KPSS Türkçe kapsamında Ünlü düşmesi (hece düşmesi) konusunda bilmen gereken 19 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
İkileme yapısındaki sözcüklerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmez: nesilden nesile, devirden devire, burun buruna, omuz omuza.
Ses olayları kurallarına uyulmaması yazım yanlışıdır: 'şehiri, akılu, benziyen, başlıyan' yanlış; doğrusu 'şehri, aklı, benzeyen, başlayan' biçimleridir.
Arapça kökenli bazı sözcüklerde ünlü türemesi, ünsüz benzeşmesi ve hece düşmesi sık görülür ve doğru yazım için sözcüğün Türkçedeki yerleşik biçimine bakılır.
Sözcük türetilirken yapım eki eklendiğinde de iç ses (ünlü) düşmesi gerçekleşebilir: çevir-il→çevrilmek, kavur-ul→kavrulmak, yalın-ız→yalnız, yanıl-ış→yanlış, ayır-ım→ayrım, buyur-uk→buyruk, çevir-e→çevre, uyu-ku→uyku.
İsim tamlaması yapısıyla oluşan bazı birleşik sözcüklerin sonundaki iyelik eki düşer: Kadıköyü→Kadıköy, Bakırköyü→Bakırköy.
Şiirde ölçüyü ayarlamak veya konuşmadaki söyleyişi yansıtmak için düşen sesler kesme işaretiyle gösterilir: Karac'oğlan, n'apsın, n'eyleyim, n'olur.
Ünlü düşmesi, Türkçedeki ses olaylarından biridir; diğerleri ünlü daralması, ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi), ünsüz yumuşaması ve ünsüz türemesidir.
'şehir' sözcüğü ünlüyle başlayan ek aldığında orta hece ünlüsü düşerek 'şehri' biçimine gelir; 'şehiri' yazımı yazım yanlışıdır.
Ek-fiil birleşik çekimli fiil yaparken 'i' (idi) sesi düşer ve bu ünlü düşmesi sayılır; sonu ünlüyle bitenlerde araya 'y' kaynaştırma ünsüzü girer: gelmiş idi→gelmişti, hasta idi→hastaydı, kapı idi→kapıydı.
Bazı sözcükler birleşirken ünlü düşmesine uğrar: ne+asıl→nasıl, kayın+ana→kaynana, cuma+ertesi→cumartesi, kahve+altı→kahvaltı, ne+için→niçin, sütlü+aş→sütlaç, bu+öyle→böyle, minik+cik→minicik.
KPSS 2022 Ön Lisans'ta, altı çizili sözcüklerden ünlü düşmesine uğramamış olanı buldurmaya yönelik bir soru sorulmuştur.
'yeşil' ve 'kızıl' sözcüklerine '-er/-ar' fiil yapım eki eklendiğinde hem ünlü düşmesi hem ünsüz düşmesi birlikte gerçekleşir: yeşil-er→yeşermek, kızıl-ar→kızarmak.
Özel isimlerde de ikinci hecenin dar ünlüsü düşebilir: 'Rasim'→'Rasm'ı gördüm' örneğinde olduğu gibi.
İsim kökünden türeyen sözcüklerde ünlü düşmesi olmaz; 'kıvrımlı', 'yolun yarısında' gibi sözcük/ifadelerde ünlü düşmesi yoktur.
'hız ile' birleşik biçimi 'hızla' olurken iki ünlünün yan yana gelmesiyle bir ünlü düşer; 'ile' kelimesi '-la/-le' ekine dönüşürken ön ses ünlüsü düşer (ünlü düşmesi).
'zehir' sözcüğü ek aldığında 'zehri' biçiminde yazılır; 'zehiri' yazımı yazım yanlışıdır.
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler 'olmak/etmek' yardımcı eylemiyle ya da başka sözcükle birleşip bileşik eylem oluştururken dar ünlüsünü düşürür: hapis+etmek→hapsetmek, kayıt+olmak→kaydolmak, sabır+etmek→sabretmek, kahır+olmak→kahrolmak, resim+etmek→resmetmek, hiciv→hicvetmek.
Ünlü düşmesi (hece düşmesi), ikinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcüklerin ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlüyü düşürmesi olayıdır.
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan iki heceli sözcüklere (özellikle organ adlarına) ünlüyle başlayan çekim eki getirildiğinde orta hece ünlüsü düşer: ağız→ağzı, oğul→oğlu, burun→burnu, omuz→omzu, şehir→şehri, fikir→fikrim, gönül→gönlüm.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki kullanımların hangisinde ünlü düşmesi söz konusu değildir?
A) burun buruna
B) ağzı (ağız+ı)
C) gönle (gönül+e)
D) şehri (şehir+i)
E) fikri (fikir+i)
Cevabı göster
Cevap: A) burun buruna
İkileme yapısındaki sözcüklerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmez; 'burun buruna' bir ikileme olduğu için dar ünlü korunur ve ünlü düşmesi yaşanmaz.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi 'olmak/etmek' ile birleşik eylem oluştururken ünlü düşmesine uğramamıştır?
A) hapsetmek (hapis+etmek)
B) yardım etmek (yardım+etmek)
C) sabretmek (sabır+etmek)
D) kaydolmak (kayıt+olmak)
E) kahrolmak (kahır+olmak)
Cevabı göster
Cevap: B) yardım etmek (yardım+etmek)
'yardım' sözcüğü 'etmek' ile birleşirken ünlüsünü korur ve 'yardım etmek' biçiminde kalır; bu sözcük dar ünlüsünü düşüren örnekler arasında yer almaz.
Soru 3
Aşağıdaki birleşik çekimlerden hangisinde ek-fiil 'idi'nin ünlüsü düşerek kaynaşma gerçekleşmiştir?
A) geliyor olacak
B) gelmekte imiş
C) gelmişti
D) gelecekmiş
E) geliyor olmalı
Cevabı göster
Cevap: C) gelmişti
'gelmiş idi' birleşiminde 'idi'nin 'i' ünlüsü düşerek 'gelmişti' biçimi oluşmuştur; bu ek-fiil kaynaşmasında yaşanan ünlü düşmesidir.
Soru 4
Aşağıdaki birleşik sözcüklerden hangisi ünlü düşmesiyle oluşmamıştır?
A) kahvaltı (kahve+altı)
B) cumartesi (cuma+ertesi)
C) kaynana (kayın+ana)
D) hanımeli (hanım+eli)
E) nasıl (ne+asıl)
Cevabı göster
Cevap: D) hanımeli (hanım+eli)
'hanımeli' birleşiminde ünlü düşmesi yaşanmaz; diğer seçenekler ünlü düşmesiyle oluşan sözcüklerdir.
Soru 5
Ünlü düşmesinin (hece düşmesinin) gerçekleşmesi için temel koşul nedir?
A) Sözcüğün ikinci hecesinde geniş ünlü bulunması ve ünsüzle başlayan ek alması
B) Sözcüğün tek heceli olması ve ünlüyle başlayan ek alması
C) Sözcüğün ilk hecesinde dar ünlü bulunması ve ünlüyle başlayan ek alması
D) Sözcüğün üç ya da daha fazla heceli olması ve ünsüzle başlayan ek alması
E) Sözcüğün ikinci hecesinde dar ünlü bulunması ve ünlüyle başlayan ek alması
Cevabı göster
Cevap: E) Sözcüğün ikinci hecesinde dar ünlü bulunması ve ünlüyle başlayan ek alması
Ünlü düşmesi; sözcüğün ikinci hecesinde dar ünlü bulunması VE ünlüyle başlayan ek alması koşullarının ikisi birlikte gerçekleştiğinde ortaya çıkar.
Soru 6
Aşağıdaki birleşik sözcüklerden hangisi, isim tamlamasından birleşik sözcüğe geçişte sondaki iyelik ekinin düşmesiyle oluşmuştur?
A) Kadıköy
B) denizaltı
C) hanımeli
D) kuşburnu
E) demiryolu
Cevabı göster
Cevap: A) Kadıköy
'Kadıköyü' isim tamlamasında sondaki iyelik eki (-ü) düşerek 'Kadıköy' biçimine geçmiştir; bu iyelik ekinin düşmesiyle oluşan birleşik sözcüğe örnektir (Bakırköyü→Bakırköy gibi).
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'zehir' sözcüğünün iyelik ekli biçimi yanlış kullanılmıştır?
A) Yılanın zehri çok tehlikeliydi.
B) Akrebin zehiri çok etkiliydi.
C) Bu ilacın zehri oldukça fazlaydı.
D) Kobranın zehri ölümcül sayılır.
E) Mantarın zehri çok güçlüydü.
Cevabı göster
Cevap: B) Akrebin zehiri çok etkiliydi.
'zehir' sözcüğü ünlüyle başlayan ek aldığında orta hece ünlüsü düşerek 'zehri' biçimini alır; 'Akrebin zehiri' yazımında ünlü düşmesi uygulanmadığından 'zehiri' biçimi yanlıştır.
Soru 8
Şiirde ölçüyü korumak amacıyla bir ses düşürüldüğünde bu durum nasıl gösterilir?
A) Sözcük parantez içine alınır.
B) Düşen sesin yerine tire işareti konur.
C) Düşen sesin yerine kesme işareti konur.
D) Sözcük italik yazılır.
E) Düşen ses köşeli parantezle belirtilir.
Cevabı göster
Cevap: C) Düşen sesin yerine kesme işareti konur.
Şiirde ölçü veya söyleyiş gereği düşen sesler kesme işaretiyle gösterilir; 'Karac'oğlan, n'apsın' örneklerinde olduğu gibi.
Soru 9
'hız ile' ifadesinin birleşik yazım biçimi olan 'hızla'da hangi ses olayı gerçekleşmiştir?
A) Ünsüz sertleşmesi
B) Ünlü daralması
C) Ünsüz türemesi
D) Ünlü düşmesi
E) Ünlü türemesi
Cevabı göster
Cevap: D) Ünlü düşmesi
'ile' sözcüğü '-la/-le' ekine dönüşürken ön ses ünlüsü 'i' düşmektedir; bu ünlü düşmesi olayıdır.
Soru 10
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü düşmesi gerçekleşmemiştir?
A) gönlüm (gönül+üm)
B) ağzı (ağız+ı)
C) burnu (burun+u)
D) şehri (şehir+i)
E) kıvrımlı
Cevabı göster
Cevap: E) kıvrımlı
'kıvrımlı' isim kökünden türemekte ve ünlü düşmesine uğramamaktadır; isim kökünden türeyen sözcüklerde ünlü düşmesi görülmez.
Soru 11
'şehir' sözcüğü belirtme (-i) hâl ekini aldığında doğru yazımı aşağıdakilerden hangisidir?
A) şehri
B) şeheri
C) şehir
D) şehre
E) şehiri
Cevabı göster
Cevap: A) şehri
'şehir' sözcüğü ünlüyle başlayan ek aldığında orta hece ünlüsü düşerek 'şehri' biçimine gelir; bu nedenle belirtme hâli 'şehri' olarak yazılır. 'şehiri' yazımı ünlü düşmesi uygulanmadığı için yanlıştır.
Soru 12
'yeşil-er' biçiminden 'yeşermek' türetilirken hangi ses olayları bir arada gerçekleşmektedir?
A) Ünlü daralması ve ünsüz sertleşmesi
B) Ünlü düşmesi ve ünlü daralması
C) Ünlü türemesi ve ünsüz yumuşaması
D) Ünlü düşmesi ve ünsüz düşmesi
E) Ünsüz yumuşaması ve ünlü türemesi
Cevabı göster
Cevap: D) Ünlü düşmesi ve ünsüz düşmesi
'yeşil-er→yeşermek' türetiminde 'i' ünlüsünün düşmesi (ünlü düşmesi) ve 'l' ünsüzünün düşmesi (ünsüz düşmesi) bir arada gerçekleşir.
Soru 13
Aşağıdaki ses olaylarından hangisi Türkçede görülen ses olayları arasında yer almaz?
A) Ünlü daralması
B) Ünsüz ikizleşmesi
C) Ünlü düşmesi
D) Ünsüz benzeşmesi
E) Ünsüz yumuşaması
Cevabı göster
Cevap: B) Ünsüz ikizleşmesi
Türkçedeki ses olayları şunlardır: ünlü düşmesi, ünlü daralması, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması ve ünsüz türemesi. 'Ünsüz ikizleşmesi' bu liste içinde yer almaz.
Soru 14
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ünlüyle başlayan çekim eki aldığında orta hece ünlüsünü DÜŞÜRMEZ?
A) ağız
B) oğul
C) deniz
D) burun
E) fikir
Cevabı göster
Cevap: C) deniz
'deniz' sözcüğünün ikinci hecesinde dar ünlü bulunmakla birlikte orta hece ünlüsü düşmez; 'denizi' biçimi standart eklenme ile oluşur. Diğerleri (ağız, oğul, burun, fikir) orta hece ünlüsünü düşürür.
Soru 15
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapım eki alırken iç ses (ünlü) düşmesine uğramıştır?
A) gitme (git-me)
B) yemek (ye-mek)
C) sevinç (sevin-ç)
D) korkutucu (korkut-ucu)
E) yanlış (yanıl-ış)
Cevabı göster
Cevap: E) yanlış (yanıl-ış)
'yanıl-ış' sözcüğünde yapım eki '-ış' eklendiğinde 'yanıl' kökündeki 'ı' ünlüsü düşerek 'yanlış' biçimi oluşmuştur; bu bir iç ses düşmesidir.