Yüklemine göre (fiil/isim cümlesi) ve öge dizilişine göre (kurallı/devrik/eksiltili) Soruları
KPSS Türkçe · 23 özgün soru · açıklamalı çözümler
Yüklemine göre (fiil/isim cümlesi) ve öge dizilişine göre (kurallı/devrik/eksiltili) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Yüklemine göre (fiil/isim cümlesi) ve öge dizilişine göre (kurallı/devrik/eksiltili) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Alıntı içeren, konuşma havasında yazılmış parçaların 'hangisi söylenemez' tipi sorularında devrik cümle, alıntı, konuşma havası ve deyim-ikileme kullanımı doğrulanabilir; kanıtlanabilir/nesnel yargı çeldirici olur.
İstek cümlesi, konuşucunun bir şeyin gerçekleşmesini arzuladığını ifade eder ve istek kipiyle (-e/-a) kurulur.
Dolaysız (doğrudan) anlatımda konuşanın sözleri tırnak/çizgi ile aynen aktarılır; dolaylı anlatımda söz yeniden kurgulanarak aktarılır.
Amaç-sonuç cümlesi bir amacın gerçekleştirilmesiyle elde edilecek sonucu aktarır (ör. 'Mutlu olmak için uyumlu olmak ilk şarttır').
'Bazı, kimi, birkaç, kimse, hepsi, biri, her' gibi sözcükler cümlede isim görevinde kullanıldığında belirsiz zamir işlevi görür.
Tahmin (öngörü) cümlesi akla, sezgilere, gözlemlere ya da verilere dayanarak olacak bir şeyi önceden kestirme sonucu ortaya çıkan cümledir.
Kanıksama cümlesi, çok tekrar eden bir durumun artık etkilemez/normal hâle gelmesini, yoğun bir alışkanlığı anlatan cümledir.
Beklenti cümlesi, gerçekleşmesi umulan/beklenen davranış ve işleri bildiren, kesin bildirim ya da koşul içermeyen cümledir.
Yüklemin türüne göre cümleler ikiye ayrılır: yüklemi (ek eylem alan) isim soylu sözcük olan isim cümlesi ve yüklemi çekimli fiil olan fiil cümlesi.
Yorum cümlesi, kişinin kendi duygularıyla bir sonuca varmasıdır (ör. 'Bu mevsimdeki yağmurlar beni ıslatmak için yağar.').
Belirli bir paragrafta ek-fiili düşmüş isim ve bileşik fiil bulunup belirtme sıfatı bulunmaması gibi dilbilgisi unsurları sorgulanabilir.
Şikâyet cümlesi bir durumdan duyulan rahatsızlığı ifade eden cümledir.
Verilen cümlede vurgulanan öge, yüklemin türü (fiil/isim) ve soru sözcüğünün/edatının yüklem karşısındaki konumuna bakılarak belirlenir.
Örtmece (ülap/euphemism) cümlesi, sert ya da hoş olmayan bir gerçeği dolaylı ve yumuşatılmış biçimde ifade eden cümledir.
İsim cümlesinde yüklem isim soylu bir sözcük ya da sözcük öbeğidir; zamir, edat gibi görev sözcükleri de yüklem işlevi üstlendiğinde cümle isim cümlesi sayılır.
Sitem cümlesinde duyulan rahatsızlık kişinin kendisine, yakınma (şikâyet) cümlesinde ise başkalarına yöneltilir; her ikisi de bir hareketten doğan üzüntü/kırgınlığı dile getirir.
Yüklemi sonda yer alan cümleye kurallı (düz) cümle denir.
'-ma/-me' eki hem isim-fiil (eylem adı) hem olumsuzluk eki olabilir; '-dık' eki hem sıfat-fiil hem zarf-fiil olabilir ve işlevi cümle yapısına göre belirlenir.
'-E doğru' edatı cümleye yönelme anlamı katar (ör. 'Eve doğru yürüdü.'), ancak 'doğru' sözcüğü bağlama göre sıfat, zarf, isim veya edat olabilir.
Türkçede kurallı cümlenin standart öge dizilişi özne – tümleçler (ara öğeler) – yüklem biçimindedir; bu sıradan sapma devrikliği gösterir.
Olumsuz cümle işin yapılmadığını/bir özelliğin olmadığını bildirir; olumsuzluk -ma/-me, -maz/-mez, -sız/-siz, 'yok' ve 'değil' unsurlarıyla sağlanır.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde olumsuzluk 'değil' sözcüğüyle sağlanmıştır?
A) Bu karar doğru değil.
B) Dün gece uyuyamadım.
C) Kapıyı açmak istemiyor.
D) Ortada hiç para yok.
E) Bu sorunu çözmek hiç kolay olmaz.
Cevabı göster
Cevap: A) Bu karar doğru değil.
'Bu karar doğru değil.' cümlesinde olumsuzluk ayrı bir 'değil' sözcüğüyle sağlanmıştır; diğer cümlelerde olumsuzluk sırasıyla -ma (uyuyamadım), -mıyor (istemiyor), 'yok' (para yok) ve -maz (kolay olmaz) unsurlarıyla…
Soru 2
"Sınıf ışıklı ve ferahtır." cümlesi, anlam ve yüklem türü bakımından nasıl nitelendirilebilir?
A) Olumlu anlamlı isim cümlesi
B) Olumsuzluk bildiren isim cümlesi
C) Olumlu anlamlı fiil cümlesi
D) Olumsuzluk bildiren fiil cümlesi
E) Soru anlamı taşıyan isim cümlesi
Cevabı göster
Cevap: A) Olumlu anlamlı isim cümlesi
Yüklem 'ferahtır' ek-fiil taşıyan isim soylu bir öğedir; bu yüzden cümle isim cümlesidir. Olumsuzluk unsuru bulunmaz, bir özelliğin var olduğu bildirilir; dolayısıyla cümle olumlu anlamlı isim cümlesidir.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem fiil cümlesi oluşturur, ayrıca cümlede hem nesne hem de bir zarf tümleci bulunur?
A) Bu sabah hava çok güzeldi.
B) Sorumluluk almak gerçek cesaret gerektirir.
C) Toplantı salonundaki sandalyeler çok rahatsızdı.
D) Öğrenciler dün sabah kütüphanede ders çalıştı.
E) Gökyüzü pembeye boyandı.
Cevabı göster
Cevap: D) Öğrenciler dün sabah kütüphanede ders çalıştı.
'Ders çalıştı' çekimli fiil yüklemdir (fiil cümlesi); 'ders' nesnedir; 'dün sabah' zarf tümleci, 'kütüphanede' yer tamlayıcısıdır — üç koşul aynı anda karşılanmaktadır.
Soru 4
"Bahçedeki ağaç dal verdi." ve "Öğretmen sınıfta söz verdi." cümlelerinde 'verdi' yükleminin cümle türü bakımından nasıl değerlendirilmesi gerekir?
A) Her iki cümle de isim cümlesidir çünkü 'verdi' aynı sözcüktür.
B) Cümle türü 'verdi'nin yazılışına göre değil özneye göre belirlenir.
C) İlki fiil, ikincisi isim cümlesidir çünkü 'söz verdi' kalıplaşmış bir isim öbeğidir.
E) Her iki cümle de fiil cümlesidir; yüklem her iki cümlede de fiildir.
Cevabı göster
Cevap: E) Her iki cümle de fiil cümlesidir; yüklem her iki cümlede de fiildir.
Her iki cümlede de 'verdi' yüklemi 'vermek' fiilinin çekimidir; fiil cümlesi kurar.
Soru 5
Bir yüklemin fiil mi isim mi olduğunu belirlemek için kullanılan '-mak/-mek' getirilip getirilememesi testine göre hangi cümlenin yüklemi fiildir?
A) Hava bugün oldukça serin.
B) Toplantı yeni sona erdi.
C) Tüm hazırlıklar tamam.
D) O çocuk çok akıllı.
E) Kitap masanın üzerinde.
Cevabı göster
Cevap: B) Toplantı yeni sona erdi.
'Sona erdi' yüklemine '-mak/-mek' getirilebilir: 'sona ermek' anlamlıdır; dolayısıyla yüklem fiildir ve cümle fiil cümlesidir.
Soru 6
"Kitabı masaya bıraktım." cümlesinde, soru ya da özel bir pekiştirme amaçlı vurgu bulunmadığında en güçlü vurgu hangi ögededir?
A) Yüklemin hemen önündeki öge
B) Özne
C) Belirtili nesne
D) Cümlenin bütün ögeleri eşit derecede vurgulanır
E) Bu cümlede vurgulanan bir öge yoktur
Cevabı göster
Cevap: A) Yüklemin hemen önündeki öge
Türkçede özel bir soru ya da pekiştirme olmadığında en güçlü vurgu, yüklemin hemen önündeki ögede bulunur.
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'var/varmak' kökenli yüklem, cümleyi fiil cümlesi yapmaktadır?
A) Bahçede güzel çiçekler var.
B) Çantamda birkaç kalem var.
C) Rafta birkaç kitap var.
D) Postacı az önce kapıya varmış.
E) Aklımda bir fikir var.
Cevabı göster
Cevap: D) Postacı az önce kapıya varmış.
'Postacı az önce kapıya varmış.' cümlesinde 'varmış' yüklemi 'bir yere ulaşmak' anlamındaki 'varmak' eyleminin çekimidir; bu nedenle cümle fiil cümlesidir.
Soru 8
Aşağıdakilerden hangisi iyi bir yazılı anlatımın öge dizilişine ilişkin temel ilkesini doğru biçimde yansıtmaktadır?
A) Anlatımda bütünlük için cümleler kurallı, yüklemi sonda biçimde oluşturulmalıdır.
B) Şiirsel etki için devrik cümleler tercih edilmelidir.
C) Tekdüzelikten kaçınmak için devrik ve kurallı cümleler bir arada kullanılmalıdır.
D) Devrik cümle yanlış bir söz dizimi sayıldığından anlatımda kaçınılmalıdır.
E) Öge dizilişi anlatım kalitesini etkilemez; kaliteyi yalnızca içerik belirler.
Cevabı göster
Cevap: C) Tekdüzelikten kaçınmak için devrik ve kurallı cümleler bir arada kullanılmalıdır.
İyi bir anlatımda tekdüzelikten kaçınmak için devrik ve kurallı cümleler bir arada kullanılır. Bu ilke, her iki cümle türünün de anlatım değerine katkı sağladığını ve birini tümüyle dışlamanın doğru olmadığını belirtir.
Soru 9
"Neden bir kez olsun beni düşünmediniz?" cümlesi, duyulan rahatsızlığın yöneltildiği taraf bakımından aşağıdakilerden hangisiyle doğru nitelendirilir?
A) İstek cümlesidir; bir dileği dile getirir.
B) Ne sitem ne yakınmadır; yalnızca bilgi sorar.
C) Gözlem cümlesidir; nesnel bir saptama yapar.
D) Sitem cümlesidir; rahatsızlık konuşanın kendisine yöneliktir.
Rahatsızlık 'siz' yani muhataplara yöneltildiği için cümle yakınma (şikâyet) cümlesidir. Sitem cümlesinde ise rahatsızlık kişinin bizzat kendisine yönelik olurdu; burada böyle değildir.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerden hangisi isim cümlesine örnek oluşturur?
A) Karar vermek onun için zordu.
B) Öğretmen tahtaya uzun bir liste yazdı.
C) Çocuklar bahçede koşup oynuyor.
D) Sabah çok erken kalktı.
E) Yağmur sabaha kadar yağdı.
Cevabı göster
Cevap: A) Karar vermek onun için zordu.
'Zordu' yüklemi, 'zor' sıfatına ek eylem ('-du') eklenerek oluşturulmuş isim soylu bir yüklemdir; dolayısıyla bu cümle isim cümlesidir.
Soru 11
"Arkadaşım bu sabah okula gelmedi." cümlesinin özelliklerini yüklemin türü, yeri ve anlamı bakımından doğru veren seçenek hangisidir?
A) Devrik, isim yüklemli, olumsuzluk bildiren cümle
B) Kurallı, fiil yüklemli, olumlu anlamlı cümle
C) Kurallı, isim yüklemli, olumsuzluk bildiren cümle
"Öğrenciler sabah erkenden okula geldiler." ve "Bu ormandaki ağaçlar çok yaşlıdır." cümlelerini yüklem türüne göre sınıflandırırsak aşağıdaki seçeneklerden hangisi doğrudur?
A) İkisi de fiil cümlesidir.
B) İkisi de isim cümlesidir.
C) Yüklem türüne göre sınıflandırılamaz.
D) Birincisi fiil, ikincisi isim cümlesidir.
E) Birincisi isim, ikincisi fiil cümlesidir.
Cevabı göster
Cevap: D) Birincisi fiil, ikincisi isim cümlesidir.
'Öğrenciler ... okula geldiler.' cümlesinin yüklemi çekimli fiil ('geldiler') olduğundan fiil cümlesidir; 'Bu ormandaki ağaçlar çok yaşlıdır.' cümlesinin yüklemi ise ek eylem almış isim soylu sözcük ('yaşlıdır')…
Soru 14
Aşağıdaki cümlelerden hangisi hem olumsuz hem devrik hem de fiil cümlesi özelliklerini aynı anda taşımaktadır?
A) Bugün tatile çıkmadı Ahmet.
B) O şehir hâlâ gelişmemiş olan bölgelerden biridir.
C) Yarın erken kalkmak zorunda değilim.
D) Çoktan tamamladı ödevini küçük kardeşim.
E) Güzel değil bu kasvetli tablo.
Cevabı göster
Cevap: A) Bugün tatile çıkmadı Ahmet.
'Bugün tatile çıkmadı Ahmet.' cümlesinde yüklem '-ma/-me' olumsuzluk ekini almış çekimli fiildir ('çıkmadı'); yüklem cümle sonunda değil, ortasında yer aldığından cümle devriktir.
Soru 15
Aşağıdaki cümlelerin hangisi devrik cümle değildir?
A) Güzel bir akşamdı, sessizdi çevredeki her yer.
B) Koştu çocuk soluk soluğa, nefes nefese.
C) Sınava giren öğrenciler konuları tekrar etti.
D) Uçup gitti gökyüzünün enginliğinde o beyaz güvercin.
E) Geldi sonunda merakla beklenen o güzel haber.
Cevabı göster
Cevap: C) Sınava giren öğrenciler konuları tekrar etti.
'Sınava giren öğrenciler konuları tekrar etti.' cümlesinde yüklem ('tekrar etti') sondadır; bu, kurallı (düz) cümlenin özelliğidir. Diğer cümlelerde yüklem sonda değil, cümlenin başında ya da ortasında yer alır.