Çok partili hayat denemeleri (Terakkiperver CF 1924, Serbest CF 1930, Menemen) Soruları
KPSS Tarih · 32 özgün soru · açıklamalı çözümler
Çok partili hayat denemeleri (Terakkiperver CF 1924, Serbest CF 1930, Menemen) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Çok partili hayat denemeleri (Terakkiperver CF 1924, Serbest CF 1930, Menemen) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Atatürk, Menemen Olayı üzerine 'Kubilay'ın temiz kanı ile Cumhuriyet yaşama yeteneğini tazelemiş ve güçlendirmiş olacaktır' sözüyle tepki göstermiştir.
Atatürk Dönemi'nde çok partili hayata iki kez (1924 TCF, 1930 SCF) geçilmek istenmiş, ancak her iki deneme de başarısız olup partiler kapatılmıştır.
Çok partili denemelerin kronolojisi: Terakkiperver CF kuruluşu (1924) → Şeyh Sait İsyanı (1925) → Serbest CF kuruluşu/feshi (1930) → Menemen Olayı (Aralık 1930).
Serbest Cumhuriyet Fırkası, bünyesinde rejim/laiklik karşıtı gerici unsurların toplanması üzerine hükümet tarafından değil, bizzat Ali Fethi Okyar tarafından 17 Aralık 1930'da feshedilmiştir.
Türk kadınına 3 Nisan 1930 Belediye Kanunu ile belediye seçimlerine katılma hakkı verilmiş; 1930 yerel seçimlerine CHF ve SCF katılmış, Terakkiperver CF ise 1925'te kapatıldığından katılamamıştır.
Mustafa Kemal Aralık 1924'te Times muhabirine 'hâkimiyet-i milliye esasına dayanan ülkelerde siyasi partilerin varlığı tabiîdir' demiş; bu sözler Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşuyla ilişkilidir.
Serbest Cumhuriyet Fırkası, Atatürk'ün isteği ve desteğiyle 12 Ağustos 1930'da Ali Fethi Okyar tarafından kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci muhalefet partisidir.
Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kuran Ali Fethi Okyar, daha önce Paris büyükelçiliği ve başbakanlık yapmış deneyimli bir devlet adamıdır.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Rauf Orbay ve Adnan Adıvar'dır; Fevzi Çakmak ve Rıza Nur kurucu değildir.
Atatürk Dönemi'nde (1919-1938) Halk Fırkası (1923), Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) kurulmuş; Millî Kalkınma Partisi (1945) ve Demokrat Parti (1946) ise bu döneme ait değildir.
Menemen (Kubilay) Olayı 23 Aralık 1930'da İzmir'in Menemen ilçesinde çıkmış; Derviş Mehmet önderliğindeki isyancılar Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay'ı şehit etmiştir.
Menemen Olayı, bazı komutanların isyancılara karşı tutumu nedeniyle İstiklal Mahkemelerinde yargılamalara yol açmıştır.
Atatürk Dönemi'nde siyasi parti kurup aynı zamanda genel başkanlığını da üstlenenler Ali Fethi Okyar (SCF) ve Kâzım Karabekir (TCF)'dir.
Menemen Olayı, saltanat ve hilafeti geri getirmeyi, cumhuriyet rejimini ve inkılapları sona erdirmeyi amaçlayan dinî-irticai nitelikte bir ayaklanmadır.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF), 17 Kasım 1924'te kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisidir ve genel başkanı Kâzım Karabekir'dir.
Çok partili hayata geçiş denemeleri, halkın görüşünün yönetime yansımasını amaçladığından cumhuriyetçilik ilkesini gerçekleştirmeye yöneliktir; denemelerin başarısızlığı bu ilkenin tam uygulanmasını olumsuz etkilemiştir.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası programında serbest ekonomi (liberalizm), 'dinî inançlara saygı', yerinden yönetim (ademimerkeziyet) ve tek dereceli seçim gibi ilkeler yer almıştır.
Terakkiperver ve Serbest Cumhuriyet Fırkalarının ortak özellikleri liberal ekonomi ve tek dereceli seçim sistemini benimsemeleridir; 'dinî inançlara saygı' ifadesi ise yalnızca TCF'ye özgüdür.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın genel sekreterliğini Ali Fuat Cebesoy yürütmüştür.
1930-1946 arası çok partili yaşama izin verilmemesinin temel amacı cumhuriyet rejimini, laik devlet yapısını ve ulusal bağımsızlığı korumak ve inkılapların yerleşmesini sağlamaktır.
Gerçek anlamda çok partili hayata geçiş Atatürk Dönemi'nde değil, 1946'da gerçekleşmiştir.
Cumhuriyet Halk Fırkası ekonomide devletçiliği ve merkeziyetçiliği savunurken, Terakkiperver ve Serbest Cumhuriyet Fırkaları liberalizmi (serbest ekonomi) benimsemiştir.
Örnek Sorular
Soru 1
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın programında yer alan ilkeler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Serbest ekonomi, dinî inançlara saygı ve ademimerkeziyet
B) Laiklik, halkçılık ve devlet planlaması
C) Devletçilik, merkeziyetçilik ve çift dereceli seçim
D) Sosyalizm, ulusal sanayileşme ve merkezî planlama
E) Milliyetçilik, askerî yönetim ve sınırlı parlamentarizm
Cevabı göster
Cevap: A) Serbest ekonomi, dinî inançlara saygı ve ademimerkeziyet
TCF programı; serbest ekonomi (liberalizm), 'dinî inançlara saygı', yerinden yönetim (ademimerkeziyet) ve tek dereceli seçim ilkelerini içermekteydi.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın üyeleri arasında yer almamıştır?
A) Ahmet Ağaoğlu
B) Mehmet Emin Yurdakul
C) Fevzi Çakmak
D) Makbule Hanım
E) Nuri Conker
Cevabı göster
Cevap: C) Fevzi Çakmak
Fevzi Çakmak SCF'de üye olarak yer almamıştır. SCF üyeleri arasında Nuri Conker, Ahmet Ağaoğlu, Mehmet Emin Yurdakul ve Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Hanım bulunmaktaydı.
Soru 3
Mustafa Kemal'in Aralık 1924'te Times gazetesi muhabirine verdiği 'Hâkimiyet-i milliye esasına dayanan ülkelerde siyasi partilerin varlığı tabiîdir' beyanı hangi gelişmeyle doğrudan ilişkilendirilmektedir?
A) Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması
B) Takrir-i Sükûn Kanunu'nun çıkarılması
C) Menemen Olayı'nın yaşanması
D) Şeyh Sait İsyanı'nın bastırılması
E) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması
Cevabı göster
Cevap: E) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması
Bu beyan Aralık 1924 tarihlidir ve TCF'nin Kasım 1924'teki kuruluşuyla eş zamanlıdır; Mustafa Kemal çok partili siyasi ortamın doğallığını vurgulayarak TCF'nin varlığını meşru bir zemine oturtmuştur.
Soru 4
1930 yılındaki belediye seçimleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) 3 Nisan 1930 Belediye Kanunu ile kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı tanınmıştır.
B) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 1930 belediye seçimlerine katılmıştır.
C) 1930 belediye seçimlerine Cumhuriyet Halk Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası katılmıştır.
D) Türk kadının yerel seçimlerde oy kullanma hakkı 1934'teki milletvekili seçimlerinden önce tanınmıştır.
E) SCF, 1930 belediye seçimlerinde CHF'ye rakip olmuştur.
Cevabı göster
Cevap: B) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 1930 belediye seçimlerine katılmıştır.
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 1925'te kapatılmıştır; dolayısıyla 1930 belediye seçimlerine katılması mümkün değildir. Bu seçimlere yalnızca CHF ve SCF katılmıştır.
Soru 5
Ekonomi politikası açısından Cumhuriyet Halk Fırkası ile Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası arasındaki temel ayrım nedir?
A) CHF liberal ekonomiyi benimserken, TCF ve SCF devletçiliği savunmuştur.
B) TCF liberal, CHF ve SCF devletçi bir ekonomi anlayışını benimsemiştir.
C) Üç parti de aynı ekonomik modeli benimsemiş; aralarında belirgin bir fark yoktur.
D) CHF devletçilik ve merkeziyetçiliği, TCF ile SCF ise liberal ekonomiyi savunmuştur.
E) SCF sosyalist, TCF liberal, CHF ise karma bir ekonomi modeli izlemiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) CHF devletçilik ve merkeziyetçiliği, TCF ile SCF ise liberal ekonomiyi savunmuştur.
CHF ekonomide devletçilik ve merkeziyetçiliği savunurken, muhalefet partileri TCF ve SCF liberal ekonomiyi (serbest piyasa) benimsemiştir.
Soru 6
1930-1946 yılları arasında Türkiye'de çok partili siyasi yaşama izin verilmemesinin temel gerekçesi nedir?
A) Cumhuriyet rejimini ve laikliği koruyup inkılapların yerleşmesini güvence altına almak
B) Siyasi parti kuruluşunu düzenleyen bir yasanın o yıllarda henüz bulunmaması
C) Komşu devletlerin siyasi baskısı ve dış tehdidin giderek yoğunlaşmış olması
D) Ekonomik kalkınmanın ancak tek parti yönetimiyle yürütülebileceği görüşü
E) Halkın çok partili sisteme hazır olmadığını gösteren seçim sonuçlarının varlığı
Cevabı göster
Cevap: A) Cumhuriyet rejimini ve laikliği koruyup inkılapların yerleşmesini güvence altına almak
Bu dönemde çok partili hayata geçilmemesinin temel nedeni; cumhuriyet rejimini ve laik devlet yapısını korumak, ulusal bağımsızlığı güvenceye almak ve inkılapların toplumda sağlam biçimde yerleşmesini sağlamaktır.
Soru 7
Şeyh Sait İsyanı ve Menemen Olayı'nın Türkiye'deki demokratikleşme süreci açısından doğurduğu ortak sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
A) Rejimin tehdit altında olduğunu göstererek muhalefete açılma denemelerinin ertelenmesine yol açmıştır.
B) Cumhuriyet Halk Fırkası'nın tasfiye edilerek tek adam yönetimine geçilmesine zemin hazırlamıştır.
C) Halkın muhalefet partilerine olan desteğini kalıcı biçimde ve belirgin biçimde artırmıştır.
D) Türkiye'nin yabancı devletlerle imzaladığı ittifak anlaşmalarının tümden çökmesine yol açmıştır.
E) Serbest seçimlerin derhal yapılmasını zorunlu kılarak erken bir genel seçime gidilmesini sağlamıştır.
Cevabı göster
Cevap: A) Rejimin tehdit altında olduğunu göstererek muhalefete açılma denemelerinin ertelenmesine yol açmıştır.
Şeyh Sait İsyanı ve Menemen Olayı, cumhuriyet rejiminin ve laikliğin gerçek tehditlerle karşı karşıya olduğunu göstererek muhalefete açılma denemelerinin zamanının gelmediği inancını pekiştirmiş ve bu adımların…
Soru 8
SCF'nin feshi ile Menemen Olayı arasındaki kronolojik ilişki açısından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Menemen Olayı SCF'nin feshinden önce yaşanmış; feshi tetiklemiştir.
B) SCF önce feshedilmiş; Menemen Olayı bu feshin ardından Aralık 1930'da yaşanmıştır.
C) SCF Menemen Olayı'ndan sonra hükümet kararıyla kapatılmıştır.
D) SCF ve Menemen Olayı eş zamanlı gerçekleşmiş; birbirini karşılıklı olarak etkilemiştir.
E) Menemen Olayı 1931'de yaşanmış; SCF ise 1932'de kapatılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) SCF önce feshedilmiş; Menemen Olayı bu feshin ardından Aralık 1930'da yaşanmıştır.
SCF 17 Aralık 1930'da feshedilmiştir; Menemen Olayı ise 23 Aralık 1930'da, yani SCF'nin feshinden birkaç gün sonra gerçekleşmiştir. Dolayısıyla SCF'nin kapatılması Menemen Olayı'nın bir sonucu değildir.
Soru 9
Adnan Menderes'in siyasi kariyerinin başlangıcıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Cumhuriyet Halk Fırkası'nda milletvekili adayı olarak siyasete girmiştir.
B) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer almıştır.
C) Demokrat Parti'nin kuruluşunda başından itibaren yer alarak siyasete atılmıştır.
D) Serbest Cumhuriyet Fırkası üyesi olarak siyasi hayata başlamış ve Aydın il başkanlığı yapmıştır.
E) İzmir Serbest CF kongresine delege sıfatıyla katılmış ancak il başkanlığı görevini üstlenmemiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) Serbest Cumhuriyet Fırkası üyesi olarak siyasi hayata başlamış ve Aydın il başkanlığı yapmıştır.
Adnan Menderes, siyasi kariyerine Serbest Cumhuriyet Fırkası bünyesinde başlamış ve Aydın il başkanlığı görevini yürütmüştür.
Soru 10
Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kuruluşuna ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) Parti, Atatürk'ün isteği ve desteğiyle 12 Ağustos 1930'da Ali Fethi Okyar tarafından kurulmuştur.
B) Parti, muhalefetin kendiliğinden örgütlenmesi sonucunda 17 Kasım 1930'da kurulmuştur.
C) Parti, İsmet İnönü'nün desteğiyle ekonomik liberalizmi savunmak amacıyla kurulmuştur.
D) Parti, Kâzım Karabekir önderliğinde cumhuriyet rejimine karşı çıkmak için teşkil edilmiştir.
E) Parti, Atatürk tarafından bizzat kurulmuş ve genel başkanlığını Atatürk sürdürmüştür.
Cevabı göster
Cevap: A) Parti, Atatürk'ün isteği ve desteğiyle 12 Ağustos 1930'da Ali Fethi Okyar tarafından kurulmuştur.
SCF, Atatürk'ün teşviki ve desteğiyle 12 Ağustos 1930'da Ali Fethi Okyar tarafından Türkiye'nin ikinci muhalefet partisi olarak kurulmuştur.
Soru 11
Aşağıdakilerden hangisi Cumhuriyet Halk Fırkası'nın temel ilkeleri arasında yer almaz?
A) Cumhuriyetçilik
B) Halkçılık
C) Liberalizm
D) Laiklik
E) Devletçilik
Cevabı göster
Cevap: C) Liberalizm
Liberalizm (serbest ekonomi) CHF'nin değil Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın programında yer almaktadır. CHF'nin temel ilkeleri; Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Devletçilik ve İnkılapçılık'tır.
Soru 12
Atatürk Dönemi'nde çok partili hayata geçiş denemeleri ağırlıklı olarak hangi Atatürk ilkesini hayata geçirmeye yönelik adımlar olarak değerlendirilmektedir?
A) Cumhuriyetçilik
B) Devletçilik
C) İnkılapçılık
D) Halkçılık
E) Milliyetçilik
Cevabı göster
Cevap: A) Cumhuriyetçilik
Çok partili hayata geçiş denemeleri, halkın görüşünün yönetime doğrudan yansımasını sağlamayı amaçladığından bu girişimler cumhuriyetçilik ilkesini gerçekleştirmeye yönelik adımlar olarak kabul edilmektedir.
Soru 13
Atatürk, Menemen Olayı'nın ardından yaptığı açıklamada hangi düşünceyi dile getirmiştir?
A) Ordunun laikliği koruma görevinin bundan böyle sona erdiği düşünülmelidir.
B) Kubilay'ın şehadeti, Cumhuriyet'in yaşama gücünü yenilemiş ve pekiştirmiştir.
C) İrticai hareketlerin askerî tedbirlerle önlenmesi yoluna gidilmelidir.
D) Menemen halkının olaydan sorumlu tutularak cezalandırılması beklenmektedir.
E) İsyancıların cezalandırılmasının Cumhuriyet için bir güvence sayılabileceği.
Cevabı göster
Cevap: B) Kubilay'ın şehadeti, Cumhuriyet'in yaşama gücünü yenilemiş ve pekiştirmiştir.
Atatürk, Menemen Olayı üzerine Kubilay'ın temiz kanıyla Cumhuriyet'in yaşama yeteneğini tazeleyip güçlendireceğini belirterek şehadetin Cumhuriyet'i daha güçlü kıldığını ifade etmiştir.
Soru 14
Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasının kurucu kadrosu üzerindeki sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yargılanıp büyük çoğunluğu idam cezasına çarptırılarak tasfiye edilmişlerdir.
B) Milletvekillikleri düşürülmüş, yasaklanmış ve 1946'ya dek sahneden çekilmişlerdir.
C) Yurt dışına sürülmüş, ancak 1930'da çıkan bir afla ülkeye dönebilmişlerdir.
D) Görevlerini sürdürmüş, yalnızca partilerinin adı ve tabelası değiştirilmiştir.
E) Herhangi bir ceza almadan kısa süre içinde CHF saflarına katılmışlardır.
Cevabı göster
Cevap: B) Milletvekillikleri düşürülmüş, yasaklanmış ve 1946'ya dek sahneden çekilmişlerdir.
TCF'nin kapatılmasının ardından kurucularının milletvekillikleri düşürülmüş, haklarında yasak getirilmiş ve bu isimler 1946 yılına kadar aktif görevlerden uzak kalmıştır.
Soru 15
Menemen Olayı'na ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet önderliğinde çıkmış, Asteğmen Kubilay şehit edilmiştir.
B) Ankara'da çıkmış; olayda bir subay değil, görevli bir sivil memur hayatını kaybetmiştir.
C) Bursa'da yaşanmış; Kubilay olayın başladığı şehirden kaçarken hayatını kaybetmiş bir komutandır.
D) Şeyh Sait önderliğinde doğu illerinde başlamış, oradan İzmir yöresine sıçrayan bir ayaklanmadır.
E) İstanbul'da patlak vermiş; ayaklanmada birden fazla genç subayın şehit edildiği bilinmektedir.
Cevabı göster
Cevap: A) İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet önderliğinde çıkmış, Asteğmen Kubilay şehit edilmiştir.
Menemen Olayı 23 Aralık 1930'da İzmir'in Menemen ilçesinde Derviş Mehmet önderliğindeki isyancıların Asteğmen Mustafa Fehmi Kubilay'ı şehit etmesiyle gerçekleşmiştir.