KPSS Türkçe kapsamında Zarf (belirteç): durum, zaman, yer-yön, miktar, soru zarfları konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Miktar zarfı bir sıfatla kullanılırsa sıfat tamlaması, başka bir zarfla kullanılırsa zarf tümleci oluşturur (örn. 'çok güzel', 'oldukça iyi').
Zarf (belirteç), fiilleri, fiilimsileri, sıfatları ve kendi türünden sözcükleri (zarfları) çeşitli yönlerden (durum, zaman, yer-yön, miktar, soru) belirten/niteleyen sözcüktür.
'Hâlâ' sözcüğü zaman zarfıdır; bir eylem/durumun devam ettiğini belirtmek için fiili zaman bakımından niteler.
'Nasıl' sözcüğü bir ismi etkilerse (niteleyince) soru sıfatı, bir fiili etkilerse soru zarfı olur.
'-e, -de, -den' durum eki alan her sözcük dolaylı tümleç olmaz; bu sözcükler zaman ya da durum anlamı bildiriyorsa zarf tümleci (zarf tamlayıcısı) olur.
'Çok' sözcüğü hem sıfat hem zarf olarak kullanılabilir; zarflar nitelik (durum) ve nicelik (miktar) zarfları olarak da ikiye ayrılabilir.
Yer-yön zarfları (içeri, dışarı, ileri, geri, yukarı, aşağı) hâl eki (-e, -de, -den) aldıklarında zarf olmaktan çıkıp isim (ad) görevine geçer; yalın hâlde yön bildirdiğinde zarftır.
Soru kalıbı: cümle/metindeki altı çizili veya numaralı sözcüklerin zarf türünü (durum/zaman/yer-yön/miktar/soru) belirleme; aynı sözcük bağlama göre farklı tür olabildiğinden ve sıfat/zarf-fiil ile karıştığından sözcüğün hangi ögeyi nitelediğine bakılır.
Cümlede soru sözcüğü (kim, ne, ne zaman, nasıl vb.) varsa vurgu, o soru sözcüğünün bulunduğu öge üzerindedir.
Zarf tümleci (zarf tamlayıcısı), yüklemi zaman, yer-yön, durum, miktar, vasıta ve şart yönlerinden tamamlayan; 'ne zaman, nasıl, nereye, ne kadar, niçin, neden, ne ile' sorularına cevap veren ögedir.
Zaman ve miktar zarfları, nitelendirdikleri ögenin hemen yanına getirilmelidir; yanlış konumlandırılırsa anlatım bozukluğu oluşur.
Durum zarfı, eylemin/eylemsinin nasıl yapıldığını (yapılış biçimini) bildiren, fiile sorulan 'Nasıl?' sorusuna cevap veren zarftır (örn. iştahla, koşarak).
Soru zarfı, eylemi/eylemsiyi soru yoluyla belirten zarftır ('nasıl, niçin, neden, niye, ne, ne zaman, ne kadar' gibi sözcükler); sorunun cevabı bir zarftır.
Zarflar anlam bakımından durum, zaman, yer-yön, miktar (derece) ve soru zarfı olmak üzere beş ana türe ayrılır.
Yer-yön zarfı, fiili/fiilimsiyi yer-yön bakımından belirten, 'Nereye?' sorusuna cevap veren zarftır; yön zarfları (aşağı, yukarı, içeri, dışarı, ileri, geri, öte, beri) yalın hâlde kullanılır.
'Üstelik' sözcüğü bağlaç gibi görünse de zarftır.
Zaman zarfı, fiilin bildirdiği iş/oluş/hareketin zamanını belirten, fiile sorulan 'Ne zaman?' sorusuna cevap veren zarftır (örn. dün, yarın, şimdi, sabahları, gelir gelmez).
Cümlede ayrı bir zaman zarfı sözcüğü (dün, yarın, akşam vb.) yoksa eylemin zamanı kip ekiyle belirlenir; zaman zarfı ile fiilin kipinin bildirdiği zaman aynı şey değildir.
'Yalnız', 'ancak', 'bir', 'sade', 'tek' sözcükleri 'sadece/yalnızca' anlamında zarf (edat), 'ama/fakat' anlamında bağlaç olur; fiilin nasıl yapıldığını belirtirse durum zarfı olur ve bağlamla ayırt edilir.
Derece (miktar) zarfı alt türlere ayrılır: üstünlük (en, daha), eşitlik (o kadar, bu kadar), yetersizlik/azaltma (az, biraz, pek az), aşırılık/artırma (çok, fazla, oldukça).
Miktar (derece) zarfı, bir fiilin, fiilimsinin, sıfatın veya zarfın miktarını/derecesini bildiren, 'Ne kadar?' sorusuna cevap veren zarftır (örn. çok, biraz, fazla, epey, daha, en, oldukça).
Örnek Sorular
Soru 1
Eylemin zamanını bildirmede bir sözcükle ayrı bir zaman zarfı kullanan cümle ile bu zarfı taşımayan cümle arasındaki temel fark nedir?
A) İki cümlede de zaman bilgisi kip ekinden anlaşılır; aralarında bir fark bulunmaz.
B) Zarfı taşıyan cümlede o sözcük kip ekiyle birlikte zamanı belirtir; taşımayanda zamanı yalnızca kip eki verir.
C) Zarfı taşıyan cümlede kip eki kullanılmaz; zamanı tümüyle o sözcük verir.
D) Zarfı taşımayan cümlede aynı belirteç gizli biçimde bulunur; iki cümlenin anlamı tıpatıp aynıdır.
E) Böyle bir belirteç kip ekini anlamsız kıldığından iki cümle arasında hiçbir yapısal ayrım kalmaz.
Cevabı göster
Cevap: B) Zarfı taşıyan cümlede o sözcük kip ekiyle birlikte zamanı belirtir; taşımayanda zamanı yalnızca kip eki verir.
Ayrı bir zaman zarfı (örneğin 'dün, yarın') taşıyan bir cümlede zamanı hem o belirteç hem de kip eki birlikte bildirir; böyle bir belirteç taşımayan cümlede ise zamanı yalnızca kip eki belirler.
Soru 2
'Ne zaman geleceksin?' cümlesinde vurgu hangi öge üzerindedir?
A) Zarf tümleci üzerinde
B) Özne üzerinde
C) Yüklem üzerinde
D) Nesne üzerinde
E) Dolaylı tümleç üzerinde
Cevabı göster
Cevap: A) Zarf tümleci üzerinde
Bir cümlede soru sözcüğü varsa vurgu o soru sözcüğünün bulunduğu öge üzerindedir. Burada 'ne zaman' soru sözcüğü zarf tümleci görevinde olduğundan vurgu zarf tümleci üzerindedir.
Soru 3
Zarf tümlecine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğru değildir?
A) Zarf tümleci 'Ne zaman?' sorusuna cevap verebilir.
B) Zarf tümleci yüklemi durum yönünden tamamlayabilir.
C) Zarf tümleci 'Nereye?' sorusuna cevap verebilir.
D) Zarf tümleci 'Kimi?' sorusuna cevap verebilir.
E) Zarf tümleci 'Ne kadar?' sorusuna cevap verebilir.
Cevabı göster
Cevap: D) Zarf tümleci 'Kimi?' sorusuna cevap verebilir.
Zarf tümleci 'ne zaman, nasıl, nereye, ne kadar, niçin, ne ile' sorularına yanıt verir. 'Kimi?' sorusu nesneye aittir; zarf tümlecinin işlevi değildir.
Soru 4
'Olgunlukla karşıladı.' cümlesinde 'olgunlukla' ögesinin tümleç türü aşağıdakilerin hangisidir?
A) Zarf tümleci
B) Nesne
C) Dolaylı tümleç
D) Özne
E) Belirtisiz nesne
Cevabı göster
Cevap: A) Zarf tümleci
'Olgunlukla', '-la' eki taşısa da eylemin nasıl yapıldığını (durum) bildirdiğinden zarf tümleci (zarf tamlayıcısı) olarak kabul edilir.
Soru 5
'Hâlâ burada oturuyor.' cümlesinde 'hâlâ' sözcüğü hangi tür zarftır?
A) Durum zarfı
B) Zaman zarfı
C) Miktar zarfı
D) Soru zarfı
E) Yer-yön zarfı
Cevabı göster
Cevap: B) Zaman zarfı
'Hâlâ', bir durumun/eylemin sürmeye devam ettiğini belirterek fiili zaman bakımından nitelediğinden zaman zarfıdır.
Soru 6
Aşağıdaki seçeneklerde yer-yön zarfı ile ilgili verilen bilgilerden hangisi doğrudur?
A) Yer-yön zarfları görev yapmak için '-e' ekini almak zorundadır.
B) Yer-yön zarfları 'Nasıl?' sorusuna cevap verir.
C) 'İleri, geri, dışarı' gibi yön zarfları yalın hâlde yer-yön zarfıdır.
D) Yer-yön zarfları fiilin değil, ismin önünde yer alır.
E) Yer-yön zarfları görevini hâl eki alarak yapan bir zarf türüdür.
Cevabı göster
Cevap: C) 'İleri, geri, dışarı' gibi yön zarfları yalın hâlde yer-yön zarfıdır.
'İleri, geri, içeri, dışarı' gibi yön zarfları yalın hâlde kullanıldığında yer-yön zarfı işlevi görür. Hâl eki aldıklarında ise isim görevine geçerler.
Soru 7
'Artık buraya gelmeyeceğim.' cümlesindeki 'artık' sözcüğü hangi tür zarftır ve ne anlam taşır?
A) Zaman zarfı; 'bu andan itibaren' anlamıyla zamanı bildirir.
B) Miktar zarfı; eylemin hangi ölçüde gerçekleşeceğini belirtir.
C) Durum zarfı; eylemin ne biçimde yapıldığını bildirir.
D) Soru zarfı; eylemle ilgili bir soru işlevi görür.
E) Yer-yön zarfı; eylemin hangi yönde gerçekleşeceğini belirtir.
Cevabı göster
Cevap: A) Zaman zarfı; 'bu andan itibaren' anlamıyla zamanı bildirir.
'Artık', 'bu andan itibaren' anlamı taşıyarak fiili zaman bakımından nitelediğinden zaman zarfıdır.
Soru 8
Aşağıdaki soru sözcüklerinden hangisi bir cümlede soru zarfı olarak kullanılabilir?
A) Kim
B) Hangisi
C) Niçin
D) Hangi
E) Kaçı
Cevabı göster
Cevap: C) Niçin
'Niçin', eylemi soru yoluyla belirten bir soru zarfıdır. 'Kim', 'hangisi' ve 'kaçı' ismin yerini tutan soru zamirleri; 'hangi' ise ismi niteleyen soru sıfatıdır.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde derecelendirme (miktar) zarfının yanlış yere konmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Bu kitabı çok beğendiğini söyledi.
B) Sınavdan oldukça yüksek bir not aldı.
C) Toplantıya herkesten daha erken geldi.
D) En sınıfın çalışkan öğrencisi oydu.
E) Yorgun olduğu için biraz dinlenmek istedi.
Cevabı göster
Cevap: D) En sınıfın çalışkan öğrencisi oydu.
"En sınıfın çalışkan öğrencisi oydu." cümlesinde 'en' derecelendirme (miktar) zarfı, derecesini belirttiği 'çalışkan' sıfatının hemen önünde değil, tamlamanın başında yer almıştır.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru sözcüğü soru zarfı olarak kullanılmıştır?
A) Nereye gidiyorsun bu saatte?
B) Hangisini almak istiyorsun?
C) Neyi kaybettin?
D) Kaçı istiyordu bu kitaplardan?
E) Kim geldi bugün toplantıya?
Cevabı göster
Cevap: A) Nereye gidiyorsun bu saatte?
'Nereye' sözcüğü 'gitmek' fiilini sorguladığından soru zarfıdır. 'Kim', 'hangisi', 'neyi', 'kaçı' ise ismin yerini tutan soru zamirleridir.
Soru 11
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yalnız' sözcüğü bağlaç olarak kullanılmıştır?
A) Yalnız onu görmek istiyorum.
B) Yalnız yaşamayı tercih etti.
C) Sana yardım ederim, yalnız erken gelmelisin.
D) Yalnız bir insan olduğunu herkes biliyordu.
E) Yalnız çalıştığında daha verimli oluyordu.
Cevabı göster
Cevap: C) Sana yardım ederim, yalnız erken gelmelisin.
'Sana yardım ederim, yalnız erken gelmelisin.' cümlesinde 'yalnız', 'ama/fakat' anlamında iki cümleyi bağladığından bağlaçtır. Diğer seçeneklerde 'yalnız', 'sadece/yalnızca' anlamında zarf ya da sıfat görevindedir.
Soru 12
Bir sözcüğün zarf türünü belirlemek için kullanılan soru-tür eşleştirmesine göre 'Ne kadar?' sorusuna cevap veren sözcük hangi tür zarftır?
A) Zaman zarfı
B) Miktar zarfı
C) Soru zarfı
D) Durum zarfı
E) Yer-yön zarfı
Cevabı göster
Cevap: B) Miktar zarfı
Zarf türü belirlenirken 'Ne kadar?' sorusuna cevap veren sözcük miktar (derece) zarfı olarak sınıflandırılır.
Soru 13
"Üstelik" sözcüğünün sözcük türü konusunda aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Bağlaç gibi görünse de zarftır.
B) Sıfat ve zarfları pekiştirdiği için miktar zarfıdır.
C) Fiili zaman bakımından nitelediği için zaman zarfıdır.
D) Cümleler arasında ilişki kurduğu için bağlaçtır.
E) Anlam bakımından edata yakın olduğu için edattır.
Cevabı göster
Cevap: A) Bağlaç gibi görünse de zarftır.
'Üstelik' sözcüğü görünüş olarak cümleler arası ilişki kuran bir bağlaç izlenimi verse de Türkçe dilbilgisinde zarftır.
Soru 14
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'çok' sözcüğü zarf olarak kullanılmıştır?
A) Çok kitap okuyan biri her şeyi bilir.
B) Çok öğrenci sınava girdi.
C) Bu çok zor bir problemdir.
D) Çok arkadaşı olan insan mutludur.
E) Bu işe çok para harcadı.
Cevabı göster
Cevap: C) Bu çok zor bir problemdir.
'Bu çok zor bir problemdir.' cümlesinde 'çok', 'zor' sıfatını nitelediğinden miktar zarfıdır. Diğer seçeneklerde 'çok' bir ismi (kitap, öğrenci, arkadaş, para) nitelediğinden sıfat işlevindedir.
Soru 15
'Çok güzel bir gün geçirdik.' cümlesinde 'çok' sözcüğü 'güzel' ile birlikte hangi yapıyı oluşturur?
A) Zarf tümleci
B) Belirtili isim tamlaması
C) Edat grubu
D) Belirtisiz isim tamlaması
E) Sıfat tamlaması
Cevabı göster
Cevap: E) Sıfat tamlaması
Miktar zarfı olan 'çok', burada 'güzel' sıfatını nitelediğinden 'çok güzel' bir sıfat tamlaması oluşturur. Miktar zarfı başka bir zarfı nitelediğinde ise zarf tümleci oluşturur.