Yapım ekleri (isimden isim/fiil, fiilden isim/fiil) Soruları
KPSS Türkçe · 37 özgün soru · açıklamalı çözümler
Yapım ekleri (isimden isim/fiil, fiilden isim/fiil) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Yapım ekleri (isimden isim/fiil, fiilden isim/fiil) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'Fizyolojik', 'psikolojik', 'fiziksel' gibi sözcükler ismin önünde sıfat (etken isim) görevinde kullanılarak sıfat tamlaması oluşturur.
Fiilden fiil yapım ekleri (örn. -t, -ar, -dır, -n, -l, -ı, -ş, -ala/-ele, -msa) fiil kök ya da gövdelerine gelerek yeni fiil türetir.
Bir yapım ekinin işlevi (isimden isim, isimden fiil, fiilden isim, fiilden fiil) belirlenirken ekin getirildiği sözcüğün türüne ve oluşan sözcüğün türüne bakılır; aynı biçimli ek farklı sözcüklerde farklı işlev üstlenebilir.
Küçültme ekleri yalnızca isimlere değil zamirlere de gelebilir (şuracık, şuncağız).
İsim-fiil (mastar/ad-eylem), fiile '-ma/-me', '-ış/-iş/-uş/-üş', '-mak/-mek' ekleri getirilerek yapılır ve oluşan sözcük cümlede isim görevinde kullanılır.
Sıfat-fiil ekleri (-mez, -ar, -dik, -ecek, -mış) aynı biçimli kip ekleriyle karıştırılmamalıdır; bağlama göre 'gül-er yüz'de sıfat-fiil, 'hızlı koş-ar'da geniş zaman kip ekidir.
Vasıta eki '-la/-le' isimlere 'ile, aracılığıyla' anlamı katan çekim eki olabildiği gibi (trenle), isimden fiil yapım eki olarak da kullanılabilir (taşla-).
Basit sıfat yapım eki almamış sıfat (hoş, iyi), türemiş sıfat ise yapım eki almış sıfattır (biber-li, tuz-suz).
Cümlede fiilden türeyen sözcüklerin (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) hangi tür fiilimsiye ait olduğunun tespiti soru olarak sorulur.
'adamların' sözcüğündeki '-lar' çokluk ve '-ın' tamlayan eki yapım eki değil, isim çekim ekleridir.
Türemiş ad, çeşitli kök ve gövdelerden isim yapım ekleriyle türetilmiş addır (örn. 'sor-' fiilinden '-u' ekiyle türeyen 'soru').
Fiilden isim yapım eki sözcüğün kökünü fiil olmaktan çıkarıp isim kategorisine geçirirken (-me, -iş, -im), çekim eki sözcüğün kategorisini değiştirmeden dilbilgisel ilişkileri düzenler.
Adlaşmış sıfat, sıfat-fiil (ortaç) olan sözcüğün cümlede isim olarak kullanılmasıdır; sıfatlar çekim eki almazken adlaşmış ortaç çekim eki alabilir.
Aynı biçimli '-im' eki bağlama göre 1. tekil iyelik eki, 1. tekil ek-eylem kişi eki ya da fiilden isim yapım eki olabilir ve bu görevler eşleştirme sorularıyla sınanır.
Türemiş (yapım eki almış) bir sözcük gövde sayılır; gövde = kök + yapım eki olup isim ya da fiil köküne yapım eki getirilerek oluşur (örn. at-kı fiilden isim gövdesi, su-lu isimden isim gövdesi).
İsimden fiil yapım ekleri (örn. -la, -al, -lan, -leş, -a, -da, -et, -ar, -se, -msa, -l, -kır) isim kök ya da gövdelerine gelerek yeni fiil türetir.
Çekim ekleri sözcüğün anlamını/türünü değiştirmeden sözcükler arasındaki anlam ve görev ilişkisini kurar ve isim çekim ekleri ile fiil çekim ekleri olmak üzere ikiye ayrılır.
Özel adlara getirilen yapım ekleri ve bunlardan sonra gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz; kesme yalnızca özel adın kendisinden sonra konabilir (Türkçe, Ankaralı, Türkçeye, Konyalıdan, Türklük, Atatürkçülüğün).
Basit isim, hiç yapım eki almamış (yalnızca çekim eki alabilen) isimdir (örn. yaz, güneş, şehirler).
Sıfat-fiil (ortaç) ekleri -an/-en, -ası/-esi, -mez/-maz, -ar/-er, -dik/-dık, -ecek/-acak, -mış/-miş fiile gelerek fiilden sıfat yapar; '-ma' eki ise sıfat-fiil değil isim-fiildir.
-an/-en, -r/-ar/-er, -maz/-mez, -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır (karıncaezmez, değerbilmez), ancak ekleri alıp kalıplaşmayan 'koşar gelir' gibi yapılar ikileme sayılır.
Fiilden isim yapım ekleri (örn. -ım/-im, -gı, -gin, -ı, -ce, -ga, -gan, -gıç, -ik, -nç, -ıntı, -ak, -ış, -m, -ma, -tı) fiil kök ya da gövdelerine gelerek yeni isim türetir; tüm fiilimsi ekleri de fiilden isim yapım ekidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Çekim ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Çekim ekleri sözcüğe yeni bir anlam katarak yeni bir sözcük türetir.
B) İsim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri olmak üzere iki gruba ayrılır.
E) Çekim ekleri sözcükler arasındaki dilbilgisel ilişkileri düzenler.
Cevabı göster
Cevap: A) Çekim ekleri sözcüğe yeni bir anlam katarak yeni bir sözcük türetir.
Çekim ekleri sözcük türetmez; yeni sözcük türeten ekler yapım ekleridir. Çekim ekleri sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeden sözcükler arası ilişki kurar.
Soru 2
'Dergilerim' sözcüğünün yapısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Sözcük sadece çekim eki almıştır, bu nedenle basit yapılıdır.
B) '-ler' çoğul eki bir yapım ekidir, bu yüzden sözcük türemiştir.
C) '-gi' fiilden isim yapım eki taşıdığı için sözcük türemiştir.
D) Sözcük hiç yapım eki almamıştır; türemiş sayılmaz.
E) Çekim eki almak sözcüğü türemiş yapar.
Cevabı göster
Cevap: C) '-gi' fiilden isim yapım eki taşıdığı için sözcük türemiştir.
'dergi' sözcüğü 'der-' fiiline getirilen '-gi' fiilden isim yapım ekiyle türemiştir; '-ler' ve '-im' çekim ekleri taşıması bu durumu değiştirmez.
Soru 3
'Şuracık' ve 'şuncağız' sözcüklerinden yola çıkarak küçültme ekleri hakkında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
A) Küçültme ekleri somut isimlere gelir, soyut isimlere gelmez.
B) Küçültme ekleri yalnızca özel isimlere getirilebilir.
C) Küçültme ekleri isimlerin yanı sıra zamirlere de getirilebilir.
D) Küçültme ekleri çekim eki niteliği taşır.
E) Küçültme ekleri fiilimsilere de getirilebilir.
Cevabı göster
Cevap: C) Küçültme ekleri isimlerin yanı sıra zamirlere de getirilebilir.
'Şuracık' ve 'şuncağız' sözcükleri 'şu' işaret zamirine dayanan biçimlere küçültme eki getirilerek kurulmuştur; bu örnekler, küçültme eklerinin yalnızca isimlere değil zamirlere de gelebileceğini gösterir.
Soru 4
Yapım eki ile çekim ekinin temel farkı aşağıdakilerden hangisinde doğru açıklanmıştır?
A) Çekim eki sözcüğün türünü değiştirir, yapım eki türü değiştirmez.
B) Yapım eki de çekim eki de sözcük türünü benzer biçimde değiştirir.
C) Yapım eki sözcüğün türünü değiştirebilir, çekim eki türü korur.
D) İki ek türü de sözcüğün türünü değiştirmez, anlamda fark oluşturur.
E) Çekim eki fiile, yapım eki isme gelir; ikisi de türü korur.
Cevabı göster
Cevap: C) Yapım eki sözcüğün türünü değiştirebilir, çekim eki türü korur.
Yapım eki eklendiği sözcüğün türünü değiştirebilir (örneğin fiilden isim türetir); çekim eki ise sözcüğün türünü değiştirmeden cümle içindeki dilbilgisel ilişkileri (zaman, sayı, durum vb.) belirler.
Soru 5
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde altı çizili ek isimden isim yapım ekidir?
A) Gör-üş (görmek > görüş)
B) Sev-gi (sevmek > sevgi)
C) Su-la- (su > sulamak)
D) Yaz-ı (yazmak > yazı)
E) Yol-cu (yol > yolcu)
Cevabı göster
Cevap: E) Yol-cu (yol > yolcu)
'-cu' eki 'yol' ismine gelerek 'yolcu' sözcüğünü türetir; isme gelip yeni isim türettiğinden isimden isim yapım ekidir. '-gi', '-ı', '-üş' fiilden isim; '-la-' ise isimden fiil yapım ekidir.
Soru 6
Küçültme ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Küçültme ekleri küçüklük anlamının yanı sıra sevgi veya acıma anlamı da katabilir.
B) Küçültme eki almış her sözcük küçültme anlamını korur.
C) '-mtırak' eki azımsama anlamı taşıyabilir.
D) '-cağız' eki küçültme eki işlevi görebilir.
E) 'kızılcık' sözcüğü küçültme ekini alarak zamanla kalıcı isim hâline gelmiştir.
Cevabı göster
Cevap: B) Küçültme eki almış her sözcük küçültme anlamını korur.
'kızılcık', 'bademcik' gibi sözcükler küçültme ekini alarak kalıcı isim olmuş ve küçültme anlamını yitirmiştir; dolayısıyla küçültme eki almış her sözcüğün küçültme anlamını koruduğu söylenemez.
Soru 7
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde '-im' eki fiilden isim yapım eki görevini üstlenmektedir?
A) Seçim sonuçları açıklandı. (seçim)
B) Ben de öğrenciyim. (öğrenciyim)
C) Evin kapısını kapattım. (kapattım)
D) Defterim masada duruyor. (defterim)
E) Onun için çalışırım. (çalışırım)
Cevabı göster
Cevap: A) Seçim sonuçları açıklandı. (seçim)
'Seçim' sözcüğünde 'seç-' fiil köküne '-im' fiilden isim yapım eki getirilmiş ve 'seçme eylemi' anlamında yeni bir isim türetilmiştir.
Soru 8
Sonu 'k' ile biten bir sözcüğe '-cık' küçültme eki ya da '-l' yapım eki getirildiğinde ortaya çıkan ses olayı aşağıdakilerden hangisinde doğru örneklenmiştir?
A) küçük + cık → küçükcük (k korunur)
B) ufak + l → ufakl- (k korunur)
C) seyrek + ce → seyrekçe (k düşer)
D) minik + cık → minicik (k düşer)
E) yüksek + l → yüksekle- (k korunur)
Cevabı göster
Cevap: D) minik + cık → minicik (k düşer)
'minik + cık → minicik' örneğinde sondaki 'k' ünsüzü düşmüştür; bu, söz konusu ses olayının (k düşmesi) doğru örneğidir. 'ufak + l → ufal-' da aynı kurala girer.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, yapım eki almış türemiş bir sıfat olarak bir ismin önünde sıfat görevinde kullanılmıştır?
A) Çocuğun psikolojik gelişimi izlenmelidir.
B) Güzel hava bütün insanları sevindirdi.
C) Eski kitaplar tozlu rafta duruyordu.
D) Büyük şehirler hızla genişlemektedir.
E) Dar sokakta yürümek epeyce güçtü.
Cevabı göster
Cevap: A) Çocuğun psikolojik gelişimi izlenmelidir.
'Psikolojik' sözcüğü '-ik' yapım ekiyle türetilmiş bir sıfattır ve 'gelişim' isminin önünde sıfat görevinde kullanılarak sıfat tamlaması oluşturur.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisinde '-ar/-er' eki, geniş zaman kip eki değil, sıfat-fiil ekidir?
A) O, her sabah erken kalkar ve işe gider.
B) Bu mevsimde yağmur sık sık yağar.
C) Akşamları güneş erkenden batar.
D) Bizi daima güler yüzle karşıladı.
E) Çocuk bahçede neşeyle koşar.
Cevabı göster
Cevap: D) Bizi daima güler yüzle karşıladı.
'Güler yüz' öbeğinde '-er' eki 'yüz' ismini nitelediği için sıfat-fiil ekidir. Diğer seçeneklerde 'kalkar', 'yağar', 'batar' ve 'koşar' sözcükleri yüklem görevinde olup '-ar' eki geniş zaman kip ekidir.
Soru 11
'Yıllık' sözcüğündeki '-lık' ekinin işlevi nedir?
A) Fiilden isim türeten yapım ekidir.
B) Sözcüğün türünü değiştirmeyen çekim ekidir.
C) İsimden fiil türeten yapım ekidir.
D) Fiilden fiil türeten yapım ekidir.
E) İsimden isim türeten yapım ekidir.
Cevabı göster
Cevap: E) İsimden isim türeten yapım ekidir.
'Yıllık' sözcüğünde 'yıl' ismine '-lık' eki getirilmiş ve yeni bir isim türetilmiştir; bu isimden isim yapım ekidir.
Soru 12
'Bahçelerden' sözcüğündeki ekler incelendiğinde aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
A) '-ler' yapım eki, '-den' ayrılma hâli ekidir.
B) '-ler' çokluk eki, '-den' de yapım ekidir.
C) '-ler' çokluk eki, '-den' ayrılma hâli ekidir.
D) '-ler' de '-den' de yapım ekidir.
E) '-ler' çekim eki, '-den' yapım ekidir.
Cevabı göster
Cevap: C) '-ler' çokluk eki, '-den' ayrılma hâli ekidir.
'Bahçe-ler-den' sözcüğündeki '-ler' çokluk eki ve '-den' ayrılma hâli ekidir; her ikisi de isim çekim ekidir, yapım eki değildir. Sözcüğün türünü değiştirmez, dilbilgisel ilişki kurar.
Soru 13
'Odalı' sözcüğündeki '-lı' eki hangi tür yapım ekidir?
A) 'Oda' ismine gelerek yeni bir isim/sıfat türeten isimden isim yapım ekidir.
B) 'Oda' ismine gelerek fiil türeten isimden fiil yapım ekidir.
C) Fiil köküne gelerek isim türeten fiilden isim yapım ekidir.
D) Sözcüğün türünü değiştirmeyen çekim ekidir.
E) Fiil köküne gelerek yeni fiil türeten fiilden fiil yapım ekidir.
Cevabı göster
Cevap: A) 'Oda' ismine gelerek yeni bir isim/sıfat türeten isimden isim yapım ekidir.
'Odalı' sözcüğünde 'oda' ismine '-lı' eki getirilerek yeni bir sözcük (niteleme sıfatı) türetilmiştir; ek isme gelip isim/sıfat türettiğinden isimden isim yapım ekidir.
Soru 14
'Katkı' sözcüğündeki '-kı' ekinin işlevi nedir?
A) İsimden isim türeten yapım ekidir.
B) Fiilden fiil türeten yapım ekidir.
C) İsimden fiil türeten yapım ekidir.
D) Fiilden isim türeten yapım ekidir.
E) Sözcüğün türünü değiştirmeyen çekim ekidir.
Cevabı göster
Cevap: D) Fiilden isim türeten yapım ekidir.
'Katkı' sözcüğü 'kat-' fiiline '-kı' eki getirilerek türetilmiştir; bu '-kı/-ki/-ku/-kü' eklerinin fiilden isim yapım eki işlevine örnektir.
Soru 15
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi gövde değil, köktür?
A) Suçlu
B) Taş
C) Sulu
D) Gülüş
E) Atkı
Cevabı göster
Cevap: B) Taş
'Taş' sözcüğü hiçbir yapım eki almamış, sözlükteki en küçük anlamlı birim olan köktür. 'Suçlu', 'atkı', 'sulu', 'gülüş' sözcükleri ise yapım eki almış gövdelerdir.