Askeri müdahaleler ve anayasalar (27 Mayıs 1960/1961, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980/1982) Soruları
KPSS Tarih · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Askeri müdahaleler ve anayasalar (27 Mayıs 1960/1961, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980/1982) — Konu Özeti
KPSS Tarih kapsamında Askeri müdahaleler ve anayasalar (27 Mayıs 1960/1961, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980/1982) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
12 Eylül 1980 darbesinin ardından Avrupa Topluluğu Türkiye ile ortaklık ilişkilerini askıya almış, Türkiye'nin AET'ye tam üyelik süreci durma noktasına gelmiştir.
12 Temmuz Beyannamesi, İsmet İnönü tarafından 1947'de yayımlanmış ve muhalefet partisi Demokrat Parti ile iktidar arasındaki gerginliği etkilemiştir.
Askeri müdahale sorularında belirli bir döneme ait metin (muhtıra, basın haberi, politika kararı) verilip hangi döneme ait olduğu veya sonuçları sorulur; çeldiriciler farklı darbeleri, Dünya Savaşları'nı veya Atatürk dönemini karıştırır.
31 Mart Ayaklanması (1909) Hareket Ordusu'nca bastırıldıktan sonra Meclis-i Umumi kararıyla II. Abdülhamit tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmet Reşat padişah olmuştur.
12 Eylül 1980 darbesini yapanlar amacın demokratik düzeni yeniden tesis etmek olduğunu öne sürmüş; ancak parlamentonun feshi, anayasanın kaldırılması ve partilerin kapatılması bu gerekçeyle çelişmektedir.
27 Mayıs 1960 darbesinden sonra Cumhurbaşkanlığı görevini, 'Aka/Ağa' lakaplı ve Türkiye'nin 4. Cumhurbaşkanı olan Cemal Gürsel (1960-1966) yürütmüştür.
1980-1983 askeri yönetim döneminde genel af ilan edilmemiş, siyasi partiler ve Türk Tarih/Türk Dil Kurumları kapatılmış, tutuklamalar ve işten çıkarmalar yaşanmış, seçime giren herkes görevden uzaklaştırılmıştır.
1984 Los Angeles Olimpiyatları'nı SSCB ve komünist ülkeler boykot etmiş, bunlardan yalnızca Romanya katılmış; daha önceki 1980 Moskova Olimpiyatları'nı ise ABD boykot etmiştir.
Celal Bayar, Türkiye'nin üçüncü cumhurbaşkanıdır; 1924'te İş Bankası'nı kurmuş, İktisat Vekilliği ve Başbakanlık yapmış, 1950-1960 arası cumhurbaşkanlığı görevini yürütmüş ve 27 Mayıs sonrası yargılanmıştır.
12 Eylül 1980 darbesi Kenan Evren komutasında 'Bayrak Harekâtı' adıyla yapılmış; ardından 1982 Anayasası hazırlanmış ve 1983 seçiminde Turgut Özal (Anavatan Partisi) iktidara gelmiştir.
TBMM'nin 18 Ekim 1924'te açılan binası 22 Mayıs 1960'a kadar 36 yıl hizmet vermiş, 1961'den itibaren Cumhuriyet Müzesi olarak ziyarete açılmıştır.
Kore'deki Türk birliğinin komutanı Tuğgeneral Tahsin Yazıcı, alay komutanı ise Celal Dora'dır.
Yumuşama (Détant) dönemi 1961'de ABD Başkanı John F. Kennedy ile SSCB lideri Nikita Kruşçev'in bir araya gelmesiyle başlamış; ardından Nixon ve Brejnev de yumuşama adımları atmıştır.
Türkiye'de iki meclisli sistem (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu) 1961 Anayasası ile halk oylamasıyla kurulmuş ve 1982 Anayasası'na kadar (1961-1982) yürürlükte kalmıştır.
27 Mayıs 1960 ihtilali sonrası Yassıada Mahkemeleri'nde Başbakan Adnan Menderes, Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu idam edilmiş; Cumhurbaşkanı Celal Bayar yaşı nedeniyle idam edilmemiştir.
12 Eylül 1980 darbesinde ordu yönetime el koymuş, anayasal düzen askıya alınmış, AP-CHP gibi partiler kapatılmış, TBMM dağıtılmış ve demokratik seçimler durdurulmuş; 1982 Anayasası bu darbe koşullarında, bazı temel hak ve özgürlükleri kısıtlayarak hazırlanmıştır.
Türkiye'deki başlıca askeri müdahaleler: 27 Mayıs 1960 darbesi, 12 Mart 1971 muhtırası, 12 Eylül 1980 darbesi, 28 Şubat 1997 postmodern darbe ve 15 Temmuz 2016 darbe girişimidir.
Atatürk sırasıyla Mahalle Mektebi, Şemsi Efendi Okulu, Selanik Mülkiye Rüştiyesi, Selanik Askeri Rüştiyesi, Manastır Askeri İdadisi, İstanbul Harp Okulu ve Harp Akademisi'nde öğrenim görmüştür.
Küba'da Castro yönetimi 1959 devrimiyle iktidara gelmiş; ABD'nin 1961'de Castro'yu devirmeyi hedefleyen Domuzlar Körfezi Çıkarması başarısız olmuştur.
1960, 1971 ve 1980 müdahaleleri TBMM'yi sekteye uğratmış; 1960 ve 1980'de meclis tamamen kapatılmış, 1971 muhtırasında ise hükümet değişikliğiyle parlamenter sistem işlevsiz kılınmıştır.
12 Eylül 1980 sonrasında Yükseköğretim Kurulu (YÖK, 1981) kurulmuş ve Milli Güvenlik Kurulu yeniden yapılandırılmış; 24 Ocak Kararları, Devlet Planlama Teşkilatı ve Cumhuriyet Senatosu ise 1980 öncesine aittir.
Yunanistan 1980'de NATO askeri kanadına döndükten sonra Ege adalarını (özellikle Limni Adası'nı) NATO tatbikatlarıyla silahlandırmayı meşrulaştırmaya çalışmıştır; Limni Mondros Ateşkesi'nde de söz konusu edilen bir adadır.
Örnek Sorular
Soru 1
1980-1983 yılları arasındaki askeri yönetim dönemine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Siyasi partiler kapatılmış, Türk Tarih ve Türk Dil Kurumları da faaliyetlerine son verilmiştir.
B) Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu bu dönemde yeniden yapılandırılmış, faaliyetleri sürdürülmüştür.
C) Bu dönemde siyasi istikrarı sağlamak amacıyla geniş kapsamlı bir genel af ilan edilmiştir.
D) Seçimlere katılan adaylara herhangi bir kısıtlama getirilmemiş, seçim süreçleri askıya alınmamıştır.
Cevap: A) Siyasi partiler kapatılmış, Türk Tarih ve Türk Dil Kurumları da faaliyetlerine son verilmiştir.
1980-1983 askeri yönetimi döneminde genel af ilan edilmemiş; siyasi partiler, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu kapatılmıştır; ayrıca pek çok tutuklama ve işten çıkarma yaşanmış, seçime katılanlar görevden…
Soru 2
27 Mayıs 1960 darbesinin ardından Yassıada'da yargılanan Demokrat Parti yöneticilerinden hangisi, yaşlılığı gerekçesiyle idam cezasından muaf tutulmuştur?
A) Adnan Menderes
B) Celal Bayar
C) Fatin Rüştü Zorlu
D) Hasan Polatkan
E) Refik Şevket İnce
Cevabı göster
Cevap: B) Celal Bayar
Yassıada Mahkemeleri'nde Başbakan Adnan Menderes, Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu idam edilmiş; Cumhurbaşkanı Celal Bayar ise ileri yaşı nedeniyle bu cezadan muaf tutulmuştur.
Soru 3
Türk Silahlı Kuvvetleri'nin 12 Eylül 1980'de yönetime el koymasıyla başlayan ve '12 Eylül Dönemi' olarak adlandırılan süreç hangi tarihte sona ermiştir?
A) 12 Eylül 1982
B) 7 Kasım 1982
C) 24 Kasım 1983
D) 6 Kasım 1983
E) 29 Ekim 1984
Cevabı göster
Cevap: C) 24 Kasım 1983
12 Eylül Dönemi, darbenin gerçekleştiği 12 Eylül 1980'den sivil yönetime geçişin tamamlandığı 24 Kasım 1983'e kadar sürmüştür.
Soru 4
12 Eylül 1980 yönetimi, müdahalesini 'demokratik düzene yeniden işlerlik kazandırma' amacıyla gerekçelendirmiştir. Aşağıdaki uygulamalardan hangisi, bu gerekçeyle bağdaştırılabilecek ve sivil yönetime dönüşü hazırlayan bir adım niteliği taşır?
A) Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin temelli feshedilmesi
B) Yürürlükteki 1961 Anayasası'nın tümüyle yürürlükten kaldırılması
C) Faaliyet gösteren bütün partilerin kapatılması
D) Ertelenen genel seçimlerin birkaç yıl sonra yeniden yapılması
E) Sivil mahkemelerin yetkilerinin süresiz askıya alınması
Cevabı göster
Cevap: D) Ertelenen genel seçimlerin birkaç yıl sonra yeniden yapılması
Ertelenen genel seçimlerin birkaç yıl sonra (1983'te) yeniden yapılması, sivil yönetime dönüşü hazırlayan ve 'demokratik düzene yeniden işlerlik kazandırma' gerekçesiyle bağdaştırılabilen bir adımdır; nitekim 1983'te…
Soru 5
12 Eylül 1980 darbesi koşullarında hazırlanan 1982 Anayasası en çok hangi yönüyle eleştirilmiştir?
A) Parlamenter sistem yerine başkanlık sistemini benimsemesiyle
B) Meclis denetimi dışında bir kurucu meclisçe oylamasız kabul edilmesiyle
C) Cumhurbaşkanlığı makamını kaldırıp yetkileri Başbakanlıkta toplamasıyla
D) Uluslararası insan hakları sözleşmelerini iç hukuktan üstün tutmasıyla
E) Demokratik meşruiyetten yoksun ortamda hazırlanıp hakları daraltmasıyla
Cevabı göster
Cevap: E) Demokratik meşruiyetten yoksun ortamda hazırlanıp hakları daraltmasıyla
1982 Anayasası, AP ve CHP gibi partilerin kapatıldığı, TBMM'nin dağıtıldığı ve seçimlerin durdurulduğu darbe ortamında hazırlanmıştır; bu meşruiyet zaafı, anayasanın bireysel hak ve özgürlükleri daraltan niteliğiyle…
Soru 6
27 Mayıs 1960 askeri darbesinin ardından Türkiye Cumhurbaşkanlığı görevini üstlenen ve 4. Cumhurbaşkanı olarak 1966'ya kadar bu makamda kalan kişi kimdir?
A) Fahri Korutürk
B) Cemal Gürsel
C) Kenan Evren
D) Alparslan Türkeş
E) Cevdet Sunay
Cevabı göster
Cevap: B) Cemal Gürsel
27 Mayıs 1960 darbesinin ardından Milli Birlik Komitesi'nin başına geçen Cemal Gürsel, Türkiye'nin 4. Cumhurbaşkanı olarak 1960-1966 yılları arasında görev yapmıştır.
Soru 7
12 Mart 1971 askeri muhtırası doğrudan hangi sonucu doğurmuştur?
A) Süleyman Demirel'in cumhurbaşkanlığına geçmesi ve yeni bir hükümetin göreve başlaması
B) Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin feshedilerek ara seçimlere gidilmesi
C) Süleyman Demirel'in istifası üzerine Nihat Erim'in başbakanlığa getirilmesi
D) Bülent Ecevit hükümetinin göreve başlaması ve erken seçim kararı alınması
E) Anayasanın askıya alınarak tüm siyasi faaliyetlerin yasaklanması
Cevabı göster
Cevap: C) Süleyman Demirel'in istifası üzerine Nihat Erim'in başbakanlığa getirilmesi
12 Mart 1971 muhtırasıyla TSK, Demirel hükümetini istifaya zorlamıştır; Demirel istifa etmiş ve yerine Nihat Erim başbakan olmuştur.
Soru 8
Türkiye'de Milli Güvenlik Kurulu'nun (MGK) kuruluşu hangi askeri müdahaleyle doğrudan ilişkilendirilmektedir?
A) 12 Eylül 1980 darbesi
B) 12 Mart 1971 muhtırası
C) 28 Şubat 1997 süreci
D) 27 Mayıs 1960 darbesi
E) 15 Temmuz 2016 darbe girişimi
Cevabı göster
Cevap: D) 27 Mayıs 1960 darbesi
Milli Güvenlik Kurulu, 27 Mayıs 1960 darbesi sonrasında kurulmuş; bu dönemde yönetimi elinde bulunduran Millî Birlik Komitesi de faaliyet göstermiştir.
Soru 9
27 Mayıs 1960 darbesiyle iktidardan uzaklaştırılan ve ardından kapatılan Demokrat Parti'nin siyasi mirasını devralan parti olarak kurulan örgüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cumhuriyet Halk Partisi
B) Milli Selamet Partisi
C) Doğru Yol Partisi
D) Milliyetçi Hareket Partisi
E) Adalet Partisi
Cevabı göster
Cevap: E) Adalet Partisi
27 Mayıs 1960 darbesiyle Millî Birlik Komitesi DP'yi iktidardan uzaklaştırmış; DP kapatıldıktan sonra DP seçmeninin ve lider kadrosunun bir bölümü Adalet Partisi çatısı altında bir araya gelmiştir.
Soru 10
12 Eylül 1980 askeri darbesine ilişkin aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) Darbe, Kenan Evren komutasında 'Bayrak Harekâtı' adıyla yapılmış; ardından 1982 Anayasası hazırlanmıştır.
B) Darbenin ardından 1961 Anayasası hazırlanmış ve 1983'te Bülent Ecevit iktidara gelmiştir.
C) Darbe girişimi önce başarısız olmuş, ancak ikinci girişimde yönetim ele geçirilmiştir.
D) Darbe sonrasındaki 1983 seçimini Süleyman Demirel ve Adalet Partisi kazanmıştır.
E) Darbe, Cemal Gürsel komutasında 'Özgürlük Harekâtı' adıyla gerçekleştirilmiştir.
Cevabı göster
Cevap: A) Darbe, Kenan Evren komutasında 'Bayrak Harekâtı' adıyla yapılmış; ardından 1982 Anayasası hazırlanmıştır.
12 Eylül 1980 darbesi Kenan Evren liderliğinde 'Bayrak Harekâtı' adıyla yapılmıştır; darbe sonrasında 1982 Anayasası hazırlanmış ve 1983 seçimini Turgut Özal'ın Anavatan Partisi kazanmıştır.
Soru 11
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki başlıca askeri müdahaleler arasında yer almaz?
A) 27 Mayıs 1960 askeri darbesi
B) 12 Mart 1971 askeri muhtırası
C) 14 Ekim 1973 askeri müdahalesi
D) 12 Eylül 1980 askeri darbesi
E) 28 Şubat 1997 postmodern darbesi
Cevabı göster
Cevap: C) 14 Ekim 1973 askeri müdahalesi
Türkiye'deki başlıca askeri müdahaleler 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980, 28 Şubat 1997 ve 15 Temmuz 2016'dır. '14 Ekim 1973 müdahalesi' tarihsel olarak var olmadığından yanıt o seçenektir.
Soru 12
Türkiye'de Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu'ndan oluşan iki meclisli yasama sistemini hangi anayasa getirmiş ve bu sistem ne kadar süre yürürlükte kalmıştır?
A) 1924 Anayasası; 1946'ya kadar yürürlükte kalmıştır.
B) 1961 Anayasası; 1982 Anayasası'nın yürürlüğe girmesine kadar yaklaşık 21 yıl sürmüştür.
C) 1982 Anayasası; 2001 anayasa değişikliklerine kadar yürürlükte kalmıştır.
D) 1961 Anayasası; yalnızca 1971 muhtırasına kadar kısa bir dönem uygulanmıştır.
E) 1946'da çıkarılan anayasa değişikliği; 1960 darbesine kadar yürürlükte kalmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) 1961 Anayasası; 1982 Anayasası'nın yürürlüğe girmesine kadar yaklaşık 21 yıl sürmüştür.
1961 Anayasası ile halk oylamasıyla kabul edilen iki meclisli (Millet Meclisi + Cumhuriyet Senatosu) sistem, 1982 Anayasası'nın yürürlüğe girmesiyle sona ermiş, yaklaşık 21 yıl boyunca uygulanmıştır.
Soru 13
1960, 1971 ve 1980 askeri müdahalelerinin TBMM'ye etkileri karşılaştırıldığında, 1971 muhtırasını diğerlerinden ayıran temel özellik nedir?
A) 1971'de de TBMM kapatılmış ve seçimler uzun süre ertelenmiştir.
B) 1971 muhtırası TBMM'yi etkilemeyip cumhurbaşkanlığı değişikliğine yol açmıştır.
C) 1971'de TBMM kapatılmamış; hükümetin istifaya zorlanmasıyla parlamenter sistem işlevsiz kılınmıştır.
D) 1971 muhtırası Anayasa Mahkemesi'nin kararıyla geçersiz sayıldığından TBMM üzerinde etkili olmamıştır.
E) 1971'de meclis dağıtılmayıp milletvekilleri toplu biçimde görevden uzaklaştırılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: C) 1971'de TBMM kapatılmamış; hükümetin istifaya zorlanmasıyla parlamenter sistem işlevsiz kılınmıştır.
1960 ve 1980'de TBMM kapatılırken, 1971 muhtırasında meclis kapatılmamış; ancak Demirel hükümeti istifaya zorlanmış ve parlamenter sistem fiilen işlevsiz hâle getirilmiştir.
Soru 14
12 Eylül 1980 darbesinin Türkiye'nin Batı Avrupa entegrasyonu yönündeki yürüyüşüne doğrudan etkisi aşağıdakilerden hangisi olmuştur?
A) Türkiye AET'den ihraç edilmiş ve gümrük birliği antlaşması iptal edilmiştir.
B) AET, Türkiye'ye ekonomik yaptırım uygulamış ve Ankara Anlaşması'nı feshetmiştir.
C) Türkiye kendi isteğiyle AET'den çekilmiş, bağımsız dış ticaret politikasına yönelmiştir.
D) Topluluk, Türkiye ile ortaklık bağlarını askıya almış ve tam üyelik süreci durma noktasına gelmiştir.
E) NATO üyeliği üzerinden gelen Batı baskısıyla AET üyelik müzakereleri hızlandırılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: D) Topluluk, Türkiye ile ortaklık bağlarını askıya almış ve tam üyelik süreci durma noktasına gelmiştir.
12 Eylül 1980 darbesi sonrasında Avrupa Topluluğu, Türkiye ile yürüttüğü ortaklık bağlarını askıya almış ve tam üyelik süreci duraksama noktasına gelmiştir; ihraç ya da antlaşma feshi değil, var olan bağların askıya…
Soru 15
12 Eylül 1980 darbecilerinin ileri sürdüğü 'demokratik düzeni yeniden tesis etme' gerekçesiyle açıkça çelişen uygulama hangisidir?
A) Parlamentonun feshedilmesi ve siyasi partilerin kapatılması
B) Yurt dışı seyahat kısıtlamalarının getirilmesi
C) Sıkıyönetim kapsamında sokağa çıkma yasağının ilan edilmesi
D) Yükseköğretim kurumlarında disiplin tedbirlerinin alınması
E) Güvenlik güçlerine ek yetkiler tanınarak silahlı grupların dağıtılması
Cevabı göster
Cevap: A) Parlamentonun feshedilmesi ve siyasi partilerin kapatılması
Demokratik düzeni yeniden kurmayı amaçladığını söyleyen bir yönetimin parlamentoyu feshetmesi ve partileri kapatması, anayasal demokratik düzenin ta kendisini ortadan kaldırmaktadır; bu nedenle ileri sürülen gerekçeyle…