; üniversitelere yeni eğitim verilmesini kapsamamıştır.
İlk Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlanmasında etkili olan İktisat Bakanı Celal Bayar'dır.
1930-1934 yılları arasında gerçekleştirilen inkılaplar arasında Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti (1931), Türk Dili Tetkik Cemiyeti (1932), I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933) ve Soyadı Kanunu (1934) sayılır; hafta sonu tatilinin cumadan pazara alınması (1935) bu döneme dahil değildir.
Devletçilik ilkesinin benimsenmesinin iç nedenleri Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun beklenen başarıyı sağlayamaması, özel kesimde yeterli sermaye birikimi ve teknik eleman bulunmaması ve üretimin temel ihtiyaçları karşılayamamasıdır; 1929 Dünya Ekonomik Krizi ise dış (zorlayıcı) nedendir.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın olumsuz etkilerinden kurtulmak amacıyla Türkiye devletçilik (devlet müdahaleciliği) ilkesini benimsemiş; bu çerçevede Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanmış, ithal ikameci sanayileşme uygulanmış ve Sümerbank ile Etibank gibi devlet bankaları kurulmuştur.
Türkiye'de en son uygulanan 10. Beş Yıllık Kalkınma Planı 2014-2018 dönemini kapsamış; 2019 ve 2023'te 11. plan hazırlanmıştır.
Devletçilik ilkesi çerçevesinde Atatürk Dönemi'nde özel girişim tamamen dışlanmamış, özel sektörün kalkınamadığı alanlarda devlet yatırım yapmış ve karma ekonomi modeli benimsenmiştir.
Maden-sanayi alanında ilk Karabük Demir-Çelik Fabrikası 1939'da açılmıştır.
I. Beş Yıllık Sanayi Planı, Sovyet Rusya'nın (SSCB) teknik ve mali/kredi yardımlarıyla hazırlanmıştır (ABD değil); Orlov başkanlığındaki bir heyet yardımcı olmuştur.
Sümerbank, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kamu yatırım bankası ve ilk KİT'i olup Türk sanayisinin lokomotifi sayılmış ve Beş Yıllık Kalkınma/Sanayi Planı'nın uygulanmasını sağlamıştır.
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı çerçevesinde Sümerbank, Paşabahçe Cam Fabrikası, Kayseri Dokuma, Beykoz Şişe-Cam ve (sonraki yıllarda) Karabük Demir-Çelik gibi tesisler kurulmuş; Beykoz Deri Fabrikası ve Seydişehir Alüminyum ise bu plan kapsamında değildir.
Bu mikrokonuda sık görülen soru kalıbı: bir banka/kurum/kanunun (Sümerbank, Etibank, Halkbank, İş Bankası, Emlak ve Eytam Bankası) özel mi devlet mi olduğu, kuruluş amacı veya ait olduğu alanın sorulması ve dönem (1923-1930 liberal / 1930-1939 devletçi) ile plan numaralarının (I./II.) karıştırılmasıdır.
Örnek Sorular
Soru 1
Sümerbank ve Etibank'ın kurulması ile I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlanması Atatürk ilkelerinden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?
A) Devletçilik
B) Laiklik
C) Milliyetçilik
D) Halkçılık
E) İnkılâpçılık
Cevabı göster
Cevap: A) Devletçilik
Sümerbank, Etibank ve I. Beş Yıllık Sanayi Planı, devletin ekonomiye müdahalesini ve büyük sanayi yatırımlarını üstlenmesini öngören devletçilik ilkesinin somut uygulamalarıdır.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi 1930-1934 yılları arasında gerçekleştirilen inkılaplar arasında yer almaz?
A) Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin kurulması (1931)
B) Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin kurulması (1932)
C) I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlanması (1933)
D) Soyadı Kanunu'nun çıkarılması (1934)
E) Hafta tatilinin cumadan pazara alınması (1935)
Cevabı göster
Cevap: E) Hafta tatilinin cumadan pazara alınması (1935)
Hafta tatilinin cumadan pazara alınması 1935'te gerçekleştirilmiş olup 1930-1934 dönemine değil, 1935 yılına aittir.
Soru 3
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın finansmanından ve uygulanmasından sorumlu tutulan kurum aşağıdakilerden hangisidir?
A) Etibank
B) Ziraat Bankası
C) Merkez Bankası
D) Sümerbank
E) Sanayi ve Maadin Bankası
Cevabı göster
Cevap: D) Sümerbank
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın uygulanması ve finansmanı Sümerbank'a verilmiştir. Etibank ise madencilik ve enerji sektörünü yönetmekle görevlendirilmiştir.
Soru 4
Atatürk Dönemi'nde devletçilik uygulamalarının iller arası gelişmişlik farkını gidermeyi hedeflemesi aşağıdaki hangi uygulamayla doğrudan örtüşmektedir?
A) İstanbul gibi büyük ticaret merkezlerinde özel sektör teşviklerinin artırılması
B) Tarım bölgelerinin sanayi bölgelerine dönüştürülmesi için çiftçi kesiminden vergi alınması
C) Özel girişimin ulaşamadığı yörelere devlet fabrikalarının yapılması
D) Tüm sanayi yatırımlarının Ankara çevresinde yoğunlaştırılması
E) Yabancı şirketlere sanayi yatırımı yapmaları için bölgesel teşvik verilmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Özel girişimin ulaşamadığı yörelere devlet fabrikalarının yapılması
Devletçiliğin amaçlarından biri özel girişimin ulaşamadığı yörelerde devlet fabrikaları açarak iller arası gelişmişlik farkını azaltmaktır.
Soru 5
Devletçilik ilkesi doğrultusunda gerçekleştirilen uygulamalar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Etibank'ın kurulması
B) I. Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın hazırlanması
C) Kamu İktisadi Teşekkülleri'nin oluşturulması
D) Sümerbank'ın kurulması
E) Harf inkılabının yapılması
Cevabı göster
Cevap: E) Harf inkılabının yapılması
Harf inkılabı (Alfabe Devrimi) eğitim ve kültür alanındaki bir yeniliktir; devletçilik ilkesiyle değil inkılâpçılık veya laiklik ile ilişkilidir.
Soru 6
Cumhuriyet'in ilk döneminde (1923-1950) devlet eliyle gerçekleştirilen sanayi girişimleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaktadır?
A) Arçelik Fabrikası
B) Türk Telekom
C) Petkim Petrokimya
D) Türkiye İş Bankası'nın özelleştirilmesi
E) Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü
Cevabı göster
Cevap: E) Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü
Maden Tetkik ve Arama (MTA) Enstitüsü, Sümerbank ve I. Beş Yıllık Sanayi Planı kapsamındaki tesisler, Cumhuriyet'in ilk döneminde devlet eliyle gerçekleştirilen başlıca sanayi girişimlerinin önemli bir parçasıdır.
Soru 7
I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlanma ve uygulamaya konulma tarihleri doğru olarak aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
A) 1929'da hazırlanmış, 1930'da uygulamaya konulmuştur.
B) 1930'da hazırlanmış, 1932'de uygulamaya konulmuştur.
C) 1927'de hazırlanmış, 1928'de uygulamaya konulmuştur.
I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1933'te hazırlanmış ve 1934'te uygulamaya konulmuştur; bu nedenle 1923-1930 ya da 1924-1932 dönemlerine ait değildir.
Soru 8
Türkiye'de devletçilik ilkesi çerçevesinde hazırlanan II. Beş Yıllık Sanayi Planı'na ekonomik ve teknik destek sağlayan devlet aşağıdakilerden hangisidir?
A) Fransa
B) Büyük Britanya
C) Sovyet Rusya
D) ABD
E) Nazi Almanyası
Cevabı göster
Cevap: C) Sovyet Rusya
II. Beş Yıllık Sanayi Planı'na ekonomik ve teknik destek Sovyet Rusya tarafından sağlanmıştır. Sovyetler Birliği, Türkiye'nin devletçi sanayileşme sürecinde önemli bir destek ortağı olmuştur.
Soru 9
Türkiye Cumhuriyeti'nin uyguladığı devletçilik anlayışı ekonomik model açısından nasıl tanımlanır?
A) Özel girişimin yapamadığı büyük yatırımların devletçe üstlenildiği karma ekonomi modeli
B) Üretim araçlarının tamamının devlete ait olduğu tam devletçi (sosyalist) model
C) Tüm ekonomik faaliyetlerin serbest piyasaya bırakıldığı liberal model
D) Yabancı sermayeye öncelik tanınan dışa açık büyüme modeli
E) Ticaret ve finansın özelleştirilip sanayi yatırımlarının devlete bırakıldığı ikili model
Cevabı göster
Cevap: A) Özel girişimin yapamadığı büyük yatırımların devletçe üstlenildiği karma ekonomi modeli
Türk devletçilik anlayışı, özel girişimin yetersiz kaldığı ya da yapmak istemediği büyük sanayi yatırımlarının devlet tarafından üstlenilmesini öngörür; bu yapı karma ekonomi modeli olarak tanımlanır ve özel girişimi…
Soru 10
Atatürk Dönemi'nde 22 büyük devlet tekeli çeşitli kurumlar aracılığıyla işletilmiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu tekellerin yönetildiği kurumlar arasında yer almaktadır?
A) Türkiye Ziraat Bankası ve Vakıflar Bankası
B) Devlet Planlama Teşkilatı ve Hazine ve Maliye Müsteşarlığı
C) Türkiye İş Bankası ve Halk Bankası
D) Merkez Bankası ve Emlak ve Eytam Bankası
E) Millî Tasarruf Cemiyeti ve Ticaret ve Sanayi Odaları
Cevabı göster
Cevap: E) Millî Tasarruf Cemiyeti ve Ticaret ve Sanayi Odaları
Atatürk Dönemi'nde 22 büyük devlet tekeli; Sanayi ve Maden Bankası, Millî Tasarruf Cemiyeti ile Ticaret ve Sanayi Odaları aracılığıyla işletilmiş; Sümerbank bu tekellerin en önemli uygulayıcısı konumundadır.
Soru 11
Devletçilik ilkesi çerçevesinde 1930-1939 döneminde kurulan ya da faaliyete geçen kurumlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Sümerbank
B) I. Beş Yıllık Sanayi Planı
C) Karabük Demir-Çelik Fabrikası
D) Seydişehir Alüminyum Tesisleri
E) Etibank
Cevabı göster
Cevap: D) Seydişehir Alüminyum Tesisleri
Sümerbank (1933), Etibank (1935), Karabük Demir-Çelik Fabrikası ve I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1933) 1930-1939 devletçilik dönemine aittir; Seydişehir Alüminyum Tesisleri ise çok daha sonraki bir dönemde kurulmuştur.
Soru 12
Atatürk'ün 'toplumun genel çıkarlarını ilgilendiren kuruluşlar ile ekonomik teşebbüsleri malî ve teknik gücümüze uygun olarak devletleştirmek' şeklindeki sözleri hangi ilkeye işaret etmektedir?
A) Milliyetçilik
B) Devletçilik
C) Laiklik
D) İnkılapçılık
E) Halkçılık
Cevabı göster
Cevap: B) Devletçilik
Söz konusu ifade; kamunun çıkarına olan kurum ve teşebbüslerin devletleştirilmesini konu ettiğinden doğrudan devletçilik ilkesine işaret etmektedir.
Soru 13
II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'nin ekonomik durumu ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) II. Beş Yıllık Sanayi Planı başarıyla uygulamaya konulmuştur.
B) Savaş nedeniyle tarımda iş gücü ve sanayi üretimi düşmüştür.
C) Savunma harcamaları için ayrılan pay artmıştır.
D) Atatürk Dönemi'nden süregelen devletçilik uygulaması devam etmiştir.
E) Ekonomik zorluklar sonucunda halkın yaşam standartları gerilemiştir.
Cevabı göster
Cevap: A) II. Beş Yıllık Sanayi Planı başarıyla uygulamaya konulmuştur.
II. Beş Yıllık Sanayi Planı II. Dünya Savaşı nedeniyle uygulanamamıştır; diğer ifadeler bu döneme ait gerçek koşulları yansıtmaktadır.
Soru 14
I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlanma sürecinde etkin rol oynayan İktisat Bakanı kimdir?
A) Şükrü Saraçoğlu
B) İsmet İnönü
C) Mahmut Esat Bozkurt
D) Fethi Okyar
E) Celal Bayar
Cevabı göster
Cevap: E) Celal Bayar
I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın hazırlanmasında etkili olan İktisat Bakanı Celal Bayar'dır.
Soru 15
Atatürk Dönemi'nde madencilik ve enerji kaynaklarının işletilmesi ile enerji üretimini devlet adına yönetmek amacıyla kurulan banka aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sümerbank
B) Sanayi ve Maadin Bankası
C) İş Bankası
D) Etibank
E) Halk Bankası
Cevabı göster
Cevap: D) Etibank
Etibank, Atatürk Dönemi'nde yer altı kaynaklarının (madencilik) işletilmesi ve enerji sektörünün devlet adına yönetilmesi amacıyla kurulmuş devlet bankasıdır.