KPSS Türkçe kapsamında Ünsüz benzeşmesi (ünsüz sertleşmesi) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Bir sözcükte birden fazla ses olayı aynı anda gerçekleşebilir; örneğin 'ilerlemiştir' sözcüğünde hem ünlü düşmesi hem de ünsüz benzeşmesi (d>t) birlikte bulunur.
Ünsüz benzeşmesi kuralına aykırı yazımlar yanlıştır; ekler sert ünsüzle başlamalıdır (çalışdım değil çalıştım, gökde değil gökte, sınıfdan değil sınıftan, savaşdan değil savaştan).
Birleşik sözcüklerde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) aranmaz; örneğin Akdeniz, üçgen, beşgen, Ahmetgil, çocukağzı, üstgeçit gibi sözcüklerde benzeşme gerçekleşmez.
Türkçe kökenli kelimelerin kökünde ikiden fazla ünsüz yan yana gelmez; elektrik, kontrol, strateji gibi bu özelliğe sahip kelimeler yabancı asıllıdır.
'Yaptığın' (yap-dık-ın) sözcüğünde hem ünsüz benzeşmesi hem de ünsüz yumuşaması birlikte gerçekleşir.
'Sokakta' sözcüğü 'sokak+da' ekleşmesinden oluşur; sert ünsüzle biten sözcüğe gelen ekin sertleşmesiyle ünsüz benzeşmesi gerçekleşir.
Ses olayları sorularında bir metin/dize içinde hangi ses olayının (ünlü düşmesi, ünlü daralması, ünsüz sertleşmesi/benzeşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz düşmesi) bulunmadığı sorulur; her seçenek için metinde örnek taranır, hiç örneği bulunmayan ses olayı doğru yanıttır.
Ünsüz benzeşmesine örnek sözcükler: saf+ca>safça, kitap+cı>kitapçı, ağaç+da>ağaçta, simit+ci>simitçi, küs+gün>küskün, biç+gi>biçki, bit+gin>bitkin, seç+gin>seçkin, kes+gi>keski gibi sert ünsüzle biten sözcüğe gelen yumuşak ek sertleşir.
Çeşitli sözcüklerde gözlenen ses olayları: karın+ın>karının (ünlü düşmesi), yırt+tım>yırttım (ünsüz benzeşmesi), tırnak+ı>tırnağı (ünsüz yumuşaması/değişimi k>ğ); 'Sivas'tan' ulama, 'aslolan' ünlü düşmesi, 'buyruk' ünsüz yumuşaması örnekleridir.
'İnanamıyorum' sözcüğünde ünlü daralması, 'nasıl' (ne+asıl) ünlü aşınması, 'parmağı' (parmak+ı) ünsüz yumuşaması, 'doğasında' kaynaştırma görülür; bu sözcüklerin hiçbirinde ünsüz benzeşmesi yoktur.
'Kenttir' (kent-dir) ve 'demektir' (demek-dir) sözcüklerinde ünsüz benzeşmesi (sertleşme) gerçekleşir.
'Tıp' sözcüğü '-a' ekini alınca 'tıbba' biçimine girer; burada hem ünsüz yumuşaması (p>b) hem de ünsüz türemesi (bb) gerçekleşir, 'tıpa' yazılışı yanlıştır.
Sert ünsüz (p, ç, t, k) ile biten sözcüğe '-da/-de' eki geldiğinde hem ünsüz benzeşmesi (kitap+da>kitapta) gerçekleşir; 'serpiştirdiği' gibi sözcüklerde ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşaması birlikte görülebilir.
Ünsüz yumuşamasında sert ünsüz (p, ç, t, k) yumuşak ünsüze (b, c, d, g/ğ) dönüşür; ünsüz benzeşmesinde (sertleşmesinde) ise yumuşak ünsüz (c, d, g) sert ünsüze (ç, t, k) dönüşür — yani yumuşamada sert>yumuşak, benzeşmede yumuşak>sert yön izlenir.
Dudak ünsüzü benzeşmesi: dudak ünsüzü 'b'den önce gelen 'n' sesi, dudak ünsüzü olan 'm'ye dönüşür (anbar>ambar, canbaz>cambaz, tenbel>tembel, penbe>pembe, perşenbe>perşembe, çarşanba>çarşamba, saklanbaç>saklambaç, dolanbaç>dolambaç).
Ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi): Sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biriyle biten bir sözcüğe yumuşak ünsüz (c, d, g) ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşerek c>ç, d>t, g>k biçimine dönüşür.
Türkçe kökenli kelimelerin kökünde ikiz (yan yana iki aynı) ünsüz bulunmaz; sarraf, şirret, dikkat, bakkal, dükkân, millet, teşekkür gibi bu yapıdaki kelimeler yabancı kökenlidir.
Ünsüz türemesi (sıfat-fiil eki) bazı yabancı kökenli sözcüklerde ikinci hecede görülürken, ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) sert ünsüzle biten sözcüklere ek getirildiğinde oluşan farklı bir ses olayıdır.
Ünsüz yumuşamasına örnek oluşturmayan sözcüğü bulma sorularında çeldiricilerin çoğu yumuşama gösterirken doğru seçenek tek heceli/yabancı kökenli ya da farklı bir ses olayı (örn. ünsüz benzeşmesi) gösteren sözcüktür.
Türkçede temel ses olayları ayrı olgulardır: ünsüz benzeşmesi (sertleşme), ünsüz yumuşaması (p/ç/t/k>b/c/d/g), ünlü düşmesi, ünlü türemesi ve ünlü/ünsüz değişimi; bir soruda metindeki sözcüklerde hangi ses olayının bulunduğu/bulunmadığı doğru adlandırılarak ayırt edilir.
KPSS Lisans ses olayları sorularında (2022 ve 2023) bir anlatı metninde bulunmayan ses olayı sorulduğunda doğru cevap çoğunlukla 'ünsüz benzeşmesi'dir; sert ünsüzle biten sözcüklerin varlığı öğrenciyi benzeşme aramaya yöneltse de uygun ek-sözcük birleşimi metinde yer almaz.
Türkçede 21 ünsüz vardır; ünsüz benzeşmesi ve yumuşamasında belirleyici sınıflandırma: süreksiz (patlayıcı) sert p, ç, t, k; süreksiz yumuşak b, c, d, g; sürekli sert f, h, s, ş; sürekli yumuşak ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.
Örnek Sorular
Soru 1
Ünsüz benzeşmesinde (sertleşmesinde) gerçekleşen dönüşüm aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) Sert ünsüzle başlayan bir ek, yumuşak ünsüzle biten köke geldiğinde ekin başı yumuşar.
B) Yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan ek, sert ünsüzle biten sözcüğe gelince başı sertleşir: c>ç, d>t, g>k.
C) Sert ünsüz (p, ç, t, k) bir ek başında ünlüden önce gelince yumuşar.
D) Yumuşak ünsüzle biten sözcüğe sert ünsüzle başlayan ek geldiğinde sözcüğün sonu sertleşir.
E) Benzeşme yalnızca sözcük kökü içinde olur, ek almada hiç görülmez.
Cevabı göster
Cevap: B) Yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan ek, sert ünsüzle biten sözcüğe gelince başı sertleşir: c>ç, d>t, g>k.
Ünsüz benzeşmesinde sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe yumuşak ünsüz (c, d, g) ile başlayan bir ek geldiğinde ekin başındaki ünsüz sertleşir: c>ç, d>t, g>k.
Soru 2
'Tıp' sözcüğü '-a' ekini aldığında oluşan doğru biçim ve bu oluşumda gerçekleşen ses olayları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) tıpa — ünsüz benzeşmesi
B) tıbba — ünsüz yumuşaması ve türemesi
C) tıba — yalnızca ünsüz yumuşaması
D) tıbba — ünsüz benzeşmesi ve ünlü düşmesi
E) tıpa — ünlü türemesi
Cevabı göster
Cevap: B) tıbba — ünsüz yumuşaması ve türemesi
'Tıp+a' ekleşmesinde önce p>b yumuşaması, ardından ünsüz türemesiyle (bb) 'tıbba' biçimi oluşur. 'Tıpa' yazımı yanlıştır.
Soru 3
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) gerçekleşmiştir?
A) yırttım (yırt+tım)
B) karının (karın+ın)
C) tırnağı (tırnak+ı)
D) aslolan
E) buyruk
Cevabı göster
Cevap: A) yırttım (yırt+tım)
'Yırttım' sözcüğünde ünsüz benzeşmesi gerçekleşmiştir (t ile biten köke -dım eki gelmiş, d>t olmuştur). 'Karının'da ünlü düşmesi, 'tırnağı'nda ünsüz yumuşaması (k>ğ) görülür.
Soru 4
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ünsüz benzeşmesine (sertleşmesine) örnek değildir?
A) kitapçı
B) küskün
C) yüksek
D) keski
E) safça
Cevabı göster
Cevap: C) yüksek
'Yüksek' sözcüğünde ünsüz benzeşmesi gerçekleşmemiştir; sözcük bu ses olayına örnek değildir.
Soru 5
'Kitap+da' ekleşmesinde gerçekleşen ses olayı ile buna benzer iki ses olayının birlikte görülebildiği sözcüğe aşağıdakilerin hangisinde doğru örnek verilmiştir?
A) Ünsüz yumuşaması — saate
B) Ünsüz türemesi — tıbba; benzeşme + düşme — elverişli
C) Ünlü düşmesi — söylüyor; benzeşme + türeme — bağlandı
'Kitap+da>kitapta' ünsüz benzeşmesine (d>t) örnektir. 'Serpiştirdiği' sözcüğünde ise ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşaması birlikte görülür.
Soru 6
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi kuralına aykırı bir yazım söz konusudur?
A) savaştan
B) çalıştım
C) sınıftan
D) gökte
E) çalışdım
Cevabı göster
Cevap: E) çalışdım
Ünsüz benzeşmesi kuralına göre sert ünsüzle biten köklere gelen ekler sertleşmelidir; 'çalış-' sert ünsüzle bittiğinden ek '-tım' biçimini almalı, 'çalışdım' yazımı kurala aykırıdır.
Soru 7
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) aranmaması gerektiği ilkesi geçerlidir?
A) üstgeçit
B) taştan
C) gittiğimde
D) sınıfta
E) çantada
Cevabı göster
Cevap: A) üstgeçit
Birleşik sözcüklerde ünsüz benzeşmesi aranmaz; 'üstgeçit' birleşik bir sözcüktür ve bu kurala örnek gösterilmektedir. Diğerleri ek almış basit sözcüklerdir, benzeşme incelenebilir.
Soru 8
Ünsüz yumuşaması ile ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) arasındaki temel fark aşağıdakilerin hangisinde doğru açıklanmıştır?
A) Yumuşamada ünsüz düşer, benzeşmede yeni bir ünsüz eklenir.
B) Her ikisinde de yön aynıdır: sert ünsüz yumuşak ünsüze dönüşür.
C) Yumuşamada sert ünsüz yumuşağa dönüşür; benzeşmede yumuşak ünsüz serte dönüşür.
D) Benzeşmede sert ünsüz yumuşağa, yumuşamada yumuşak ünsüz serte dönüşür.
E) Yumuşamada ünlü değişimi, benzeşmede ünsüz değişimi söz konusudur.
Cevabı göster
Cevap: C) Yumuşamada sert ünsüz yumuşağa dönüşür; benzeşmede yumuşak ünsüz serte dönüşür.
Ünsüz yumuşamasında sert ünsüz (p, ç, t, k) yumuşak ünsüze (b, c, d, g/ğ) dönüşür; ünsüz benzeşmesinde ise yumuşak ünsüz (c, d, g) sert ünsüze (ç, t, k) dönüşür — yönler tam tersidir.
Soru 9
'Sokakta' sözcüğünün oluşumu düşünüldüğünde, bu sözcükte gerçekleşen ses olayı ve ekleşme süreci aşağıdakilerin hangisinde doğru gösterilmiştir?
A) sokak+ta → ünlü türemesi
B) sokak+da → ünsüz yumuşaması (k>ğ)
C) sokak+ta → ünsüz düşmesi (k düşer)
D) sokak+da → ünsüz benzeşmesi (d>t)
E) sokak+da → ünlü daralması
Cevabı göster
Cevap: D) sokak+da → ünsüz benzeşmesi (d>t)
'Sokakta', 'sokak+da' ekleşmesinden oluşur; sert ünsüz k ile biten köke gelen -da eki sertleşerek -ta biçimine geçer, bu ünsüz benzeşmesidir (d>t).
Soru 10
'Kenttir' ve 'demektir' sözcükleri ses bilgisi açısından incelendiğinde, her ikisinde de ortak olarak görülen ses olayı aşağıdakilerin hangisidir?
A) Ünsüz yumuşaması
B) Ünlü düşmesi
C) Ünsüz türemesi
D) Ünlü türemesi
E) Ünsüz benzeşmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Ünsüz benzeşmesi
'Kenttir' (kent-dir) ve 'demektir' (demek-dir) sözcüklerinde ünsüz benzeşmesi gerçekleşmiştir; sert ünsüzle biten köklere gelen -dir eki -tir biçimine dönüşmüştür (d>t).
Soru 11
Ünsüz benzeşmesi ve yumuşamasında belirleyici rol oynayan ünsüz sınıflandırmasına göre aşağıdaki eşleştirmelerin hangisi doğrudur?
A) Süreksiz sert: p, ç, t, k — Süreksiz yumuşak: b, c, d, g
B) Sürekli sert: p, ç, t, k — Sürekli yumuşak: f, h, s, ş
C) Süreksiz sert: b, c, d, g — Süreksiz yumuşak: p, ç, t, k
D) Sürekli sert: b, c, d, g — Süreksiz sert: f, h, s, ş
E) Süreksiz yumuşak: f, h, s, ş — Sürekli yumuşak: p, ç, t, k
Cevabı göster
Cevap: A) Süreksiz sert: p, ç, t, k — Süreksiz yumuşak: b, c, d, g
Süreksiz (patlayıcı) sert ünsüzler p, ç, t, k; süreksiz yumuşak ünsüzler b, c, d, g'dir. Bu sınıflandırma ünsüz benzeşmesi ve yumuşamasının temelini oluşturur.
Soru 12
'Yaptığın' sözcüğü çözümlendiğinde (yap-dık-ın), bu sözcükte gerçekleşen ses olayları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) Ünsüz yumuşaması ve ünlü daralması
B) Ünsüz benzeşmesi ve ünlü düşmesi
C) Ünsüz benzeşmesi ve ünlü türemesi
D) Ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşaması
E) Ünsüz türemesi ve ünsüz yumuşaması
Cevabı göster
Cevap: D) Ünsüz benzeşmesi ve ünsüz yumuşaması
'Yaptığın' sözcüğünde hem ünsüz benzeşmesi (d>t: yap+dık>yaptık) hem de ünsüz yumuşaması (k>ğ: yaptık+ın>yaptığın) birlikte gerçekleşir.
Soru 13
Aşağıdaki eşleştirmelerin hangisinde ses olayı adı ile örnek sözcük yanlış verilmiştir?
A) Ünsüz benzeşmesi — savaştan (savaş+dan)
B) Ünsüz benzeşmesi — güzelce (güzel+ce)
C) Ünlü düşmesi — ağzım (ağız+ım)
D) Ünlü daralması — söylüyor (söyle+yor)
E) Ünsüz yumuşaması — kitabı (kitap+ı)
Cevabı göster
Cevap: B) Ünsüz benzeşmesi — güzelce (güzel+ce)
'Güzelce' sözcüğünde kökün son ünsüzü 'l', sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) değildir; bu nedenle '-ce' eki sertleşmez ve ünsüz benzeşmesi gerçekleşmez.
Soru 14
Dudak ünsüzü benzeşmesinde hangi dönüşüm gerçekleşir ve bu kurala aşağıdaki sözcüklerin hangisinde örnek verilmiştir?
A) d>t dönüşümü — sokakta
B) k>ğ dönüşümü — tırnağı
C) n>m dönüşümü — tembel
D) p>b dönüşümü — kitabın
E) c>ç dönüşümü — safça
Cevabı göster
Cevap: C) n>m dönüşümü — tembel
Dudak ünsüzü benzeşmesinde 'b'den önce gelen 'n', dudak ünsüzü olan 'm'ye dönüşür (n>m); 'tenbel>tembel' bu dönüşüme örnektir.