Kök ve gövde; isim kökü-fiil kökü ayrımı — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Kök ve gövde; isim kökü-fiil kökü ayrımı konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Mis meyve sabunları el ile şekillendirilip gıda boyasıyla boyanır ve koku eklenir; kokusu alımdan altı ay sonra çıkmaya başlar.
'İlgi/tamlayan eki -in/-ın' her zaman belirtili isim tamlaması kurmaz; 'filmlerin' örneğinde iyelik (aidiyet) eki işlevindedir.
Bir cümlenin yer tamlayıcısında bulunmayan yapıyı (belirtili isim tamlaması, sıfat-fiil, isim-fiil, isim gövdesi, ilgi eki) belirleme sorusu sorulur.
Toprağın özellikleri fiziksel (su tutma, havalanma, drenaj), kimyasal (besin elementleri, iyon değişimi) ve biyolojik (mikro/makro canlılar) olarak üç kategoride incelenir.
İlgi durumu eki (-in/-ın/-un/-ün) isim tamlamasında tamlayan eki olarak kullanılır; aynı biçimli ek başka işlevlerde de görülebilir.
İsim-fiil/sıfat-fiil/zarf-fiil tespiti sorularında '-iş/-me/-mek' ekli sözcüğün cümledeki isim mi fiil mi görevinde olduğuna bakılır.
Sosyal antropolojide XX. yüzyıl kabile araştırmaları, toplumsal cinsiyet rollerinin biyolojik değil kültürel olarak biçimlendiğini göstermiştir.
Hikâye birleşik zaman, fiil kök/gövdesine kip eki ardından '-di' getirilerek kurulur (ör. al-mış-tı, kal-sa-ydı).
Ressam zihninde tasarlayıp tuvale aktarır; modern dans koreografı ise süreç içinde hareket ederek tasarlar.
İsim tamlamasında tamlanan eki bazen düşebilir (ör. 'benim arabam').
Cümle içinde numaralı sözcüklerin türü (isim, sıfat, zarf, edat, bağlaç, zamir) bağlama göre belirlenir; çok işlevlilik söz konusudur.
Bir sözcüğün türü, cümledeki görevine göre belirlenir; aynı sözcük farklı cümlelerde farklı türde işlev görebilir.
Sıfat tamlamasındaki sıfat aynı zamanda bir isim tamlamasının tamlananı olabilir; böylece öbek hem sıfat hem isim tamlaması özelliği taşır.
Sıfat-fiil grubu cümlede özne işlevi üstlenebilir; bu durumda özne 3. şahıs konumundadır.
Bir tamlanan birden fazla tamlayana bağlanabilir (ör. 'evlerden biri').
İsim tamlamasında tamlayan ile tamlanan arasına sıfat girebilir (ör. 'evin yeni hâli').
'Hangi' sözcüğü bir ismi etkiliyorsa soru sıfatı, bir ismin yerini tutuyorsa soru zamiridir.
'Kışlık' sözcüğü bir ismi niteliyorsa sıfat, tek başına bir varlığı karşılıyorsa isimdir (ör. kışlık erzak).
Sözcük yapısı analizinde sözcükler kök türü ve aldıkları yapım/çekim eklerine göre türemiş ya da birleşik olarak çözümlenir (ör. eğit-im türemiş, göster-ebil-ecek-i birleşik).
'Etek, boy, mektup, cetvel' isim soylu, 'kestirmek' eylem soyludur; sözcüğün türü ile cümledeki görevi (ör. zarflık) birbirinden farklı olabilir.
İsim (ad), varlıkları, duyguları, düşünceleri, kavramları ve durumları karşılayan sözcüklerdir.
Örnek Sorular
Soru 1
'Sağaltıcı' sözcüğünün kökü ve anlamıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Kökü 'sağ-' fiilidir; 'sağalt-' fiilinden yapım ekiyle türemiş, 'iyileştirici' anlamı taşır.
B) Kökü isim olan 'sağlık' sözcüğünden türemiştir; 'sağlıklı' anlamı taşır.
C) Kökü 'sağ' ismidir; 'sol'un karşıtı anlamıyla ilişkili bir türevdir.
D) Kökü 'sağlam-' fiilidir; 'pekiştirici' anlamı taşır.
E) Kökü 'sağ-' fiilidir; ancak '-altıcı' eki doğrudan fiile getirilmiş, 'sağalt-' aracı gövdesi yoktur.
Cevabı göster
Cevap: A) Kökü 'sağ-' fiilidir; 'sağalt-' fiilinden yapım ekiyle türemiş, 'iyileştirici' anlamı taşır.
'Sağaltıcı' sözcüğünün kökü 'sağ-' fiilidir; 'sağalt-' gövdesi yapım ekleriyle fiilden türetilmiş, ardından '-ıcı' ekiyle 'iyileştirici' anlamını taşıyan 'sağaltıcı' elde edilmiştir.
Soru 2
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü isimdir?
A) düşündü
B) öğrendi
C) söyledi
D) yürüdü
E) büyüdü
Cevabı göster
Cevap: C) söyledi
'Söyledi' sözcüğünün kökü isim olan 'söz'dür; 'söz' ismine '-le-' yapım eki getirilerek 'söyle-' fiil gövdesi türetilmiştir.
Soru 3
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü fiil köküdür?
A) çiçek
B) gözlük
C) koşucu
D) taş
E) deniz
Cevabı göster
Cevap: C) koşucu
'Koşucu' sözcüğünün kökü 'koş-' olup hareket bildiren bir fiil köküdür. Diğer sözcüklerin kökleri olan 'çiçek', 'göz', 'taş' ve 'deniz' birer varlık adı olduğundan isim köküdür.
Soru 4
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü isim değil, fiildir?
A) deniz
B) kaya
C) taş
D) duygu
E) renk
Cevabı göster
Cevap: D) duygu
'Duygu' sözcüğünün kökü 'duy-' fiilidir; sözcük fiil kökünden yapım ekiyle türetilmiştir. Diğerleri (deniz, taş, kaya, renk) isim köklüdür.
Soru 5
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi, görünüşte fiilimsi eki taşımasına karşın kalıplaşmış bir isim olarak değerlendirilir?
A) koşarak
B) okuyarak
C) taşınan
D) gelince
E) yağış
Cevabı göster
Cevap: E) yağış
'Yağış' sözcüğü '-ış' eki almış gibi görünse de artık bir fiilimsi değil, kalıplaşmış isim köküdür; varlığın kalıcı adını karşıladığından isim sayılır. Dolmuş, dondurma, çakmak da aynı kategoridedir.
Soru 6
'Başladı' sözcüğünün kökü ve türemiş olma özelliği aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) Kök: baş, isim kökü; '-la-' yapım ekiyle türemiş bir fiildir.
B) Kök: başlad-, fiil kökü; çekim eki alan basit yapılı fiildir.
C) Kök: baş-, fiil kökü; çekim ekiyle çekimlenmiş türemiş fiildir.
D) Kök: başla-, fiil kökü; hiç yapım eki almamış basit yapılı fiildir.
E) Kök: başla-, isim kökü; yapım eki almadan kullanılan türemiş addır.
Cevabı göster
Cevap: A) Kök: baş, isim kökü; '-la-' yapım ekiyle türemiş bir fiildir.
'Başladı' sözcüğünün kökü isim olan 'baş'tır; '-la-' yapım ekiyle 'başla-' fiil gövdesi oluşturulmuş, ardından '-dı' çekim eki eklenmiştir. Bu nedenle isim kökünden türemiş yapılı bir fiildir.
Soru 7
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi basit yapılıdır?
A) kitaplık
B) geldim
C) sevgili
D) gülümsemek
E) yazarlık
Cevabı göster
Cevap: B) geldim
'Geldim' sözcüğü 'gel-' köküne yalnızca çekim ekleri (-di, -m) almış; yapım eki almamıştır. Bu nedenle basit yapılıdır.
Soru 8
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi kök türü bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) etek
B) boy
C) kesim
D) cetvel
E) mektup
Cevabı göster
Cevap: C) kesim
'Etek, boy, cetvel, mektup' sözcükleri bir varlığı karşılayan isim soylu sözcüklerdir; kökleri isim köküdür.
Soru 9
Bir sözcük kökünün fiil kökü mü yoksa isim kökü mü olduğunu anlamanın en pratik yolu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kökün başına olumsuzluk eki '-me/-ma' getirmeyi deneyerek anlama bakmak
B) Kökün sonuna iyelik eki ekleyerek ortaya çıkan anlam değişimini adım adım gözlemlemek
C) Kökün bir sıfat tarafından nitelenip nitelenemediğini cümle içinde sınamak
D) Kökün sonuna '-mak/-mek' mastar ekinin getirilebilip getirilemeyeceğine bakmak
E) Kökün hece sayısını ve içerdiği ünlü sayısını tespit edip karşılaştırmak
Cevabı göster
Cevap: D) Kökün sonuna '-mak/-mek' mastar ekinin getirilebilip getirilemeyeceğine bakmak
Bir kökün sonuna '-mak/-mek' mastar eki getirilebiliyorsa o kök fiil köküdür; getirilemiyorsa isim köküdür. Bu yöntem (mak-mek testi) fiil kökünü isim kökünden ayırt etmenin temel yoludur.
Soru 10
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde, aynı biçimin hem isim kökü hem de fiil kökü olarak kullanıldığı ve iki anlam arasında anlam bağı bulunmadığı sesteş kök örneği doğru verilmiştir?
A) 'Sev' biçimi: sevgi (isim türevi) – sevmek (fiil)
B) 'Kes' biçimi: kesici (isim türevi) – kesmek (fiil)
C) 'Bil' biçimi: bilgi (isim türevi) – bilmek (fiil)
E) 'Gül' biçimi: çiçek türü (isim) – gülmek (fiil)
Cevabı göster
Cevap: E) 'Gül' biçimi: çiçek türü (isim) – gülmek (fiil)
'Gül' biçimi hem bir çiçek türünü karşılayan isim kökü hem de gülmek eylemini karşılayan fiil köküdür; bu iki anlam arasında herhangi bir anlam bağı yoktur. Bu durum sesteş kök tanımına uygundur.
Soru 11
Aşağıdaki sözcüklerin kök türleri incelendiğinde hangisi diğerlerinden farklıdır?
(I) yazar (II) koşucu (III) sevimli (IV) gülücük (V) taşlık
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Cevabı göster
Cevap: E) V
'Taşlık' sözcüğünün kökü 'taş' olup bir varlığı karşılayan isim köküdür.
Soru 12
Ortak (kökteş) kök ile sesteş kök arasındaki temel ayrım neye dayanır?
A) İsim ve fiil anlamları arasında anlam bağı bulunup bulunmamasına
B) Kökün hece sayısına ve büyük ünlü uyumuna uyup uymadığına bakılmasına
C) Sözcüğün cümle içindeki söz dizimsel görevine ve aldığı yere
D) Köke getirilen yapım ekinin türüne ve işlevine
E) Sözcüğün ait olduğu tarihsel döneme ve kökenine
Cevabı göster
Cevap: A) İsim ve fiil anlamları arasında anlam bağı bulunup bulunmamasına
Kökteş (ortak) kök ile sesteş kök arasındaki ayrım, kökün isim ve fiil anlamları arasında anlam bağı bulunup bulunmamasına dayanır: kökteş kökte anlam bağı vardır, sesteş kökte yoktur.
Soru 13
Türkçede 'ortak kök' (kökteş kök) kavramı aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?
A) Fiil kökü olarak kullanılan ve yapım ekiyle isim türetilen köktür.
B) Farklı sözcük ailelerine ait, anlam bağı olmayan eşsesli köktür.
C) Hem isim hem fiil kökü olarak kullanılan, iki anlamı arasında anlam bağı bulunan köktür.
D) İsim kökü olan ve kendisine fiilden isim eki getirilmiş türemiş biçimdir.
E) Farklı dillerden gelen iki sözcüğün Türkçede ses bakımından çakışmasıyla oluşan yapıdır.
Cevabı göster
Cevap: C) Hem isim hem fiil kökü olarak kullanılan, iki anlamı arasında anlam bağı bulunan köktür.
Ortak (kökteş) kök, hem isim hem fiil kökü olarak kullanılan ve bu iki anlamı arasında anlam bağı bulunan köktür; barış, boya, güven, savaş bu türün örnekleridir.
Soru 14
İsim köklerinin kapsamına giren kök türleri aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
A) Eylem, oluş, kılış, durum ve devinim kökleri
B) Varlık, nitelik, duygu, ilgi ve yansıma kökleri
C) Türemiş, bileşik, basit, katmerli ve karma kökler
D) Çekim, yapım, birleştirme, türetme ve katma kökleri
E) Somut, soyut, sezgisel, görece ve mutlak kökler
Cevabı göster
Cevap: B) Varlık, nitelik, duygu, ilgi ve yansıma kökleri
İsim kökleri; varlık, nitelik, duygu, ilgi ve yansıma köklerini kapsar; bunların hepsi bir varlığı, niteliği ya da kavramı karşılar.
Soru 15
Dil bilgisinde 'kök' kavramının tanımı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) İki ya da daha fazla serbest biçimbirimin birleşmesiyle oluşan sözcük birimidir.
B) Sözcüğe yeni anlam katan ve sözcüğü başka bir sözcük türüne dönüştüren birimdir.
C) Sözcüğün anlamını değiştirmeksizin çekim eki alabildiği bölümüdür.
D) Bir sözcüğün anlamlı olan en küçük parçası olup daha küçük anlamlı birimlere ayrılamaz.
E) Sözcüğün fiil ya da isim olduğunu belirleyen ve cümledeki işlevini gösteren unsurdur.
Cevabı göster
Cevap: D) Bir sözcüğün anlamlı olan en küçük parçası olup daha küçük anlamlı birimlere ayrılamaz.
Kök, bir sözcüğün daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan en küçük anlamlı birimidir. Bu tanım 'kök' kavramının tam karşılığıdır.