Çok partili hayata geçiş, Demokrat Parti (1946) ve 1950 seçimleri Soruları
KPSS Tarih · 49 özgün soru · açıklamalı çözümler
Çok partili hayata geçiş, Demokrat Parti (1946) ve 1950 seçimleri — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Çok partili hayata geçiş, Demokrat Parti (1946) ve 1950 seçimleri konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Demokrasilerde muhalefet hükümeti denetler; Türkiye'de muhalefet partileri Atatürk Dönemi'nde denenmiş olsa da tam anlamıyla çok partili düzene ancak 1946'da geçilebilmiştir.
Demokrat Parti 1950 seçimlerinde 'Yeter söz milletindir' sloganını kullanmış ve bu slogan partiyi iktidara taşımıştır.
Demokrat Parti 1950-1960 arasında tek başına iktidarda kalmış ve 27 Mayıs 1960 darbesiyle iktidardan uzaklaştırılmıştır; bu dönemde nisbi temsil seçim sistemine geçilmemiştir.
DP dönemi sorularında NATO'ya üyelik (1952), ODTÜ'nün kuruluşu gibi gelişmeler konu edilir.
Toprak reformu niteliğindeki Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu 1945'te CHP/İnönü iktidarında çıkarılmıştır; DP'nin kuruluş sürecini etkileyen iç gelişme ise CHP içindeki Dörtlü Takrir hareketidir.
Cumhuriyetin ilk yıllarında çok partili hayata geçiş denemelerinin başarısızlığında rejim karşıtı isyanlar, laikliğin yerleşmemesi, tek dereceli seçim ve siyasi olgunluk eksikliği etkili olmuştur (II. Dünya Savaşı etkili değildir).
21 Temmuz 1946 seçimleri Türkiye'nin ilk çok partili genel seçimidir; ilk kez tek dereceli yapılmış, açık oy-gizli sayım sistemi nedeniyle tartışmalıdır ve CHP kazanmıştır (Başbakan Recep Peker).
1945-1950 arasında Türkiye'de Demokrat Parti'nin kurulması, Avrupa Konseyi'ne üyelik ve Yüksek Seçim Kurulu'nun oluşturulması yaşanmıştır (IMF'ye borç başvurusu bu döneme ait değildir).
Türkiye'nin Marshall Planı'na dahil edilmesinin temel etkeni, Türkiye'nin Avrupa'nın yeniden yapılandırılmasına katkıda bulunacağı düşüncesidir.
Fuat Köprülü 1950-1956 arası DP döneminde dışişleri bakanlığı yapmış; 'Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar' ve 'Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu' başlıca eserleridir.
1948'de Fevzi Çakmak'ın fahri başkanlığında, Osman Bölükbaşı ve Yusuf Hikmet Bayur gibi DP'den ayrılanlar tarafından Millet Partisi kurulmuştur.
Millet Partisi ve Hürriyet Partisi Demokrat Parti'den ayrılmalar sonucu kurulmuş; Serbest Cumhuriyet Fırkası ise CHP döneminde kurulmuştur.
12 Temmuz 1947 Beyannamesi, İsmet İnönü tarafından yayımlanan ve DP'nin siyasi faaliyetlerini güvence altına alan, iktidar-muhalefet ilişkisini düzenleyen bildiridir.
Demokrat Parti 1950-1954 döneminde liberal ekonomi izlemiş, yabancı sermayeye açılmış, tarımda makineleşmeye gitmiş ve milli gelirde yaklaşık %13 büyüme kaydetmiştir.
Türkiye NATO temsilciliği yapıp DP döneminde dışişleri görevinden sonra idam edilenler arasında Fatin Rüştü Zorlu (ve Hasan Polatkan) sayılır.
Demokrat Parti dönemi dış politikasında Bağdat Paktı'na üyelik, IMF'den ilk kez borç başvurusu ve ilk kez bir ABD başkanının Türkiye'yi ziyareti yer alır (Helsinki Sözleşmesi 1975'e aittir).
DP iktidarı döneminde Petrol Kanunu çıkarılmış (1954), Arapça ezan yasağı kaldırılmış, Avrupa Konseyi'ne üye olunmuş ve IMF'den borç başvurusu yapılmıştır.
Çok partili hayata geçiş denemeleriyle demokratik yönetim ve mecliste farklı görüşlerin temsili amaçlanmıştır (güçler birliği ise meclis hükümeti sisteminin özelliğidir).
Türkiye'de planlı ekonomiye geçiş 1960 sonrasında başlamış; Beş Yıllık Kalkınma Planları DPT tarafından hazırlanmış ve TÜBİTAK 1963'te kurulmuştur.
1960 askeri darbesi Demokrat Parti'ye karşı yapılmış; darbenin ardından DP'nin devamı niteliğinde Adalet Partisi kurulmuştur.
Dörtlü Takrir, 12 Haziran 1945'te Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü tarafından CHP Meclis Grubuna sunulan; meclis denetiminin artırılması ve temel hakların genişletilmesini isteyen önergedir ve DP'nin kuruluşuna zemin hazırlamıştır.
Demokrat Parti 7 Ocak 1946'da Celal Bayar başkanlığında resmen kurulmuştur.
Örnek Sorular
Soru 1
'Yeter söz milletindir' sloganı hangi partinin 1950 seçimlerindeki seçim kampanyasıyla özdeşleşmiştir?
A) Demokrat Parti
B) Millet Partisi
C) Cumhuriyet Halk Partisi
D) Millî Kalkınma Partisi
E) Hürriyet Partisi
Cevabı göster
Cevap: A) Demokrat Parti
1950 seçimlerinde Demokrat Parti 'Yeter söz milletindir' sloganını kullanmış ve bu slogan partiyi iktidara taşımıştır.
Soru 2
1950 genel seçimlerinde Demokrat Parti'nin aldığı oy oranı ve kazandığı milletvekili sayısı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) %42,3 oy – 280 milletvekili
B) %61,8 oy – 416 milletvekili
C) %55,2 oy – 396 milletvekili
D) %55,2 oy – 416 milletvekili
E) %29,6 oy – 416 milletvekili
Cevabı göster
Cevap: D) %55,2 oy – 416 milletvekili
1950 seçimlerinde DP %55,2 oy oranıyla 416 milletvekili çıkarmış, büyük çoğunluğu elde ederek hükümeti kurmuştur. CHP ise %29,6 oy almasına rağmen çoğunluk sistemi nedeniyle yalnızca 69 sandalye kazanabilmiştir.
Soru 3
Demokrat Parti döneminde Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulmasının temelini oluşturan antlaşmalar aşağıdakilerden hangisinde birlikte ve doğru verilmiştir?
A) Lozan Antlaşması ve Balkan Paktı
B) Zürih ve Londra antlaşmaları
C) Paris Barış Antlaşması ve Atina Protokolü
D) Montrö Sözleşmesi ve Ankara Antlaşması
E) Rodos Mütarekesi ve Cenevre Protokolü
Cevabı göster
Cevap: B) Zürih ve Londra antlaşmaları
DP döneminde Kıbrıs meselesini çözüme kavuşturmak amacıyla Zürih ve Londra antlaşmaları imzalanmış; bu antlaşmalar Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kuruluşunun temelini oluşturmuştur.
Soru 4
1946 ve 1950 seçimlerini birbirinden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1946 seçimleri açık oy-gizli sayım, 1950 seçimleri ise gizli oy-açık sayım esasına göre yapılmıştır.
B) 1946 seçimleri gizli oy-açık sayım, 1950 seçimleri ise açık oy-gizli sayım esasına göre yapılmıştır.
C) 1946'da çok partili seçim yapılmış, 1950'de tek partili sisteme dönülmüştür.
D) 1946 seçimlerinde nispi temsil, 1950 seçimlerinde çoğunluk sistemi uygulanmıştır.
E) 1946 seçimlerinde erkekler, 1950 seçimlerinde ise kadınlar da oy kullanmıştır.
Cevabı göster
Cevap: A) 1946 seçimleri açık oy-gizli sayım, 1950 seçimleri ise gizli oy-açık sayım esasına göre yapılmıştır.
1946 seçimleri açık oy-gizli sayım yöntemiyle yapılmış; bu yöntem hileli sayım eleştirilerine yol açmıştır. 1950 seçimleri ise gizli oy-açık sayım esasına geçilerek gerçekleştirilmiş, 'Beyaz Devrim' olarak anılmıştır.
Soru 5
Demokrat Parti dönemi dış politika gelişmeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Türkiye'nin Bağdat Paktı'na üye olması
B) IMF'den ilk kez borç başvurusunun yapılması
C) Bir ABD başkanının ilk kez Türkiye'yi ziyaret etmesi
D) Helsinki Nihai Senedi'nin Türkiye tarafından imzalanması
E) Türkiye'nin NATO üyeliğinin gerçekleşmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Helsinki Nihai Senedi'nin Türkiye tarafından imzalanması
Helsinki Nihai Senedi 1975'te imzalanmış olup DP dönemine (1950–1960) değil, sonraki yıllara aittir. Bağdat Paktı üyeliği, IMF borç başvurusu ve ABD başkanının ziyareti DP döneminde yaşanmıştır.
Soru 6
Türkiye'de çok partili hayata geçiş sürecini doğrudan etkileyen gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Dörtlü Takrir'in TBMM'ye sunulması
B) Demokrat Parti'nin kurulması
C) Türkiye'nin Kore Savaşı'na asker göndermesi
D) 1950 seçimlerinde DP'nin iktidara gelmesi
E) 1946 seçimlerinin yapılması
Cevabı göster
Cevap: C) Türkiye'nin Kore Savaşı'na asker göndermesi
Dörtlü Takrir, DP'nin kuruluşu ve 1946/1950 seçimleri çok partili hayata geçişi doğrudan etkileyen gelişmelerdir.
Soru 7
II. Dünya Savaşı sonrasında çok partili hayata geçiş sürecinde Türkiye'de kurulan ilk siyasi parti aşağıdakilerden hangisidir?
A) Millî Kalkınma Partisi
B) Millet Partisi
C) Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi
D) Demokrat Parti
E) Serbest Cumhuriyet Fırkası
Cevabı göster
Cevap: A) Millî Kalkınma Partisi
Çok partili hayata geçiş sürecinde 18 Temmuz 1945'te Nuri Demirağ tarafından kurulan Millî Kalkınma Partisi, bu dönemin ilk partisidir. DP ise 7 Ocak 1946'da kurulmuştur.
Soru 8
Türkiye'de çok partili siyasi hayata geçiş denemeleri Atatürk Dönemi'nde de gerçekleştirilmiş olmakla birlikte, tam anlamıyla çok partili düzene geçilmesi hangi yıla nasip olmuştur?
A) 1923
B) 1930
C) 1938
D) 1950
E) 1946
Cevabı göster
Cevap: E) 1946
Türkiye'de muhalefet partileri Atatürk Dönemi'nde (1924 ve 1930) denenmiş; ancak bu girişimler başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Gerçek anlamda çok partili düzene geçiş 1946'da Demokrat Parti'nin kurulmasıyla sağlanmıştır.
Soru 9
Demokrat Parti'nin kuruluş tarihi ve ilk genel başkanı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) 12 Haziran 1945 — Adnan Menderes
B) 21 Temmuz 1946 — Refik Koraltan
C) 7 Ocak 1946 — Celal Bayar
D) 14 Mayıs 1950 — Adnan Menderes
E) 12 Temmuz 1947 — Fuat Köprülü
Cevabı göster
Cevap: C) 7 Ocak 1946 — Celal Bayar
Demokrat Parti, 7 Ocak 1946'da Celal Bayar'ın başkanlığında resmen kurulmuştur.
Soru 10
27 Mayıs 1960 darbesinin ardından yargılanarak idam edilen ve Demokrat Parti döneminde hem NATO temsilciliği hem de Dışişleri Bakanlığı görevini üstlenen isim kimdir?
A) Adnan Menderes
B) Refik Koraltan
C) Hasan Polatkan
D) Celal Bayar
E) Fatin Rüştü Zorlu
Cevabı göster
Cevap: E) Fatin Rüştü Zorlu
Fatin Rüştü Zorlu, DP döneminde NATO temsilciliği ve Dışişleri Bakanlığı görevlerini yürütmüş; 27 Mayıs sonrasında Hasan Polatkan ile birlikte idam edilmiştir.
Soru 11
1950'de Demokrat Parti döneminde gerçekleştirilen din alanındaki düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurulması
B) Türkçe Kuran kurslarının yaygınlaştırılması
C) Cami inşaatlarının devlet desteğiyle hızlandırılması
D) İlahiyat Fakültesi'nin açılması
E) Ezanın yeniden Arapça okunmasına izin verilmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Ezanın yeniden Arapça okunmasına izin verilmesi
1932'de başlayan Türkçe ezan uygulaması, 1950'de DP iktidarı döneminde kaldırılarak Arapça ezana geri dönülmüştür. Bu gelişme DP'nin din politikasının simgesi haline gelmiştir.
Soru 12
CHP'den ihraç edilerek Demokrat Parti'nin kuruluş sürecini hızlandıran, 11 Temmuz 1945'te partiden çıkarılan isimler hangileridir?
A) Celal Bayar ve Refik Koraltan
B) Refik Koraltan ve Osman Bölükbaşı
C) Adnan Menderes ve Fuat Köprülü
D) Fuat Köprülü ve Celal Bayar
E) Adnan Menderes ve Refik Koraltan
Cevabı göster
Cevap: C) Adnan Menderes ve Fuat Köprülü
11 Temmuz 1945'te CHP'den ihraç edilenler Adnan Menderes ve Fuat Köprülü'dür; bu gelişme DP'nin kuruluşunu hızlandırmıştır.
Soru 13
Cumhuriyet döneminde çok partili hayata geçiş denemeleriyle ulaşılmak istenen asıl hedef nedir?
A) Meclisteki güçler birliğinin pekiştirilmesi
B) Farklı siyasi görüşlerin mecliste temsil edilebilmesi
C) Anayasal monarşi sistemine zemin hazırlanması
D) Yargı bağımsızlığı ilkesinin güçlendirilmesi
E) Meclis hükümeti sisteminin kalıcı kılınması
Cevabı göster
Cevap: B) Farklı siyasi görüşlerin mecliste temsil edilebilmesi
Çok partili hayata geçiş denemeleriyle demokratik yönetim anlayışı ve farklı siyasi görüşlerin mecliste temsil edilebilmesi amaçlanmıştır. Güçler birliği ise meclis hükümeti sistemine özgü bir kavramdır.
Soru 14
6-7 Eylül 1955 olaylarının fitilini ateşlediği ileri sürülen asılsız haber aşağıdakilerden hangisidir?
A) Atatürk'ün Selanik'teki evinin yakıldığına dair haber
B) Kıbrıs'ta Türklere yönelik katliam yapıldığına dair haber
C) Yunanistan'ın Kıbrıs'ı işgal ettiğine dair haber
D) Rum azınlığın İstanbul'da silahlı isyan başlattığına dair haber
E) İngiliz kuvvetlerinin Türk konsolosluğuna saldırdığına dair haber
Cevabı göster
Cevap: A) Atatürk'ün Selanik'teki evinin yakıldığına dair haber
6-7 Eylül 1955 olayları, Kıbrıs meselesiyle gergin bir ortamda Atatürk'ün Selanik'teki doğduğu evin yakıldığına dair asılsız bir haberin yayılmasıyla başlamış ve İstanbul'da azınlıklara ait mülkleri hedef alan şiddet…
Soru 15
1945–1950 yılları arasındaki dönemde Türkiye'de yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Demokrat Parti'nin kurulması
B) Türkiye'nin Avrupa Konseyi'ne üye olması
C) Yüksek Seçim Kurulu'nun oluşturulması
D) Çok partili genel seçimin ilk kez düzenlenmesi
E) IMF'ye ilk borç başvurusunun yapılması
Cevabı göster
Cevap: E) IMF'ye ilk borç başvurusunun yapılması
IMF'ye borç başvurusu Demokrat Parti iktidarı dönemine (1950 sonrası) aittir; 1945–1950 arasında gerçekleşmemiştir. Diğer gelişmeler ise bu döneme aittir.