Yüklem (fiil yüklemi ve isim yüklemi) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Yüklem (fiil yüklemi ve isim yüklemi) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Ek-fiil bir cümlede ya isim soylu sözcüğü yüklem yapar (isim yüklemi) ya da çekimli fiile eklenerek birleşik zaman kurar; isim+ek-fiil yapısı fiil değil isim yüklemidir.
Yüklem türü sorularında isim yüklemi ile eylem yüklemi ayırt edilir; '-dır/-tir' eki hem isim yüklemlerinde hem de geniş zaman eylem çekiminde göründüğünden bu iki yapı karıştırılmamalıdır.
Geniş zamanın rivayeti '-ır/-er+imiş+kişi eki' yapısıyla kurulur ve şimdiki zamanın rivayeti ('-iyor+muş'), gelecek zaman rivayeti ('-acakmış') ile gereklilik rivayetinden ('-malıymış') ayırt edilmelidir.
Noktalama açısından önceki cümlenin yüklemi söylenmediğinde bitmemişlik nedeniyle üç nokta, sıralı cümleler arasına ise virgül konur; bir sözcük ('-dur' ek-fiiliyle) yüklem görevi üstlendiğinde sonuna nokta gerekir.
Yüklem tek sözcükten oluşabileceği gibi söz öbeğinden (isim/sıfat tamlaması, deyim, ikileme, edat öbeği, yardımcı eylemli yapı) de oluşabilir ve bu öbek bölünemez.
Ek eylem (ek-fiil) ekleri, isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlenin yüklemi ya da yan yargısı yapan, 'i-' fiilinin ekleşmiş biçimlerinin çekimlenmesiyle kullanılan eklerdir.
Fiil cümlelerinde vurgu yüklemden hemen önce gelen ögededir; öne çıkarılmak istenen kavram (yer, zaman, kişi vb.) yüklemden hemen önce yerleştirilir.
Cümle analizi sorularında bir cümlenin ögeleri (nesne türü, özne, tümleç), sözcük grupları (isim-fiil grubu) ve yüklem türü (basit/bileşik zamanlı) incelenerek söylenemeyecek dilbilgisi özelliği belirlenir.
Eksiltili cümle, yüklemi açıkça yazılmayıp ima edilen (yüklem söylenmeyen) cümledir (ör. 'Ardımda büyük küçük teselliler...' = (vardı)).
Fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, ulaç) ek-fiil alarak yüklem olabilir; örn. 'Tek derdi, seni görmekti.'
Yüklem isim ya da isim soylu bir sözcükse cümlenin vurgusu yüklemin kendisindedir.
Uzun, iç içe yan cümleli bir cümlede yüklem, en sona gelen çekimli fiil ya da ek-fiilli isimdir; yan cümlelerin yüklemleri ve fiilimsiler yüklem değildir.
Girişik birleşik cümlede yan cümle fiilimsi (ulaç, sıfat-fiil, isim-fiil) içerdiğinden yüklem türü tespitinde yalnızca temel cümlenin yüklemine bakılır.
Türkçede 3. tekil şahıs eki yoktur; kip eki almış fiilin çekiminde 3. tekil kişi sıfır (eksiz) ekle temsil edilir ve bileşik zamanda da bu kabul geçerlidir.
Diğer ögeleri bulmak için bütün öge soruları (ne yaptı, ne oldu, nedir, ne) yükleme yöneltilir; yüklemi bulmak için herhangi bir soru sorulmaz.
İsim cümlelerinin yüklemi ek-fiil ile kurulduğundan çatı (eylem çatısı) yalnızca fiil yüklemli cümlelerde incelenir, isim yüklemli cümlelerde çatı aranmaz.
Cümlenin temel ögeleri yüklem ve öznedir; özne yüklemi gerçekleştiren ya da yükleme konu olan öge olup 'kim/ne yapar?' sorusunun yanıtıdır.
Sıralı cümlelerde nesne ortak kullanılabilir; birden fazla yüklemi olan cümlede tek nesne her iki yüklemi de tamamlayabilir.
Yüklem, cümlede iş, oluş, durum veya yargı bildiren temel (zorunlu) ögedir ve çekimli fiil ya da ek-fiil almış isim soylu sözcükten oluşabilir.
Ek-fiilin geniş zaman 3. kişi eki '-dir' bazen cümlede kullanılmasa da yüklem ek-fiille çekimlenmiş sayılır (ör. 'Bu yemekler çok lezzetli(dir)').
'Soğuk' sözcüğü 'su, çorba, hava' gibi isimleri nitelediğinde sıfat; 'soğuma' anlamında yüklem ya da isim göreviyle kullanıldığında sıfat değildir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, bölünemeyen bir söz öbeğinden (deyimden) oluşmaktadır?
A) Öğretmen, geç kalan öğrenciye göz yumdu.
B) Çocuklar bahçede koştu.
C) Arkadaşım dün erken uyudu.
D) Yönetici raporu masaya bıraktı.
E) Öğrenciler sınıfta sessizce oturuyordu.
Cevabı göster
Cevap: A) Öğretmen, geç kalan öğrenciye göz yumdu.
'göz yumdu' deyimi, anlamca kaynaşmış ve bölünemeyen bir söz öbeğidir; cümlenin yüklemi bu öbeğin tamamıdır. Diğer seçeneklerde yüklem tek bir çekimli fiilden oluşmaktadır.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, isim soylu bir sözcükten oluşmaktadır?
A) Çocuklar parkta koştu.
B) Annesi, onun en büyük destekçisiydi.
C) Yağmur bütün gün dinmedi.
D) Öğrenciler sınava hazırlandı.
E) Rüzgâr pencereleri vuruyordu.
Cevabı göster
Cevap: B) Annesi, onun en büyük destekçisiydi.
'destekçisiydi' yapısında 'destekçi' isim soylu sözcüğü ek-fiil (-ydi) alarak yüklem durumuna gelmiştir; cümle isim yüklemlidir. Diğer cümleler fiil yüklemlidir.
Soru 3
"Sabahın erken saatlerinde işe gitmek için hazırlanan komşum, çantasını alıp kapıyı kapattı." cümlesinin yüklemi hangisidir?
A) hazırlanan
B) gitmek
C) alıp
D) kapattı
E) hazırlanan komşum
Cevabı göster
Cevap: D) kapattı
Cümlenin en sona gelen çekimli fiili 'kapattı'dır. 'hazırlanan' sıfat-fiil, 'gitmek' isim-fiil, 'alıp' ulaçtır; bunların hepsi fiilimsidir ve yüklem olamaz.
Soru 4
Cümle başında yüklemin yer almasıyla ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?
A) Yüklem cümle başına geldiğinde öznenin vurgulandığı anlaşılır.
B) Yüklem başa alındığında vurgu kaybolur; cümle anlam bakımından zayıflar.
C) Yüklemin cümle başında bulunması, vurgunun yüklem üzerinde olduğunu gösterir.
D) Yüklemin başta kullanımı yalnızca fiil yüklemlerinde geçerlidir; isim yüklemleri bu kurala uymaz.
E) Yüklem başa alındığında vurgu yüklemi takip eden özneye geçer.
Cevabı göster
Cevap: C) Yüklemin cümle başında bulunması, vurgunun yüklem üzerinde olduğunu gösterir.
Yüklem ister isim ister fiil olsun cümle başında yer aldığında vurgu yüklemin kendisindedir. 'Geldi Kemal dün gece.' örneğinde vurgu 'geldi' yüklemi üzerindedir.
Soru 5
İsim yüklemli bir cümlede vurgunun yeri neresidir?
A) Cümlenin başında bulunan özne üzerindedir.
B) Yüklemden hemen önce gelen sözcük üzerindedir.
C) Her zaman cümle ortasındaki tümlecin üzerindedir.
D) Nesne ya da dolaylı tümleç üzerindedir.
E) Yüklemin kendisi üzerindedir.
Cevabı göster
Cevap: E) Yüklemin kendisi üzerindedir.
Yüklem isim ya da isim soylu bir sözcükten oluştuğunda vurgu yüklemin bizzat kendisindedir. Bu, fiil cümlelerindeki vurgu (yüklemden hemen önce gelen öge) ilkesiyle farklılık gösterir.
Soru 6
"Onun sesi gerçekten çok tatlı." cümlesindeki yüklemle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) '-dir' eki düşmüş olsa da yüklem ek-fiille çekimlenmiş isim yüklemidir.
B) Yüklem 'sesi' sözcüğüdür ve isim tamlamasının parçasıdır.
C) Yüklem yoktur çünkü cümlede çekimli fiil bulunmamaktadır.
D) Yüklem 'gerçekten' zarfıdır çünkü vurguyu taşımaktadır.
E) Bu cümle yüklemsiz olduğundan dilbilgisel açıdan geçersizdir.
Cevabı göster
Cevap: A) '-dir' eki düşmüş olsa da yüklem ek-fiille çekimlenmiş isim yüklemidir.
Ek-fiilin geniş zaman 3. kişi eki '-dir' düşse bile yüklem ek-fiille çekimlenmiş sayılır; sıfat olan sözcük ek-fiille isim yüklemi olmuştur ve '-dir' olmasa da cümle yüklemlidir.
Soru 7
"Öğretmen, sınavda başarılı olan öğrencileri alkışladı." cümlesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Cümlede belirtili nesne vardır.
B) Yüklem, basit zamanlı bir fiildir.
C) Cümlede sıfat-fiil grubu yer almaktadır.
D) Cümlenin yüklemi isim yüklemlidir.
E) Cümlede özne vardır.
Cevabı göster
Cevap: D) Cümlenin yüklemi isim yüklemlidir.
'alkışladı' çekimli bir fiil olduğundan cümle fiil yüklemlidir, isim yüklemli değildir. Diğer özellikler (belirtili nesne, basit zamanlı fiil, sıfat-fiil grubu, özne) cümle için doğrudur.
Soru 8
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi, ek-fiil alarak yüklem görevini üstlenmiştir?
A) Gülümseyen yüzler insanı mutlu eder.
B) Her sabah koşarak işe giden komşum yorgundu.
C) Çalışarak başarıya ulaşabilirsin.
D) Okunan kitaplar rafta yerini almıştır.
E) Çocukların en sevdiği iş, parkta oynamaktı.
Cevabı göster
Cevap: E) Çocukların en sevdiği iş, parkta oynamaktı.
'Çocukların en sevdiği iş, parkta oynamaktı.' cümlesinde 'oynamaktı' yüklemi, 'oynamak' isim-fiilinin (fiilimsi) ek-fiil (-tı) alarak oluşturduğu yapıdır; fiilimsi ek-fiille yüklem görevi üstlenmiştir.
Soru 9
Ek-fiil (ek eylem) ile ilgili aşağıdaki ifadelerin hangisi doğrudur?
A) Ek-fiil, ağırlıklı olarak sıfat ve zarfları yüklem yapmak için kullanılır.
B) Ek-fiil, 'et-' fiilinin ekleşmiş biçimlerinden türeyen özel bir ek kategorisidir.
C) Ek-fiil, 'i-' fiilinin ekleşmiş biçimidir; isim soylu sözcükleri yüklem ya da yan yargı yapar.
D) Ek-fiil almadan da isim soylu sözcükler cümlede yüklem görevi üstlenebilir.
E) Ek-fiil, daha çok çekimli fiillere eklenerek işlev görür.
Cevabı göster
Cevap: C) Ek-fiil, 'i-' fiilinin ekleşmiş biçimidir; isim soylu sözcükleri yüklem ya da yan yargı yapar.
Ek-fiil (ek eylem), 'i-' fiilinin ekleşmiş biçimlerinden oluşur; isim ve isim soylu sözcüklere eklenerek onları yüklem ya da yan yargı yapar.
Soru 10
'yürü-' eyleminin, söylentiye dayalı bir alışkanlığı (geniş zamanın rivayetini) anlatan birleşik zamanlı çekimi aşağıdakilerden hangisidir?
A) yürüyormuş
B) yürürmüş
C) yürümeliymiş
D) yürüyecekmiş
E) yürümüştür
Cevabı göster
Cevap: B) yürürmüş
Geniş zamanın rivayeti '-ır/-er + imiş' yapısıyla kurulur; doğru çekim, geniş zaman ekine rivayet ek-fiili (-miş) eklenmiş biçimdir ve söylentiye dayalı alışkanlık anlamı verir.
Soru 11
'-dır/-tir' ekinin hem isim yükleminde hem de geniş zaman eylem çekiminde bulunması hangi güçlüğü doğurur?
A) Cümlede birden fazla yüklem olduğu izlenimi yaratır.
B) Eksiltili cümle ile tam cümleyi ayırt etmeyi zorlaştırır.
C) Cümlenin öznesi ile nesnesi yer değiştirmiş gibi algılanır.
D) Ek-fiilin hangi kip ekiyle kullanıldığı tespit edilemez hale gelir.
E) Aynı ek iki ayrı yapıda göründüğünden hangisinin kullanıldığı karıştırılabilir.
Cevabı göster
Cevap: E) Aynı ek iki ayrı yapıda göründüğünden hangisinin kullanıldığı karıştırılabilir.
Söz konusu ek hem 'O, öğretmendir.' örneğindeki gibi isim soylu yüklemlerde hem de 'Hep geç kalır.' örneğindeki gibi geniş zaman fiil çekiminde görülür; yalnızca bu eke bakarak hangi yapının kullanıldığını ayırt etmek…
Soru 12
"Dışarısı oldukça soğuktu." cümlesinde 'soğuk' sözcüğü hangi görevde kullanılmıştır?
A) Ek-fiil alarak yüklem olan isim soylu bir sözcüktür.
B) Zarf; çünkü yüklemi nitelendirmektedir.
C) Belirtisiz isim tamlamasının ikinci öğesi olarak isim.
D) Sıfat; çünkü sonrasında bir isim gelmektedir.
E) Sıfat; çünkü bir varlığın özelliğini anlatmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: A) Ek-fiil alarak yüklem olan isim soylu bir sözcüktür.
'Soğuktu' yapısında 'soğuk' ek-fiil (-tu) alarak yüklem olmuştur. Bu durumda 'soğuk' bir ismi nitelemeyen, 'soğukluk' durumunu bildiren isim soylu bir sözcük olarak yüklemdir; sıfat değildir.
Soru 13
"Dinlemeyi seven insanlar, çoğunlukla iyi birer arkadaş olur." cümlesinin yüklem türünü belirlerken hangi ilkeye başvurulmalıdır?
A) Cümledeki tüm fiilimsilerin türleri toplanarak ortalama yüklem türü belirlenir.
B) Yan cümlenin yüklemine bakılarak temel cümlenin türü kararlaştırılır.
C) Yalnızca temel cümlenin yüklemine bakılır; o çekimli fiil olduğundan cümle fiil yüklemlidir.
D) İsim-fiil içerdiğinden cümle isim yüklemli kabul edilir.
E) Girişik cümlelerde yüklem türü tespit edilemez.
Cevabı göster
Cevap: C) Yalnızca temel cümlenin yüklemine bakılır; o çekimli fiil olduğundan cümle fiil yüklemlidir.
Girişik birleşik cümlelerde yüklem türü tespitinde yalnızca temel cümlenin yüklemine bakılır.
'Ahmet her sabah erkenden kalkarmış.' cümlesinde 'kalkarmış' yapısı, çekimli bir fiilin (kalkar) ek-fiil alarak birleşik zaman (geniş zamanın rivayeti) oluşturduğu fiil yüklemidir.
Soru 15
Aşağıdakilerden hangisi isim yüklemli cümleler için kesinlikle söylenebilecek bir özellik değildir?
A) Cümlenin eylem çatısı incelenebilir.
B) Cümlenin yargısı isim soylu bir sözcükle ifade edilir.
C) Cümle olumsuzu 'değil' sözcüğüyle yapılabilir.
D) Yüklemleri ek-fiil ile kurulur.
E) Yüklem sıfat, zamir ya da isimden oluşabilir.
Cevabı göster
Cevap: A) Cümlenin eylem çatısı incelenebilir.
Eylem çatısı (etken, edilgen, dönüşlü vb.) yalnızca fiil yüklemli cümlelerde incelenir. İsim cümlelerinin yüklemi ek-fiil ile kurulduğundan bu cümlelerde çatı aranmaz.