KPSS Türkçe kapsamında Ünsüz düşmesi ve ünsüz türemesi konusunda bilmen gereken 16 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'Çocukluk' sözcüğüne '-luk' yapım eki gelince ek başında ünsüz değişimi olmaz; buna karşılık 'küçücük' gibi pekiştirme yapılarında ünsüz olayı (düşme/türeme) görülür.
Ünsüz türemesi (ünsüz ikizleşmesi), ünsüzle biten bazı sözcüklerin ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya 'etmek/olmak' yardımcı fiiliyle birleştiğinde sözcük sonundaki ünsüzün ikizleşmesidir (af-ı→affı, hak-ı→hakkı, his-i→hissi, zan-ı→zannı, zam-ı→zammı, hat-ı→hattı).
'Mahvolmak' (mahvoldu) sözcüğü, 'mah' ile 'ol-' birleşiminde ses olayı (ünsüz düşmesi/değişimi) gerçekleştiği için bitişik yazılır.
'Gülüş→gülücük' ve 'öpüş→öpücük' dönüşümlerinde 'ş' sesi düştüğü için bu sözcüklerde ünlü türemesi değil ünsüz düşmesi vardır; '-cık/-cik' ekleri burada küçültme değil isim ekidir.
Ünsüzle biten bir sözcük 'etmek' veya 'olmak' yardımcı fiiliyle birleştiğinde ünsüz türemesi gerçekleşir: af+etmek→affetmek, zan+etmek→zannetmek, haz+etmek→hazzetmek, his+etmek→hissetmek, hal+etmek→halletmek, sır+olmak→sırrolmak.
Ses düşmesi ya da ses türemesi olmadığı hâlde bitişik yazılan istisnai birleşik fiiller vardır: menetmek, menolmak, vadetmek, vadolunmak, cemetmek, defetmek, defolmak, gasbetmek, darbetmek, katetmek, katolunmak, cezbetmek, hamdetmek.
Ünsüz türemesi örneklerinde sözcük ünlüyle başlayan ek alınca son ünsüz ikizleşir: his+im→hissim, zan+ımca→zannımca, hat+ınız→hattınız, hak+ım→hakkım, tıp+ı→tıbbı.
'Küçük' sözcüğü pekiştirilip 'küçücük' biçimine geldiğinde 'k' ünsüzü düştüğü için bu sözcükte ünsüz düşmesi görülür.
Başında 'ast' veya 'üst' bulunan birleşik sözcüklerde ünsüz düşmesi/değişimi görülür: ast-teğmen→asteğmen, üst-teğmen→üsteğmen, ad-daş→adaş.
Ünsüz türemesi (ikizleşme), yalnızca ünsüzle biten belirli sözcüklerin ünlüyle başlayan ek alması veya 'etmek/olmak' ile birleşmesinde görülen, sayıca sınırlı ve düzyazı/şiir metinlerinde seyrek rastlanan bir ses olayıdır.
Ünsüzle biten bir sözcüğe 'ile' eklendiğinde 'ile' sözcüğünün 'i' ünlüsü düşerek bitişir (düş ile→düşle, sen ile→senle), ünlüyle biten sözcükte ise araya 'y' ünsüzü girer (kapı ile→kapıyla).
Ünsüz düşmesi, genellikle 'k' ünsüzüyle biten sözcüklere '-cık/-cik/-cuk/-cük/-cek/-cak' veya '-l/-la' eki getirildiğinde sözcük sonundaki 'k' ünsüzünün düşmesidir (ufak→ufacık, seyrek-l→seyrel, alçak-l→alçal); bazen '-t' ünsüzü de düşer.
'Sımsıkı/sınıksıklam' ve 'çırılçıplak' gibi pekiştirmeli sözcüklerde hem ünlü türemesi hem de ünsüz türemesi birlikte gerçekleşir.
Yan yana iki aynı ünsüz bulunan her sözcükte ünsüz türemesi yoktur; sessiz/hissiz/süssüz gibi yapım eki kaynaklı veya cennet/belli/madde/elli/gitti/sikke gibi kökeninde zaten çift ünsüz bulunan sözcüklerde türeme değil yapısal çift ünsüz söz konusudur.
Bir metin/şiir verilip altı çizili sözcüklerdeki ses olaylarından (ünlü düşmesi, ünlü daralması, ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi, ünsüz türemesi vb.) hangisinin bulunmadığı ya da hangi cümlede belirtilen olayın gerçekleştiği sorulur; kaynaştırma 'y'sini türeme sanmak ve '-yor' daralmasını gözden kaçırmak tipik tuzaktır.
Türkçedeki başlıca ses olayları ünlü düşmesi, ünlü türemesi/daralması, ünlü değişimi, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz düşmesi ve ünsüz türemesi olup sözcükler yapım/çekim eki aldığında kök veya gövdede görülürler (ufak→ufacık ünsüz düşmesi, bir-cik→biricik ünlü türemesi, ak→ağar- ünsüz yumuşaması).
Örnek Sorular
Soru 1
'Tıp' sözcüğü '-ı' iyelik ekini aldığında hangi biçime girer ve hangi ses olayı görülür?
A) Tıbbı — ünsüz türemesi görülür.
B) Tıpası — ünlü türemesi görülür.
C) Tıpı — herhangi bir ses olayı görülmez.
D) Tıpkı — ünsüz benzeşmesi görülür.
E) Tıbı — ünsüz yumuşaması görülür.
Cevabı göster
Cevap: A) Tıbbı — ünsüz türemesi görülür.
'Tıp' sözcüğü ünlüyle başlayan ek aldığında son ses ikizleşerek 'tıbbı' biçimine girer; ikizleşme bir ünsüz türemesi örneğidir.
Soru 2
'Çocukluk' ve 'küçücük' sözcüklerindeki ses olayları için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) 'Çocukluk'ta kök ünsüzü değişir, 'küçücük'te ise bir ses olayı görülmez.
B) 'Çocukluk'ta bir ünsüz olayı yoktur, 'küçücük'te ise sondaki 'k' düşer.
C) İki sözcükte de ek alınırken aynı türde ünsüz olayı gerçekleşir.
D) 'Çocukluk'ta sondaki 'k' düşer, 'küçücük'te ise yeni bir ünlü türer.
E) 'Çocukluk'ta ünsüz türemesi, 'küçücük'te ise ünsüz benzeşmesi görülür.
Cevabı göster
Cevap: B) 'Çocukluk'ta bir ünsüz olayı yoktur, 'küçücük'te ise sondaki 'k' düşer.
'-luk' eki 'çocuk' sözcüğüne gelirken ünsüzle ilgili bir düşme ya da türeme olmaz; buna karşın 'küçük' sözcüğü 'küçücük' biçiminde pekiştirilirken sondaki 'k' düştüğü için ünsüz düşmesi görülür.
Soru 3
Aşağıdaki tanımlardan hangisi ünsüz düşmesi olayını doğru biçimde açıklar?
A) Belirli eklerden önce sözcük sonundaki 'k' sesinin yitmesidir; ufak→ufacık örneğindeki gibi.
B) Sözcük sonundaki 'p, ç, t, k' sesinin ünlü önünde yumuşamasıdır; kitap→kitabı örneğindeki gibi.
C) Ünlüyle başlayan ek alan kimi sözcükte son sesin ikizleşmesidir; hak→hakkım örneğindeki gibi.
D) İki ünlünün arasına kaynaştırma sesinin girmesidir; soba→sobayı örneğindeki gibi.
E) Gövdedeki dar ünlünün vurgusuz hecede yitmesidir; burun→burnu örneğindeki gibi.
Cevabı göster
Cevap: A) Belirli eklerden önce sözcük sonundaki 'k' sesinin yitmesidir; ufak→ufacık örneğindeki gibi.
Ünsüz düşmesi; '-cık/-cik' ya da '-l/-la' gibi ekler getirildiğinde sözcük sonundaki 'k' sesinin yitmesidir. Ufak→ufacık ve seyrek→seyrel bunun tipik örnekleridir.
Soru 4
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde 'etmek' ya da 'olmak' yardımcı fiiliyle birleşme sonucunda ünsüz türemesi gerçekleşmiştir?
Aşağıdakilerden hangisi herhangi bir ses olayı (düşme ya da türeme) gerçekleşmediği hâlde bitişik yazılan istisnai birleşik fiillerden biridir?
A) Affetmek
B) Zannetmek
C) Hissetmek
D) Halletmek
E) Gasbetmek
Cevabı göster
Cevap: E) Gasbetmek
'Gasbetmek', ses düşmesi ya da türemesi olmaksızın bitişik yazılan istisnai birleşik fiillerden biridir. Affetmek, zannetmek, hissetmek ve halletmek ise gerçek ünsüz türemesi (ikizleşmesi) yaşayan sözcüklerdir.
Soru 6
Aşağıdaki tanımlardan hangisi ünsüz türemesi olayını doğru biçimde açıklar?
A) Ünlü önünde kimi sözcüğün son sesinin ikizleşmesidir; af→affı örneğindeki gibi.
B) Belirli ekten önce sözcük sonundaki 'k' sesinin yitmesidir; ufak→ufacık örneğindeki gibi.
C) Ünlüyle biten köke ünsüzle başlayan ekte baş sesin ikizleşmesidir; ana→anne gibi.
D) İki sözcük birleşirken baştaki ünsüzün düşmesidir; bu+gün→bugün örneğindeki gibi.
E) Pekiştirilen sözcükte kök ortasındaki sesin yinelenmesidir; mosmor örneğindeki gibi.
Cevabı göster
Cevap: A) Ünlü önünde kimi sözcüğün son sesinin ikizleşmesidir; af→affı örneğindeki gibi.
Ünsüz türemesi; ünsüzle biten kimi sözcüğün ünlüyle başlayan ek alması ya da 'etmek/olmak' yardımcı fiiliyle birleşmesi sonucu son sesin ikizleşmesidir: af→affı, hak→hakkı, his→hissi gibi.
Soru 7
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde yan yana iki aynı ünsüz bulunmasına karşın ünsüz türemesi gerçekleşmemiştir?
A) Affetmek
B) Cennet
C) Hissetmek
D) Halletmek
E) Zannetmek
Cevabı göster
Cevap: B) Cennet
'Cennet' sözcüğünde çift 'n' bulunur; ancak bu, ünsüz türemesi değil sözcüğün kökeninde zaten var olan yapısal çift ünsüzdür.
Soru 8
'Gülücük' ve 'öpücük' sözcüklerindeki ses olayı ve '-cık' ekinin işlevi için doğru olan hangisidir?
A) Her ikisinde ünlü türemesi olur; '-cık' küçültme ekidir.
B) Her ikisinde ünsüz türemesi olur; '-cık' isim yapım ekidir.
C) 'Gülücük'te benzeşme, 'öpücük'te ünlü düşmesi olur; '-cık' küçültme ekidir.
D) Her ikisinde 'ş' düşer, ünsüz düşmesi olur; '-cık' isim yapım ekidir.
E) Her ikisinde kök değişmez, ses olayı olmaz; yalnızca ek gelir.
Cevabı göster
Cevap: D) Her ikisinde 'ş' düşer, ünsüz düşmesi olur; '-cık' isim yapım ekidir.
'Gülüş→gülücük' ve 'öpüş→öpücük' dönüşümlerinde 'ş' sesi düştüğü için bu sözcüklerde ünsüz düşmesi vardır; '-cık/-cik' eki de burada küçültme değil isim yapım eki işlevi taşır.
Soru 9
'Küçücük' sözcüğü 'küçük' sözcüğünden türetilirken hangi ses olayı gerçekleşir?
A) Ünlü türemesi — sözcüğe yeni bir ünlü eklenir.
B) Ünsüz türemesi — sözcük sonundaki ünsüz ikizleşir.
C) Ünsüz düşmesi — pekiştirme sırasında 'k' ünsüzü düşer.
D) Ünsüz benzeşmesi — sözcük içindeki ünsüzler birbirine benzer.
E) Ünlü düşmesi — sözcükteki bir ünlü ortadan kalkar.
Cevabı göster
Cevap: C) Ünsüz düşmesi — pekiştirme sırasında 'k' ünsüzü düşer.
'Küçük' sözcüğü pekiştirilerek 'küçücük' biçimine gelirken sözcük sonundaki 'k' ünsüzü düşer. Bu nedenle sözcükte ünsüz düşmesi gerçekleşir.
Soru 10
'Çıplak' sözcüğü 'çırılçıplak' biçimine gelirken hangi ses olayları birlikte görülür?
A) Ünsüz düşmesi ve ünlü daralması birlikte gerçekleşir.
B) Ünlü türemesi ile ünsüz benzeşmesi birlikte gerçekleşir.
C) Ünlü türemesi ile ünsüz türemesi birlikte gerçekleşir.
D) Ünlü düşmesi ile ünsüz benzeşmesi birlikte gerçekleşir.
E) Ünsüz benzeşmesi ile ünlü değişimi birlikte gerçekleşir.
Cevabı göster
Cevap: C) Ünlü türemesi ile ünsüz türemesi birlikte gerçekleşir.
'Çıplak→çırılçıplak' dönüşümünde araya giren pekiştirme bölümünde hem türeyen bir ünlü hem de türeyen ünsüzler ('r', 'l') bulunur; bu nedenle sözcükte ünlü türemesi ile ünsüz türemesi birlikte görülür.
Soru 11
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisinde verilen sözcük ile gerçekleşen ses olayı yanlış eşleştirilmiştir?
A) Ufak→ufacık: ünsüz düşmesi
B) His→hissetmek: ünsüz türemesi
C) Biricik (bir+cik): ünlü türemesi
D) Ak→ağarmak: ünsüz yumuşaması
E) Küçük→küçücük: ünsüz türemesi
Cevabı göster
Cevap: E) Küçük→küçücük: ünsüz türemesi
'Küçük→küçücük' sözcüğünde 'k' ünsüzü düştüğünden bu bir ünsüz düşmesi örneğidir, ünsüz türemesi değildir. Diğer eşleştirmelerin tamamı doğrudur.