KPSS Türkçe kapsamında Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler konusunda bilmen gereken 16 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'Sanat için sanat' ile 'toplum için sanat' anlayışları, sanatın amacı konusunda birbirine karşıt iki yaklaşımı temsil eder.
İkilemeler anlamsal olarak yedi türe ayrılır; bunlardan biri karşıt anlamlı sözcüklerle kurulan ikilemelerdir (örn. dost düşman, er geç).
İkileme, anlamı pekiştirmek için aynı sözcüğün yinelenmesiyle ya da eş/yakın/karşıt anlamlı veya benzer sesli sözcüklerin yan yana kullanılmasıyla oluşan söz öbeğidir.
Karşıt kavramlardan yararlanma, zıt anlamlı kelime, kavram ve durumların bir arada kullanılmasıdır ve tezat (antitez) sanatının düzyazıdaki yansımasıdır.
Bir sözcüğün zıt anlamlısı varsa o sözcük soyut anlam taşır, çünkü somut nesnelerin zıttı olmaz.
'Ama' bağlacı birbirine zıt/karşıt cümlelerin arasına gelir; cümleler arasında zıtlık yoksa 'ama' kullanımı yanlıştır.
Zıt (karşıt) anlamlı cümleler, aynı konuya zıt bakış açısıyla yaklaşan, birbiriyle çelişen cümlelerdir; 'çelişen cümleler' olarak da adlandırılır.
Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler, anlam bakımından birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir (örn. büyük-küçük, gece-gündüz, gitmek-gelmek).
Bir paragrafta zıt anlamlı sözcüklerle yapılan karşılaştırma, doğu ile batı ya da dağ ile deniz gibi karşıt unsurları karşılaştırma işlevi görür.
Bir dizede karşıt anlamlı sözcükler; mecaz, kişileştirme ve benzetme gibi başka sanatsal özelliklerle bir arada bulunabilir.
Olumsuzluk eki sözcüğe zıt anlam katmaz; 'açmak-açmamak' olumsuzluktur, gerçek zıtlık ise 'açmak-kapatmak' örneğindeki gibidir.
Bazı atasözleri anlamca birbiriyle çelişir; örneğin 'eğri otur, doğru söyle' ile 'doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar' karşıt mesajlar içerir.
'Ağlamak' ve 'gülmek' sözcükleri birbirinin karşıt (zıt) anlamlısıdır.
Hegel diyalektiğinde düşünce üç aşamada gelişir: tez (başlangıç fikri), antitez (karşıt fikir) ve sentez (ikisinin aşılmasıyla ulaşılan yeni fikir).
Hegel'e göre tarih, birbiriyle karşıt güçlerin çatışmasından doğan ve daha yüksek bir senteze evrilen diyalektik bir süreç olarak ilerler.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki ikilemelerden hangisi karşıt (zıt) anlamlı sözcüklerin yan yana kullanılmasıyla oluşmuştur?
A) ileri geri
B) yavaş yavaş
C) şırıl şırıl
D) doğru dürüst
E) eski püskü
Cevabı göster
Cevap: A) ileri geri
İkilemeler; aynı sözcüğün yinelenmesiyle ya da eş, yakın, karşıt anlamlı veya benzer sesli sözcüklerin yan yana kullanılmasıyla kurulur.
Soru 2
"Açmak" sözcüğünün gerçek zıt anlamlısı aşağıdakilerden hangisidir?
A) açmamak
B) kapatmak
C) açılmak
D) açtırmak
E) açılamak
Cevabı göster
Cevap: B) kapatmak
"Açmamak" yalnızca olumsuzluk eki almış biçimdir; olumsuzluk eki sözcüğe gerçek zıt anlam katmaz. Gerçek zıtlık, anlamca tam karşıt olan "kapatmak" sözcüğüyle kurulur.
Soru 3
Şiirde karşıt anlamlı sözcüklerin kullanımına ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
A) Karşıt anlamlı sözcükler bir dizede tezat sanatını oluşturur; mecaz veya benzetmeyle bir araya gelmesi anlamı bozar.
B) Bir dizede karşıt anlamlı sözcükler; mecaz, kişileştirme ve benzetme gibi sanatsal niteliklerle birlikte bulunabilir.
C) Karşıt anlamlı sözcüklerin şiirde kullanımı anlam bütünlüğünü zayıflatan, kaçınılması gereken bir özelliktir.
D) Karşıt anlamlı sözcük içeren bir dize, başka bir söz sanatına yer verirse anlam tutarlılığını yitirir.
E) Kişileştirme, karşıt anlamlı sözcüklerin geçtiği dizelerde anlatımı zayıflatan bir öge durumuna gelir.
Cevabı göster
Cevap: B) Bir dizede karşıt anlamlı sözcükler; mecaz, kişileştirme ve benzetme gibi sanatsal niteliklerle birlikte bulunabilir.
Bir dizede karşıt anlamlı sözcükler; mecaz, kişileştirme ve benzetme gibi sanatsal özelliklerle aynı anda bulunabilir, bu sanatlar birbirini dışlamaz.
Soru 4
Düzyazıda zıt anlamlı kelime ve kavramların bir arada kullanılmasıyla ortaya çıkan anlatım biçimi hangi söz sanatının karşılığıdır?
A) Mecaz-ı mürsel
B) Teşbih
C) Tezat
D) Hüsn-i talil
E) Kinaye
Cevabı göster
Cevap: C) Tezat
Düzyazıda karşıt kavramlardan yararlanma, antitez olarak da bilinen tezat sanatının yansımasıdır; zıt anlamlı kelime, kavram ve durumlar bir arada kullanılır.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisi zıt (karşıt) anlamlı cümleleri doğru biçimde tanımlamaktadır?
A) Aynı özneye farklı yüklemler yükleyerek anlatımı zenginleştiren, anlam ilişkisi aramaksızın art arda sıralanan cümleler
B) Birbirini açıklayan ve destekleyen, aynı yargıya farklı biçimlerde ulaşan cümleler
C) Koşul ve sonuç ilişkisiyle birbirine bağlanan cümleler
D) Aynı konuya zıt bakış açısıyla yaklaşan ve birbiriyle çelişen cümleler
E) Belirli bir zaman sırasına göre düzenlenen ve anlatımda kronolojik bütünlük sağlayan cümleler
Cevabı göster
Cevap: D) Aynı konuya zıt bakış açısıyla yaklaşan ve birbiriyle çelişen cümleler
Zıt anlamlı (karşıt) cümleler, aynı konuya birbirine zıt bakış açısıyla yaklaşan ve birbiriyle çelişen cümlelerdir; bu cümleler "çelişen cümleler" olarak da adlandırılır.
Soru 6
"Dost düşman" ve "er geç" örnekleri, ikileme türleri arasında hangi kategoriye girer?
A) Eş anlamlı sözcüklerle kurulan ikileme
B) Yansıma sözcüklerle kurulan ikileme
C) Anlamsız sözcüklerle kurulan ikileme
D) Aynı sözcüğün yinelenmesiyle kurulan ikileme
E) Karşıt anlamlı sözcüklerle kurulan ikileme
Cevabı göster
Cevap: E) Karşıt anlamlı sözcüklerle kurulan ikileme
"Dost düşman" ve "er geç" örneklerindeki sözcükler anlam bakımından birbirinin karşıtıdır; bu nedenle her ikisi de karşıt anlamlı sözcüklerle kurulan ikileme türüne girer.
Soru 7
"Ama" bağlacının doğru kullanımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) "Ama" bağlacı, birbirini tamamlayan sıralı yargılar arasında bağ kurar.
B) "Ama" bağlacı, aralarında zıtlık ilişkisi bulunan cümleler arasına getirilir.
C) "Ama" bağlacı, neden-sonuç taşıyan cümleler arasında anlamı pekiştirir.
D) "Ama" bağlacı bağlamdan bağımsızdır; her tür cümle arasına yerleştirilebilir.
E) "Ama" bağlacı, soru cümlelerini olumlu cümlelere bağlamak için kullanılır.
Cevabı göster
Cevap: B) "Ama" bağlacı, aralarında zıtlık ilişkisi bulunan cümleler arasına getirilir.
"Ama" zıtlık bağlacıdır; aralarında karşıtlık bulunan cümleler arasına getirilir. İki cümle arasında zıtlık ilişkisi yoksa "ama" kullanmak anlatım bozukluğuna yol açar.
Soru 8
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisinde, "ağlamak-gülmek" gibi gerçek bir anlam karşıtlığı bulunmaktadır?
A) almak – vermek
B) koşmak – yürümek
C) okumak – dinlemek
D) söylemek – konuşmak
E) bakmak – görmek
Cevabı göster
Cevap: A) almak – vermek
"Almak" ve "vermek" sözcükleri anlam bakımından birbirinin karşıtıdır; tıpkı "ağlamak-gülmek" gibi gerçek bir zıtlık ilişkisi taşırlar.
Soru 9
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi zıt (karşıt) anlamlı sözcüklere örnek oluşturmaz?
A) büyük – küçük
B) gece – gündüz
C) hızlı – çabuk
D) gitmek – gelmek
E) sıcak – soğuk
Cevabı göster
Cevap: C) hızlı – çabuk
"Hızlı" ve "çabuk" sözcükleri anlam bakımından birbirinin karşıtı değil, eş anlamlısıdır. Diğer çiftler (büyük-küçük, gece-gündüz, gitmek-gelmek, sıcak-soğuk) gerçek zıt anlamlı sözcük çiftleridir.
Soru 10
"Eğri otur, doğru söyle" ile "Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar" atasözleri bir arada değerlendirildiğinde aşağıdaki yargılardan hangisi çıkarılabilir?
A) İki atasözü de dürüstlüğün toplumda ödüllendirildiği görüşünü paylaşır.
B) İki atasözü de dürüst kişilerin olumsuz sonuç yaşamadığını öğütler.
C) İki atasözü birbirini destekler; dürüstlüğün önemi üzerine aynı mesajı verir.
D) İki atasözü anlamca çelişir; biri dürüstlüğü öğütlerken diğeri onun toplumsal bedelini yansıtır.
E) İki atasözü de doğruluğu ahlaki erdemden çok toplumsal bir zorunluluk olarak sunar.
Cevabı göster
Cevap: D) İki atasözü anlamca çelişir; biri dürüstlüğü öğütlerken diğeri onun toplumsal bedelini yansıtır.
"Eğri otur, doğru söyle" dürüstlüğü emreden bir öğüt iken "Doğru söyleyeni dokuz köyden kovarlar" dürüst olmanın toplumsal dışlanmaya yol açabileceğini belirtir.
Soru 11
Bir paragrafta "doğu ile batı" ya da "dağ ile deniz" gibi karşıt unsurların bir arada kullanılması, anlatımda öncelikli olarak neyi sağlar?
A) Okuyucunun dikkatini dağıtarak metnin ana düşüncesini gizler.
B) Karşıt unsurları yan yana getirerek aralarındaki benzerlik ve farkları ortaya koyar.
C) Anlatıcının öznel duygularını nesnel olgulardan ayırmasını güçleştirir.
D) Yalnızca coğrafi mekânı betimleyerek metnin görsel imgesini güçlendirir.
Cevap: B) Karşıt unsurları yan yana getirerek aralarındaki benzerlik ve farkları ortaya koyar.
Paragrafta zıt anlamlı sözcüklerle kurulan karşılaştırma, doğu-batı ya da dağ-deniz gibi karşıt unsurları yan yana getirerek aralarındaki benzerlik ve farkları ortaya koyar.