KPSS Tarih kapsamında Devletçilik ilkesi konusunda bilmen gereken 11 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'Halkın ihtiyaçları için devlet eliyle yatırım yapma' tanımı doğrudan devletçilik ilkesiyle ilişkilidir.
Atatürk, devletçilik ilkesinin geçmişten miras kalan bir model olmadığını, Türkiye'nin kendi ihtiyaçlarından doğan ve milli egemenliğe dayanan özgün bir uygulama olduğunu vurgulamıştır.
Devletçilik ilkesi, özel girişimin (özel sermayenin) yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye doğrudan müdahale etmesini ve yönlendirici rol üstlenmesini öngören iktisadi bir ilkedir.
Bayındırlık ve ulaştırma alanında yapılan devrimler (okul, hastane, kamu binaları yapımı ve modern kentleşme) devletçilik ilkesi kapsamında değerlendirilir.
Devletçilik ilkesi halkçılığı tamamlayıcı niteliktedir ve temel amacı Türk milletinin refah düzeyini yükseltip güçlü bir ekonomi oluşturmaktır.
Özel sermayeli kuruluşlar (örneğin Alpullu Şeker Fabrikası, İş Bankası) devletçilik ilkesi doğrultusunda yapılan çalışmalar arasında sayılamaz; çünkü devletçilik devletin doğrudan ekonomik faaliyetini esas alır.
Devletçilik ilkesinin benimsenmesinde 1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin etkisi ve Türkiye'de yatırım yapacak özel sermayenin yetersizliği belirleyici olmuş; ilke bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır.
Devletçilik ilkesi Atatürk ilkeleri arasında en son (1930'dan itibaren) uygulamaya konmuş, 1931'de CHP'nin III. Kurultayı'nda parti programına girmiş ve 1937'de Anayasa hükmü hâline gelmiştir.
Lozan Barış Antlaşması ile kapitülasyonların kaldırılması, devletçi politikaların uygulanmasını kolaylaştırmış; devletçilik tam bağımsızlığı ve milli ekonominin korunmasını amaçlamıştır.
Şeyh Sait İsyanı (1925), Ağrı (Ararat) Olayları ve Mustafa Kemal'e İzmir suikast girişimi (1926), inkılap döneminin köklü dönüşümlerine ve yeni rejime karşı çıkan tepki hareketleridir; devletçilik ilkesi 1930'lardan sonra uygulandığından bu olaylar doğrudan devletçiliğe tepki olarak nitelendirilemez.
Atatürk ilkelerinden devletçilik dışındakiler Fransız Devrimi'nden etkilenmiştir; devletçilik ise Türkiye'nin ihtiyaçlarından doğmuş özgün bir ilkedir.
Örnek Sorular
Soru 1
Devletçilik ilkesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Devletçilik, halkın ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla devletin doğrudan yatırım üstlenmesini içerir.
B) Devletçilik, halkın bireysel tasarruflarını yönlendirerek ekonomik kalkınmayı sağlamayı amaçlar.
C) Devletçilik, özel girişimcilerin kâr amacıyla yaptığı yatırımları devlet güvencesine alan bir ilkedir.
D) Devletçilik, yabancı sermayenin ülkeye çekilmesini kolaylaştırmak için devletin aracılık etmesini öngörür.
E) Devletçilik, piyasa mekanizmasını tamamen kaldırarak tüm ekonomik faaliyetleri merkezden planlamayı hedefler.
Cevabı göster
Cevap: A) Devletçilik, halkın ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla devletin doğrudan yatırım üstlenmesini içerir.
Devletçilik ilkesinin tanımsal özü, halkın ihtiyaçları doğrultusunda devletin yatırımı doğrudan üstlenmesidir.
Soru 2
Devletçilik ilkesinin Atatürk ilkeleri arasındaki konumu ve temel amacı düşünüldüğünde, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Devletçilik, cumhuriyetçilik ilkesinin ekonomik boyutunu oluşturur ve ulusal birliği pekiştirmeyi amaçlar.
B) Devletçilik, halkçılığı tamamlayıcı nitelikte olup Türk milletinin refah düzeyini yükseltmeyi ve güçlü bir ekonomi kurmayı hedefler.
C) Devletçilik, laikliği destekler nitelikte olup ekonomik alanda dini kurumların etkisini kırmayı amaçlar.
D) Devletçilik, milliyetçiliğin ekonomik uzantısıdır ve Türklerin ekonomide öne çıkarılmasına hizmet eder.
E) Devletçilik, inkılapçılıkla örtüşür; eskimiş iktisadi yapıları yıkarak modern kapitalist sistemi kurmayı hedefler.
Cevabı göster
Cevap: B) Devletçilik, halkçılığı tamamlayıcı nitelikte olup Türk milletinin refah düzeyini yükseltmeyi ve güçlü bir ekonomi kurmayı hedefler.
Devletçilik ilkesi, halkçılığı tamamlayıcı bir nitelik taşımakta; temel amacı halkın genel refahını yükseltmek ve güçlü, bağımsız bir milli ekonomi oluşturmaktır.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi devletçilik ilkesinin temel iktisadi anlayışını en doğru biçimde yansıtmaktadır?
A) Tüm üretim araçlarının devlet mülkiyetine alınması ve serbest piyasanın tamamen kaldırılması
B) Yabancı sermayenin teşvik edilerek sanayi yatırımlarının özel sektöre bırakılması
C) Özel girişimin egemen olduğu piyasaya devletin müdahale etmekten kaçınması
D) Özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye yön vermesi
E) Ekonomik kararların merkez yerine yerel yönetimlerce alınması
Cevabı göster
Cevap: D) Özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye yön vermesi
Devletçilik, tüm üretim araçlarının devlet mülkiyetine alınmasına değil; özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin ekonomiye doğrudan müdahale edip yönlendirici rol üstlenmesine dayanır.
Soru 4
Atatürk ilkelerinden hangisi, herhangi bir yabancı modelden ya da geçmiş bir deneyimden devşirilmeyip Türkiye'nin kendi koşullarından ve milli egemenlik anlayışından doğan özgün niteliğiyle öne çıkar?
A) Cumhuriyetçilik
B) Milliyetçilik
C) Laiklik
D) İnkılapçılık
E) Devletçilik
Cevabı göster
Cevap: E) Devletçilik
Atatürk, devletçilik ilkesinin geçmişten ya da yabancı bir modelden miras kalmadığını, Türkiye'nin özgün koşullarından ve milli egemenliğinden beslendiğini özellikle vurgulamıştır.
Soru 5
Devletçilik ilkesinin benimsenmesini açıklayan iki farklı yaklaşım karşılaştırıldığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi bu iki yaklaşım arasındaki ayrımı doğru biçimde ortaya koyar?
A) İlki uluslararası hukuksal düzenlemeleri, ikincisi iç siyasi tercihleri öne çıkarır.
B) İlki devletçiliği kapitülasyonların kaldırılmasıyla, ikincisi yalnızca Osmanlı borç mirasıyla açıklar.
C) İlki Lozan ile kazanılan egemenliği, ikincisi 1929 krizi ve özel sermaye yetersizliğini belirleyici sayar.
D) İlki devletçiliği ideolojik tercih, ikincisi Fransız Devrimi'nden devralınan bir ilke olarak görür.
E) İlki devletçiliğin anayasaya parti programından önce girdiğini, ikincisi tersini savunur.
Cevabı göster
Cevap: C) İlki Lozan ile kazanılan egemenliği, ikincisi 1929 krizi ve özel sermaye yetersizliğini belirleyici sayar.
Bir görüş devletçiliği Lozan ile kapitülasyonların kaldırılmasının sağladığı hukuki bağımsızlıkla ilişkilendirir; diğer görüş 1929 Dünya Ekonomik Krizi ve özel sermayenin yetersizliği gibi ekonomik zorunlulukları öne…
Soru 6
Devletçilik ilkesinin benimsenmesini açıklayan iki farklı etken karşılaştırıldığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi bu etkenler arasındaki temel farkı doğru biçimde ortaya koyar?
A) Her iki etken de ekonomik iç koşulları yansıtır; ikisinin de uluslararası bir boyutu bulunmaz.
B) Lozan'la egemenlik zemini hazırlanırken, 1929 krizi ve sermaye yetersizliği iktisadi zorunluluğu doğurmuştur.
C) Lozan devletçiliği ideolojik olarak benimsetmiş, 1929 krizi ise bu ilkenin uygulamadan kalkmasına yol açmıştır.
D) İki etken de dış baskıların ürünüdür; iç ekonomik koşulların ilke üzerindeki katkısı görmezden gelinir.
E) Kapitülasyonların kaldırılması özel sermayeyi güçlendirip devletçiliği büsbütün gereksiz kılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Lozan'la egemenlik zemini hazırlanırken, 1929 krizi ve sermaye yetersizliği iktisadi zorunluluğu doğurmuştur.
Lozan ile kapitülasyonların kaldırılması uluslararası hukuksal zemini temizleyerek devletçi politikalara alan açtı (egemenlik boyutu).
Soru 7
1930'ların başında Türkiye'de pamuk işleme tesisi kurulması planlanmaktadır. Yerel tüccarların yatırım yapacak birikimi yoktur; yabancı şirketler de kârlı bulmadığından ilgilenmemektedir. Hükümet, tesisi bizzat kurup işletmeye karar verir. Bu karar hangi ilkenin doğrudan uygulamasıdır?
A) Halkçılık
B) Milliyetçilik
C) İnkılapçılık
D) Devletçilik
E) Laiklik
Cevabı göster
Cevap: D) Devletçilik
Senaryoda özel sermayenin (yerel tüccarlar) yatırım yapamadığı, yabancı girişimin ilgisiz kaldığı bir konuda devlet doğrudan tesis kurup işletmektedir.
Soru 8
"Toplumun gereksinimleri doğrultusunda kamu eliyle yatırım yapılması" anlayışı, Atatürk ilkelerinden hangisini doğrudan tanımlar?
A) Devletçilik
B) Halkçılık
C) Milliyetçilik
D) İnkılapçılık
E) Laiklik
Cevabı göster
Cevap: A) Devletçilik
Toplumun gereksinimleri doğrultusunda kamu eliyle yatırım yapmak, devletçilik ilkesinin doğrudan ve temel tanımıdır.
Soru 9
Bir tarihçi, 1930'lı yıllarda sanayileşmekte olan X ülkesini incelemektedir. Bu ülkede güçlü bir yerel sermaye sınıfı bulunmakta, uluslararası piyasalar da istikrarlı bir seyir izlemektedir. Tarihçi, X ülkesinin bu dönemde Türkiye'deki devletçilik uygulamasını birebir taklit edemeyeceğini öne sürmektedir. Bu çıkarımın dayandığı temel gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?
A) O ülkenin geçmişte herhangi bir savaş yaşamamış olması, devletçi bir modeli baştan gereksiz kılar.
B) Bu ilke Türkiye'de yatırımcı birikiminin bulunmaması ve dünya ölçekli bir bunalımın ürünüyken, o ülkede bu koşullar yoktur.
C) O ülke demokratik bir düzene sahip olduğundan, kamu eliyle müdahale anayasal bir engele takılır.
D) Türkiye'deki uygulama yalnızca tarım kesimine yönelik kalmıştı; o ülkenin gelişmiş sanayi yapısı ise bu modeli baştan uygulanamaz kılar.
E) Devletçilik, çok partili rejimlerde işlemeyen bir model olduğundan, o ülkenin demokratik yapısı bunu dışlar.
Cevabı göster
Cevap: B) Bu ilke Türkiye'de yatırımcı birikiminin bulunmaması ve dünya ölçekli bir bunalımın ürünüyken, o ülkede bu koşullar yoktur.
Türkiye'de devletçilik, 1929 krizi ve yurt içinde yatırım yapacak birikimin bulunmaması gibi zorunlu koşulların ürünüydü.
Soru 10
Devletçilik ilkesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Devletçilik, halkın temel ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik yatırımların devlet tarafından yapılmasını öngörür.
B) Devletçilik ilkesi çerçevesinde devlet, ekonomik faaliyetlerin yönlendirilmesinde etkin bir rol üstlenir.
C) Devletçilik, özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin doğrudan ekonomiye müdahalesini meşrulaştırır.
D) Devletçilik, halk için yapılan yatırımların yalnızca özel şirketler aracılığıyla hayata geçirilmesini esas alır.
E) Devletçilik, Türkiye'nin özgün koşullarından doğan ve milli ekonomiyi güçlendirmeyi hedefleyen bir ilkedir.
Cevabı göster
Cevap: D) Devletçilik, halk için yapılan yatırımların yalnızca özel şirketler aracılığıyla hayata geçirilmesini esas alır.
Yanlış olan ifade, halk için yapılan yatırımların yalnızca özel şirketler aracılığıyla gerçekleştirilmesini esas alan ifadedir.
Soru 11
Devletçilik ilkesinin CHP parti programına girdiği kurultay ile Anayasa hükmü hâline geldiği yıl sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
A) I. Kurultay (1923) — 1924
B) II. Kurultay (1927) — 1931
C) III. Kurultay (1931) — 1937
D) IV. Kurultay (1935) — 1937
E) V. Kurultay (1938) — 1934
Cevabı göster
Cevap: C) III. Kurultay (1931) — 1937
Devletçilik ilkesi 1931'de CHP'nin III. Kurultayı'nda parti programına girmiş; 1937'de yapılan Anayasa değişikliğiyle anayasal güvence altına alınmıştır.
Soru 12
Lozan Barış Antlaşması'nda kapitülasyonların kaldırılmasının devletçilik ilkesiyle bağlantısı düşünüldüğünde, aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?
A) Kapitülasyonların kaldırılması dış ticareti serbestleştirerek özel sektörü büyütmüş, böylece devletçiliği bütünüyle geri plana atmıştır.
B) Lozan, yabancı sermayeye tanınan imtiyazları genişleterek devletçi politikaların önünü kapatmıştır.
C) Kapitülasyonların kaldırılması, devletçiliğin doğuşundaki belirleyici tek etken olarak kabul edilir.
D) Lozan Antlaşması iktisadi hükümler içermediğinden devletçi politikalarla ilişkilendirilemez.
E) Kapitülasyonların kaldırılması bağımsızlık ortamı yaratmış ve milli ekonomiyi koruyan devletçi politikaları kolaylaştırmıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) Kapitülasyonların kaldırılması bağımsızlık ortamı yaratmış ve milli ekonomiyi koruyan devletçi politikaları kolaylaştırmıştır.
Lozan'da kapitülasyonların kaldırılması yabancı müdahaleyi geriletip tam bağımsız bir milli ekonomi kurmanın zeminini hazırlamış, devletçi politikaların hayata geçirilmesini kolaylaştırmıştır.
Soru 13
Devletin bizzat üretim ve işletmecilik yapması yerine, kuruluşun sermayesi özel kişi ya da kurumlara ait olması, o kuruluşun hangi ilkenin kapsamı dışında kalacağının temel ölçütüdür?
A) Devletçilik
B) Laiklik
C) Halkçılık
D) Milliyetçilik
E) İnkılapçılık
Cevabı göster
Cevap: A) Devletçilik
Devletçilik ilkesi, devletin doğrudan ekonomik faaliyetine dayanır; sermayesi özel kişilere ait kuruluşlar bu ilkenin kapsamına girmez. Diğer seçenekler ekonomik faaliyet alanını düzenleyen bir ilke değildir.
Soru 14
Özel sermayenin yetersiz kaldığı ekonomik alanlarda devletin bizzat yatırımcı ve yönlendirici konuma geçmesini öngören iktisadi ilke, Atatürk ilkeleri içinde hangisiyle karşılanmaktadır?
A) Halkçılık
B) İnkılapçılık
C) Milliyetçilik
D) Cumhuriyetçilik
E) Devletçilik
Cevabı göster
Cevap: E) Devletçilik
Özel sermayenin yetersiz kaldığı alanlarda devletin doğrudan yatırımcı ve yönlendirici konuma geçmesi, devletçilik ilkesinin tanımsal özüdür.
Soru 15
Devletçilik ilkesi, devletin ekonomiye doğrudan yatırımcı ve işletmeci olarak katılmasını esas alır. Buna göre aşağıdaki kuruluşlardan hangisi, devletçilik ilkesinin bir uygulaması olarak değerlendirilemez?
A) Sümerbank
B) Etibank
C) Türkiye İş Bankası
D) Devlet Demir Yolları
E) Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü
Cevabı göster
Cevap: C) Türkiye İş Bankası
Devletçilik, devletin doğrudan iktisadi faaliyetini esas alır.