Ünlü türemesi, kaynaştırma ünsüzleri ve ulama Soruları

KPSS Türkçe · 27 özgün soru · açıklamalı çözümler

Ünlü türemesi, kaynaştırma ünsüzleri ve ulama — Konu Özeti

KPSS Türkçe kapsamında Ünlü türemesi, kaynaştırma ünsüzleri ve ulama konusunda bilmen gereken 9 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.

Örnek Sorular

Soru 1

Ulama ses olayı gerçekleştiğinde sözcükler üzerinde meydana gelen sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Öndeki sözcüğün son ünsüzü, sonraki sözcüğün ilk ünlüsüyle aynı heceye bağlanarak okunur.
  2. B) Sonraki sözcüğün ilk ünlüsü düşer ve iki sözcük tek sözcük gibi yazılır.
  3. C) Öndeki sözcüğün son ünlüsü incelerek sonraki sözcüğün ünsüzüne dönüşür.
  4. D) Sözcüklerin arasına 'y, ş, s, n' ünsüzlerinden biri yazıda eklenir.
  5. E) Öndeki sözcüğün ünlüsü uzayarak sonraki sözcüğün başına kayar.
Cevabı göster

Cevap: A) Öndeki sözcüğün son ünsüzü, sonraki sözcüğün ilk ünlüsüyle aynı heceye bağlanarak okunur.

Ulamada öndeki sözcüğün son ünsüzü, sonraki sözcüğün ilk ünlüsüyle birleşerek aynı hecede okunur; yazı değişmez, yalnızca okunuş bu sonucu doğurur.

Soru 2

'Daracık, azıcık, gençecik, biricik' sözcüklerinde kök ile ek arasında ortaya çıkan a, e, ı, i sesleri hangi ses olayının sonucudur?

  1. A) Ünsüz türemesi
  2. B) Ünlü türemesi
  3. C) Kaynaştırma
  4. D) Ulama
  5. E) Ünlü düşmesi
Cevabı göster

Cevap: B) Ünlü türemesi

Bu sözcüklerde küçültme eki -cık/-cik alınırken kök ile ek arasında sözcükte özgünde bulunmayan bir ünlü (a, e, ı, i) ortaya çıkmıştır; bu olay ünlü türemesidir.

Soru 3

Türkçede kaynaştırma ünsüzleri, ünlüyle biten sözcük ile ünlüyle başlayan ek arasında hangi koşulun bir araya gelmesiyle kullanıma girer?

  1. A) Sözcüğün ünlüyle bitmesi ve ekin ünsüzle başlaması
  2. B) Sözcüğün ünsüzle bitmesi ve ekin ünlüyle başlaması
  3. C) Hem sözcüğün ünlüyle bitmesi hem de ekin ünlüyle başlaması
  4. D) Hem sözcüğün hem de ekin ünsüzle başlayıp ünlüyle bitmesi
  5. E) Ekin hem ünlüyle başlayıp hem ünsüzle bitmesi
Cevabı göster

Cevap: C) Hem sözcüğün ünlüyle bitmesi hem de ekin ünlüyle başlaması

Kaynaştırma ünsüzü yalnızca ünlüyle biten kök ile ünlüyle başlayan ek bir araya geldiğinde devreye girer; bu iki koşulun eş zamanlı gerçekleşmesi zorunludur.

Soru 4

Ünlü türemesi olayının hangi tür sözcüklerde yoğunlaştığı sorulduğunda verilmesi gereken doğru yanıt aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Yabancı kökenli sözcükler ve belirli ekler
  2. B) Yalnızca Türkçe kökenli tek heceli sözcükler
  3. C) Eylem kökleri ve zaman ekleri
  4. D) Pekiştirme sıfatları ve iyelik ekleri
  5. E) Bütün sözcük türlerinde eşit biçimde
Cevabı göster

Cevap: A) Yabancı kökenli sözcükler ve belirli ekler

Ünlü türemesi Türkçe kökenli sözcüklerde genellikle görülmez; bu olay ağırlıklı olarak yabancı kökenli sözcüklerde ya da belirli eklerde (ör. küçültme eki -cık/-cik) ortaya çıkar.

Soru 5

Bazı pekiştirilmiş sözcüklerde kök ile pekiştirme hecesi arasına bir ünlü türer. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde pekiştirme yapısına bağlı bu ünlü türemesi görülür?

  1. A) kütüphane
  2. B) yapayalnız
  3. C) kapkara
  4. D) kalemtıraş
  5. E) telefon
Cevabı göster

Cevap: B) yapayalnız

'Yapayalnız' sözcüğü 'yalnız'ın pekiştirilmesiyle oluşur ve kök ile pekiştirme hecesi arasına 'a' ünlüsü türer (yap-a-yalnız). Bu, pekiştirme yapısında görülen ünlü türemesinin örneğidir.

Soru 6

'Düpedüz', 'yapayalnız', 'güpegündüz', 'çepeçevre' gibi sözcüklerde kök ile pekiştirme hecesi arasına bir ünlü girmiştir. Bu sözcüklerde gerçekleşen ses olayı hangisidir?

  1. A) Kaynaştırma
  2. B) Ulama
  3. C) Ünlü türemesi
  4. D) Ünsüz benzeşmesi
  5. E) Ünlü düşmesi
Cevabı göster

Cevap: C) Ünlü türemesi

Pekiştirme yapısında kök ile pekiştirme hecesi arasına araya giren ses bir ünlüdür; bu, daha önce sözcükte bulunmayan bir ünlünün ortaya çıkmasıdır ve ünlü türemesi olarak adlandırılır.

Soru 7

Ünlü türemesi, Türkçe kökenli sözcüklerde neredeyse hiç görülmezken yabancı kökenli sözcüklerde ya da belirli eklerde ortaya çıkar. Bu durumun temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Türkçe kökenli sözcükler dilin ses düzenine zaten uyduğundan türemeye gerek kalmaz; yabancı sözcükler uymadığından uyum için ünlü türemesi yaşanır.
  2. B) Türkçe kökenli sözcükler tek heceli olduğundan türeme için yeterli ses ortamı oluşmaz; yabancı sözcükler çok heceli olduğundan türemeye müsaittir.
  3. C) Türkçe kökenli sözcüklerde ünlü uyumu tam olduğundan türemeye yer yoktur; yabancı sözcüklerde ünlü uyumu bozuk olduğunda türeme devreye girer.
  4. D) Ünlü türemesi, küçültme eklerine özgü bir ek uyumu meselesidir; bu yüzden sözcüğün kökeninin olayda bir etkisi yoktur.
  5. E) Türkçe kökenli sözcüklerde ünlü sayısı zaten fazla olduğundan ek ünlüye ihtiyaç duyulmaz; yabancı sözcüklerde ünlü sayısı az olduğundan türeme zorunlu olur.
Cevabı göster

Cevap: A) Türkçe kökenli sözcükler dilin ses düzenine zaten uyduğundan türemeye gerek kalmaz; yabancı sözcükler uymadığından uyum için ünlü türemesi yaşanır.

Türkçe kökenli sözcükler dilin ses (fonotaktik) düzenine doğal olarak uyduğundan ek bir ses değişimine gerek kalmaz.

Soru 8

Pekiştirme yapısındaki sözcüklerde görülen ünlü türemesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A) Pekiştirme sözcüklerinde türeyen ünlü, pekiştirme hecesi ile kök arasına girer.
  2. B) Pekiştirme sözcüklerinde türeyen ünlü, sözcüğün başına eklenerek söze yeni bir hece kazandırır.
  3. C) Pekiştirme sözcüklerinde türeyen ünlü, sözcüğün sonunda kaynaştırma görevi üstlenir.
  4. D) Pekiştirme sözcüklerinde ünlü türemesi yalnızca ünlüyle biten köklerde görülür.
  5. E) Pekiştirme sözcüklerinde türeyen ünlü, sözcüğü ikiye bölen bir ek niteliği taşır.
Cevabı göster

Cevap: A) Pekiştirme sözcüklerinde türeyen ünlü, pekiştirme hecesi ile kök arasına girer.

'Düpedüz, yapayalnız, güpegündüz, çepeçevre' örneklerinde ünlü türemesi kök ile pekiştirme hecesi arasında gerçekleşir; türeyen ünlü bu konumda yer alır.

Soru 9

Türkçede ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde araya 'y, ş, s, n' ünsüzlerinden biri eklenir. Bu sesin devreye girmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) Sözcük köklerinin ünsüzle bitmesinin zorunlu tutulması
  2. B) Türkçenin sondan eklemeli bir dil yapısına sahip olması
  3. C) Türkçede iki ünlünün art arda gelmesine izin verilmemesi
  4. D) Eklerin belirli ünsüzlerle başlayarak köke bağlanması gerektiği kuralı
  5. E) Türkçede ünlü uyumunun ek ve kök arasında dengeyi sağlaması
Cevabı göster

Cevap: C) Türkçede iki ünlünün art arda gelmesine izin verilmemesi

Kaynaştırma ünsüzleri (y, ş, s, n), Türkçede iki ünlünün yan yana gelmesini engelleyen fonotaktik kural nedeniyle devreye girer.

Soru 10

Türkçede iki ünlünün yan yana gelmemesi kuralı gereği, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek eklendiğinde araya kaynaştırma ünsüzü girer. Bu kaynaştırma ünsüzleri hangileridir?

  1. A) b, d, r, l
  2. B) m, n, r, z
  3. C) k, g, t, ç
  4. D) f, v, h, c
  5. E) y, ş, s, n
Cevabı göster

Cevap: E) y, ş, s, n

Kaynaştırma ünsüzleri y, ş, s, n'dir. Örneğin: su-y-u, iki-ş-er, araba-s-ı, altı-n-ın biçimlerinde iki ünlünün yan yana gelmesini önlemek amacıyla bu ünsüzlerden biri araya girer.

Soru 11

Ek türüne göre hangi kaynaştırma ünsüzünün kullanılacağı belirlenir. Buna göre 'elbise-s-i' örneğinde kullanılan 's' kaynaştırma ünsüzü hangi ek türünden önce gelmektedir?

  1. A) Durum (hâl) eki
  2. B) Tamlayan eki
  3. C) İyelik eki
  4. D) Çoğul eki
  5. E) Üleştirme eki
Cevabı göster

Cevap: C) İyelik eki

Kaynaştırma ünsüzü 's', iyelik ekinden önce gelir. 'Elbise-s-i' örneğinde '-i' iyelik ekidir; ünlüyle biten 'elbise' sözcüğüne ünlüyle başlayan iyelik eki getirildiğinde araya 's' kaynaştırma ünsüzü girer.

Soru 12

Ünlü türemesi olayıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

  1. A) Ünlü türemesi, ağırlıklı olarak Türkçe kökenli sözcüklerde ortaya çıkan bir olaydır.
  2. B) Her Türkçe metinde en az bir ünlü türemesi örneğine rastlanabilir.
  3. C) Ünlü türemesi daha çok yabancı kökenli sözcüklerde ya da belirli eklerde görülür.
  4. D) Ünlü türemesi, Türkçede çoğunlukla ek alırken görülen ve kök içinde gerçekleşmeyen bir olaydır.
  5. E) Ünlü türemesi, bütün dillerde benzer sıklıkta görülen evrensel bir ses değişmesidir.
Cevabı göster

Cevap: C) Ünlü türemesi daha çok yabancı kökenli sözcüklerde ya da belirli eklerde görülür.

Türkçe kökenli sözcüklerde ünlü türemesi genellikle görülmez; bu ses olayı ağırlıklı olarak yabancı kökenli sözcüklerde (iskelet, istasyon gibi) ya da belirli eklerde yaşanır.

Soru 13

Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde, iki ünsüzle başlayan Batı kökenli bir alıntının Türkçeye uyarlanması sırasında söz başında ünlü türemesi gerçekleşmiş ve bu ünlü yazıya da yansımıştır?

  1. A) bir ekmek (bi-rek-mek okunuşu)
  2. B) araba-y-a
  3. C) daracık
  4. D) kapı-n-ın
  5. E) iskarpin
Cevabı göster

Cevap: E) iskarpin

'iskarpin', özgün dilde iki ünsüzle başlayan (skarpin) bir Batı kökenli alıntıdır; Türkçe söz başı iki ünsüzü kabul etmediğinden başa bir 'i' ünlüsü türemiş ve bu ünlü yazılışa geçmiştir.

Soru 14

Türkçede ünlüyle biten bir sözcüğe tamlayan (ilgi) eki getirildiğinde araya giren kaynaştırma ünsüzü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A) y
  2. B) s
  3. C) ş
  4. D) n
  5. E) k
Cevabı göster

Cevap: D) n

Tamlayan (ilgi) ekinden önce kullanılan kaynaştırma ünsüzü 'n'dir (kapı-n-ın, su-n-un gibi). Durum eki önünde 'y', iyelik eki önünde 's', üleştirme eki önünde 'ş' kullanılır; 'k' bir kaynaştırma ünsüzü değildir.

Soru 15

Küçültme eki '-cık/-cik' alan bazı sözcüklerde ek ile kök arasında bir ünlü türer. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde bu yolla ünlü türemesi gerçekleşmiştir?

  1. A) gözlük
  2. B) yıldız
  3. C) kitap
  4. D) kalemlik
  5. E) daracık
Cevabı göster

Cevap: E) daracık

'Daracık' sözcüğü 'dar' köküne '-cık' küçültme eki getirilerek oluşur ve kök ile ek arasına 'a' ünlüsü türer (dar-a-cık). Bu, küçültme ekiyle yapılan ünlü türemesinin örneğidir.

Üye olmadan örnek testi çöz → Ücretsiz hesap aç — Türkçe dahil tüm konularda sınırsız soru çöz

Diğer KPSS Türkçe konuları