Yapısına göre cümleler: basit, birleşik, sıralı, bağlı (ve girişik) cümle Soruları
KPSS Türkçe · 26 özgün soru · açıklamalı çözümler
Yapısına göre cümleler: basit, birleşik, sıralı, bağlı (ve girişik) cümle — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Yapısına göre cümleler: basit, birleşik, sıralı, bağlı (ve girişik) cümle konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti tek tek değil, bütün cümle grubunun en sonuna konur (örn. 'Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?').
Girişik birleşik cümle, yan cümlesi fiilimsilerle kurulan cümledir; fiilimsinin bulunduğu bölüm yan cümle, yüklemin bulunduğu bölüm temel cümledir ve cümlede kaç fiilimsi varsa o kadar yan cümle bulunur.
Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için aralarına virgül konur (örn. 'Seni çok sevdim, sana çok güvendim.').
Yapısına göre cümle türleri şema olarak özetlenir: basit (yalnız yüklem), girişik birleşik (fiilimsi+yüklem), şartlı birleşik (-sa/-se+yüklem), iç içe birleşik (cümle içinde cümle), sıralı (bağlaçsız ardışık yüklemler) ve bağlı (bağlaçla bağlı yüklemler).
Ara sözlü cümlede, cümle arasına giren ve anlamı tamamlayan ancak yapısal bütünlüğü bozmayan ara söz/ara cümle, herhangi bir ögenin açıklayıcısı olsa da olmasa da cümle dışı unsurdur.
Noktalı virgül, anlamca birbirine bağlı ancak kendi içinde bağımsız cümleler arasında ve sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır.
Cümleler yapılarına göre dörde ayrılır: basit cümle, birleşik cümle, sıralı cümle ve bağlı cümle; bu türü belirleyen yüklem sayısı ve yargıların bağlanma biçimidir.
Sıralı cümle, basit ya da birleşik yapılı birden fazla cümlenin/yargının aralarına bağlaç konmadan virgül veya noktalı virgülle bağlanmasıyla oluşan, en az iki yüklemli yapıdır.
İç içe birleşik cümle, bir cümlenin içinde başka bir (genellikle tırnak içi alıntı) cümlenin yer aldığı birleşik cümle türüdür (örn. Ali 'Seni seviyorum.' dedi).
Birleşik cümle, tek bir yükleme (temel yargı) bağlı en az bir yan cümlecik bulunan ve birden fazla yargı içeren cümledir; alt türleri girişik, şartlı, iç içe ve ki'li birleşik cümledir.
Ki'li birleşik cümle (ilgi cümlesi), iki yargısı 'ki' bağlacıyla birbirine bağlanan birleşik cümledir; Türkçenin söz dizimine uygun değildir ve yeniden düzenlendiğinde yan cümle zarf tümleci görevine gelebilir.
Bağlı cümleler öge ortaklığına göre ikiye ayrılır: bağlanan cümleler arasında öge ortaklığı varsa bağımlı bağlı cümle, yoksa bağımsız bağlı cümledir.
Cümle türü tespitinde fiilimsi varlığı birleşik, bağlaçla yargı bağlama bağlı, noktalama ile bağlanmış birden çok yüklem sıralı, tek yüklem ve fiilimsisizlik ise basit cümleyi gösterir.
'Oysa', 'oysaki' ve 'hâlbuki' bağlaçları cümleler arasında karşıtlık ilgisi kurar; 'oysa' ayrıca öncesinde söylenenin aksini aktaran bağlayıcı işlev üstlenir.
Bağlı cümle, aralarında anlam ilgisi bulunan basit ya da birleşik cümlelerin 've, ama, fakat, ancak, veya, ne…ne…, hem…hem…' gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan, her yargısı kendi yüklemini taşıyan cümledir.
Şartlı birleşik cümle, yan cümleciğin temel cümleye '-se/-sa' şart ekiyle şart anlamı katarak bağlandığı birleşik cümle türüdür (örn. 'Onu görürsen bana haber ver').
Girişik birleşik cümlelerde yan cümle, zarf-fiille kurulursa zarf tümleci, isim-fiille kurulursa özne veya nesne, sıfat-fiille kurulursa özne veya nesne görevinde kullanılabilir.
Birleşik veya sıralı cümlelerde aynı özneyi alan yüklemlerin tümü ya etken ya edilgen olmalıdır; etken-edilgen karışımı çatı uyumsuzluğu denen anlatım bozukluğuna yol açar.
Sıralı, bağlı ve girişik gibi bileşik yapılar birden fazla yargı barındırır; örneğin 'Okulunu dereceyle bitirdi, yine de işe giremedi' cümlesinde iki ayrı yargı vardır.
Sıralı veya bağlı cümlelerde yüklemler farklı çekim gerektiriyorsa her yargıya ayrı yüklem yazılmalıdır; aksi hâlde 'köfte, salata ve ayran içtik' örneğindeki gibi yüklem eksikliğinden kaynaklı anlatım bozukluğu oluşur.
Sıralı cümleler öge ortaklığına göre ikiye ayrılır: ögeleri ortak olan bağımlı sıralı cümle ile ögeleri ortak olmayan ama anlamca bağlı bağımsız sıralı cümle.
Cümleler dört temel ölçüte göre sınıflandırılır: yüklemin türüne göre, yüklemin yerine göre, anlamına göre ve yapısına göre.
Örnek Sorular
Soru 1
Bağlı cümlelerin öge ortaklığına göre türlere ayrılması bakımından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Öge ortaklığı olan bağlı cümle bağımlı, olmayan ise bağımsız bağlı cümledir.
B) Bağlı cümleler öge ortaklığına göre üçe ayrılır: bağımlı, bağımsız ve karma.
C) Öge ortaklığı olan bağlı cümle bağımsız, olmayan ise bağımlı bağlı cümledir.
D) Bağlı cümlelerde öge ortaklığı cümle türünü değiştirmez.
E) Öge ortaklığı, bağlı cümleyi sıralı cümleye dönüştürür.
Cevabı göster
Cevap: A) Öge ortaklığı olan bağlı cümle bağımlı, olmayan ise bağımsız bağlı cümledir.
Bağlı cümleler arasında öge ortaklığı varsa bağımlı bağlı cümle, yoksa bağımsız bağlı cümledir.
Soru 2
Ki'li birleşik cümle ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Ki'li birleşik cümle Türkçenin doğal söz dizimine tam uyar ve sıklıkla tercih edilir.
B) Ki'li birleşik cümlede iki yargı 'ki' bağlacıyla bağlanır; Türkçe söz dizimine uygun değildir.
C) Ki'li birleşik cümlede iki yargı '-se/-sa' ekiyle bağlanır.
D) Ki'li birleşik cümlede yeniden düzenleme yapıldığında yan cümle temel cümle hâline gelir.
E) Ki'li birleşik cümle, fiilimsilerle kurulan girişik birleşik cümleyle aynı yapıdadır.
Cevabı göster
Cevap: B) Ki'li birleşik cümlede iki yargı 'ki' bağlacıyla bağlanır; Türkçe söz dizimine uygun değildir.
Ki'li birleşik (ilgi) cümlede iki yargı 'ki' bağlacıyla birbirine bağlanır ve bu yapı Türkçenin söz dizimine uygun değildir; yeniden düzenlendiğinde yan cümle zarf tümleci görevine gelebilir.
Soru 3
'Seni çok sevdim, sana çok güvendim.' cümlesinde bağlaç kullanılmadan sıralanan iki yargı hangi noktalama işaretiyle birbirinden ayrılmıştır?
A) Nokta
B) İki nokta
C) Soru işareti
D) Virgül
E) Tire
Cevabı göster
Cevap: D) Virgül
Sıralı cümlelerde yargılar arasına bağlaç yerine virgül konur; 'Seni çok sevdim, sana çok güvendim.' cümlesinde de iki yargı virgülle ayrılmıştır.
Soru 4
Girişik birleşik cümlede yan cümle '-ip, -arak, -madan' gibi bir ulaçla kurulmuşsa bu yan cümle cümlede hangi görevi üstlenir?
A) Zarf tümleci
B) Özne
C) Nesne
D) Yüklem
E) Dolaylı tümleç
Cevabı göster
Cevap: A) Zarf tümleci
Girişik birleşik cümlede yan cümle bir ulaçla (zarf-fiil) kurulduğunda zarf tümleci görevi üstlenir; isim-fiil ya da sıfat-fiille kurulduğunda ise özne veya nesne olabilir.
Soru 5
Aşağıdaki cümlelerden hangisi iç içe birleşik cümleye örnek oluşturur?
A) Kitabı okuyup raporunu yazdı.
B) Hava soğuksa içeride kal.
C) Öğretmen 'Yarın sınav var.' dedi.
D) Güldü, konuştu, şarkı söyledi.
E) Hem çalışıyor hem okuyor.
Cevabı göster
Cevap: C) Öğretmen 'Yarın sınav var.' dedi.
'Öğretmen "Yarın sınav var." dedi.' cümlesinde bir cümle başka bir cümlenin içine (genellikle tırnak içi alıntı olarak) yerleştirilmiştir; bu iç içe birleşik cümlenin tanımıdır.
Soru 6
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı uyumsuzluğundan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Kitabı okudu ve notlar aldı.
B) Toplantıya katıldı, raporunu tamamladı.
C) Sabah erken kalktı, işe zamanında yetişti.
D) Mektup yazıldı ve arkadaşına gönderdi.
E) Hem güldü hem ağladı.
Cevabı göster
Cevap: D) Mektup yazıldı ve arkadaşına gönderdi.
'Mektup yazıldı ve arkadaşına gönderdi.' cümlesinde ilk yüklem edilgen ('yazıldı'), ikinci yüklem etken ('gönderdi') çatıdadır; bu çatı uyumsuzluğu anlatım bozukluğu oluşturur.
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, ögelerden biri ortak yükleme uymadığı için yüklem eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Yemekte çorba, pilav ve ayran içtik.
B) Kitabı okudu ve notları defterine yazdı.
C) Ekmek aldı, eve döndü.
D) Parka gitti ve oyun oynadı.
E) Hem çalıştı hem dinlendi.
Cevabı göster
Cevap: A) Yemekte çorba, pilav ve ayran içtik.
'Yemekte çorba, pilav ve ayran içtik.' cümlesinde tek yüklem 'içtik'tir; ancak 'çorba' ve 'pilav' içilmez, yenir.
Soru 8
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağlaç bulunmasına karşın cümle bağlı cümle değil, basit cümledir?
A) Hem güldü hem ağladı.
B) Ahmet ve Mehmet sınava girdi.
C) Kitap okudu ve film izledi.
D) Yoruldu ama yine de devam etti.
E) Ne çalıştı ne uyudu.
Cevabı göster
Cevap: B) Ahmet ve Mehmet sınava girdi.
'Ahmet ve Mehmet sınava girdi.' cümlesinde 've' bağlacı iki özneyi bağlamaktadır; iki ayrı yargıyı değil, tek bir ögeyi bağladığından cümle bağlı değil, basit cümledir.
Soru 9
Basit cümlenin tanımına uyan seçenek aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yargıları 've' bağlacıyla birbirine bağlanan cümledir.
B) Birden fazla yüklemi olan, yargıları bağlaçsız sıralanmış cümledir.
C) Yan cümlesi fiilimsiyle kurulan, tek temel yargılı birleşik cümledir.
D) İçinde tırnak içi bir cümle barındıran, iki yargılı cümledir.
E) Tek yüklemi olan, fiilimsi ve yan cümlecik içermeyen cümledir.
Cevabı göster
Cevap: E) Tek yüklemi olan, fiilimsi ve yan cümlecik içermeyen cümledir.
Basit cümle; tek yüklemi olan, içinde fiilimsi ya da yan cümlecik bulunmayan ve tek yargı bildiren cümledir. Bu özellikler, 'tek yüklemli, fiilimsisiz ve yan cümleciksiz cümle' tanımıyla örtüşür.
Soru 10
Ara sözlü cümle hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Ara söz, cümlenin yapısal bütünlüğünü bozmadan eklenen cümle dışı bir unsurdur.
B) Ara söz, cümlenin yüklemi görevini üstlenir.
C) Ara söz, cümlenin zorunlu bir ögesi olup çıkarıldığında anlam bütünlüğü bozulur.
D) Ara cümle, bağlaç göreviyle yargıları birbirine bağlar.
E) Ara söz, cümlede özne ya da nesne işlevi gören bir ögedir.
Cevabı göster
Cevap: A) Ara söz, cümlenin yapısal bütünlüğünü bozmadan eklenen cümle dışı bir unsurdur.
Ara söz, cümle arasına girerek anlamı tamamlar ancak yapısal bütünlüğü bozmaz; cümle dışı unsurdur ve çıkarıldığında temel yapı korunur.
Soru 11
Bağlı cümle hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Bağlı cümlede yargılar bağlaçsız biçimde, virgülle birbirine sıralanır.
B) Bağlı cümlede yan cümle fiilimsiyle kurulup asıl yükleme bağlanır.
C) Bağlı cümlede her yargı kendi yüklemini taşır, cümleler bağlaçla bağlanır.
D) Bağlı cümlede bütün yargılar ortak bir yüklemi paylaşır.
E) Bağlı cümlede yargılar 'ki' bağlacıyla birbirine bağlanır.
Cevabı göster
Cevap: C) Bağlı cümlede her yargı kendi yüklemini taşır, cümleler bağlaçla bağlanır.
Bağlı cümlede her yargı kendi yüklemini taşır ve cümleler 've, ama, fakat' gibi bağlaçlarla birbirine bağlanır.
Soru 12
Noktalı virgülün cümle yapısındaki kullanımı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Noktalı virgül, bağlı cümlelerde bağlacın yerine geçmek için konur.
B) Anlamca bağlı bağımsız cümleleri ve sıralı cümle birimlerini birbirinden ayırır.
C) Birleşik cümlelerde fiilimsili yan cümleyi temel cümleden ayırmak için konur.
D) Yalnızca alıntı (tırnak içi) cümlelerin sonunda kullanılır.
E) Sıralı cümlelerde soru işaretinin yerine geçmek üzere kullanılır.
Cevabı göster
Cevap: B) Anlamca bağlı bağımsız cümleleri ve sıralı cümle birimlerini birbirinden ayırır.
Noktalı virgül; anlamca birbirine bağlı ancak bağımsız cümleleri ve sıralı cümle birimlerini birbirinden ayırmak için kullanılır.
Soru 13
Cümleler kaç temel ölçüte göre sınıflandırılır ve bu ölçütler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Özne sayısı
B) Yüklemin yeri
C) Cümlenin anlamı
D) Yüklemin türü
E) Yapı
Cevabı göster
Cevap: A) Özne sayısı
Cümleler yüklemin türü, yüklemin yeri, anlam ve yapı olmak üzere dört ölçüte göre sınıflandırılır. 'Özne sayısı' bu dört temel ölçüt arasında yer almaz.
Soru 14
Bir cümlede birden fazla yüklem var ve bu yüklemler bağlaç olmaksızın yalnızca virgülle birbirine bağlanmış ise bu cümle yapı bakımından hangi türe girer?
A) Basit cümle
B) Birleşik cümle
C) Bağlı cümle
D) Sıralı cümle
E) Ki'li birleşik cümle
Cevabı göster
Cevap: D) Sıralı cümle
Noktalama işaretiyle (virgül/noktalı virgül) bağlanmış birden fazla yüklem, bağlaç kullanılmaksızın sıralı cümle yapısını gösterir.
Soru 15
Cümlelerin yapılarına göre kaç türe ayrıldığı ve bu türü belirleyen ölçüt hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Yapısına göre dörde ayrılır; ölçüt yüklem sayısı ve yargıların bağlanma biçimidir.
B) Yapısına göre üçe ayrılır; türü belirleyen ölçüt yüklemin türüdür.
C) Yapısına göre beşe ayrılır; türü belirleyen ölçüt anlam ilgisidir.
D) Yapısına göre ikiye ayrılır; türü belirleyen ölçüt özne sayısıdır.
E) Yapısına göre altıya ayrılır; türü belirleyen ölçüt yüklemin yeridir.
Cevabı göster
Cevap: A) Yapısına göre dörde ayrılır; ölçüt yüklem sayısı ve yargıların bağlanma biçimidir.
Yapısına göre cümleler basit, birleşik, sıralı ve bağlı olmak üzere dört türe ayrılır; türü belirleyen ölçüt yüklem sayısı ve yargıların bağlanma biçimidir.