KPSS Türkçe kapsamında Ünlü daralması konusunda bilmen gereken 9 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Ünlü daralması soru arketipinde 'hangi cümlede daralma var/yok' sorulur; tuzaklar yardımcı ünlü (biliyor, bakıyor) ile gerçek daralmanın karıştırılması ve yalnızca '-yor' ekinin daralma yaptığının (-ecek/-acak yapmaz) bilinmesidir.
Şimdiki zaman eki '-(ı)yor'dur ve geniş ünlüyle biten fiillerde olumsuzluk ekinde de daralma görülür (-ma/-me → -mı/-mu, örn. kaç-mı-yor, bul-mu-yor).
'-yor' eki ünlü daralmasının tetikleyicisidir; geniş ünlülü fiil gövdesine eklendiğinde daralma yaşanır (örn. başla-yor → başlıyor, söyle-yor → söylüyor).
2022 KPSS Lisans (iptal edilen soru) ses olaylarından hangisi yok diye sorar ve doğru cevap ünlü daralmasıdır; metinde '-yor' ekiyle oluşan daralma bulunmaz.
'ye-, de-, ne-' sözcüklerinde 'y' kaynaştırma ünsüzünden önce geniş ünlü daralır: ye+y+ecek→yiyecek, de+y+e→diye, ne+y+e→niye; bu sözcükler dışında 'y' önünde daralma olmaz.
Ünlü daralması, geniş ünlüyle (a, e) biten fiil tabanlarına '-yor' eki geldiğinde son hecedeki geniş ünlünün dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesidir.
İki ünsüz arasına giren yardımcı ünlü (bakıyor, biliyor, geçiyor, alıyor) ünlü daralmasını andırır ama daralma değildir; daralma için tabanın geniş ünlüyle bitmesi gerekir.
Ünlü daralmasının örnek sözcükleri: başla→başlıyor, gözle→gözlüyor, izle→izliyor, gülme→gülmüyor, susma→susmuyor, ara→arıyor gibi geniş ünlülü fiiller '-yor' alınca darlaşır.
Ses olayı türünü belirleme sorularında '-yor' ekli fiilin ünlü daralması mı yardımcı ünlü eklenmesi mi olduğuna karar verilir; yanlış seçenekler ses olayı türlerini (daralma, türeme, düşme, yumuşama, benzeşme) birbirine karıştırır.
Örnek Sorular
Soru 1
'Biliyor' ve 'alıyor' sözcüklerindeki 'ı' ünlüsüne ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Bu sözcüklerdeki 'ı' ünlüsü iki ünsüz arasına giren yardımcı ünlüdür; daralma değildir.
B) Bu sözcüklerde ünlü daralması ve yardımcı ünlü eklenmesi birlikte gerçekleşmiştir.
C) Bu sözcüklerde tabanın geniş ünlüsü '-yor' önünde daralmıştır.
D) Bu sözcüklerde '-yor' eki geniş ünlüyü önce daraltmış, sonra düşürmüştür.
E) Bu sözcüklerde ses türemesi gerçekleşmiştir; ünlü daralmasıyla ilgisi yoktur.
Cevabı göster
Cevap: A) Bu sözcüklerdeki 'ı' ünlüsü iki ünsüz arasına giren yardımcı ünlüdür; daralma değildir.
'bil-' ve 'al-' tabanları ünsüzle bitmektedir; '-yor' ekiyle birleşirken iki ünsüz arasına yardımcı ünlü girer (bil+ı+yor, al+ı+yor). Tabanın geniş ünlüyle bitmesi koşulu sağlanmadığından ünlü daralması gerçekleşmez.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması yoktur?
A) Küçük çocuk bahçede top oynuyor.
B) Misafirler akşamüzeri bize geldi.
C) Annem yemekten sonra masayı topluyor.
D) Şair şiirini büyük bir coşkuyla söylüyor.
E) Yolcular istasyonda otobüsü bekliyor.
Cevabı göster
Cevap: B) Misafirler akşamüzeri bize geldi.
Ünlü daralması, geniş ünlüyle (a, e) biten fiil tabanına '-yor' eki getirildiğinde bu ünlünün daralmasıyla (ı, i, u, ü) oluşur.
Soru 3
'-yor' eki geniş ünlüyle biten fiil tabanlarında ünlü daralması yaratırken, 'gelecek zaman' eki '-ecek/-acak'ın aynı tabanlarda daralma yaratmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Gelecek zaman ekinin daralmayı tetikleyen bir ek olmaması, tabanın geniş ünlüsünü koruması
B) Büyük ünlü uyumunun, gelecek zaman eki geldiğinde tabandaki geniş ünlüyü koruyarak daralmayı engellemesi
C) Gelecek zaman ekinin yalnızca olumlu çekimde kullanılması, daralmanın da olumsuz çekime özgü kalması
D) Gelecek zaman ekinin dar ünlüyle başlaması, bu yüzden tabandaki geniş ünlüyü daraltmaması
E) Gelecek zaman ekinde 'y' kaynaştırma ünsüzünün bulunmaması, böylece daralma ortamının oluşmaması
Cevabı göster
Cevap: A) Gelecek zaman ekinin daralmayı tetikleyen bir ek olmaması, tabanın geniş ünlüsünü koruması
Ünlü daralması, şimdiki zaman ekine özgü bir ses olayıdır; bu ek geniş ünlüyle (a/e) biten fiil tabanına geldiğinde taban ünlüsünü dar ünlüye (ı/i/u/ü) dönüştürür.
Soru 4
'Diye' sözcüğündeki ünlü daralmasının yalnızca 'de-, ye-, ne-' tabanlarında görülüp başka tabanlarda görülmemesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Geniş ünlüler 'a' ve 'e' sözcük sonunda her zaman daralır; bu kural 'y' olmasa da geçerlidir.
B) Daralma, kökün tek heceli olduğu her durumda 'y' önünde kesinlikle gerçekleşir; bu tabanlar da tek hecelidir.
C) Bu sözcüklerde 'y' ünsüzünden önce '-yor' eki gelmektedir; daralmanın gerçek nedeni de yine '-yor'dur.
D) Bu sözcüklerdeki 'y' kaynaştırma görevindedir; bu ses ortamı geniş ünlüyü daraltır ve yalnızca burada oluşur.
E) Büyük ünlü uyumu gereği 'y' ardındaki ünlüyü dar biçime çektiğinden, 'y' içeren her sözcükte daralma beklenir.
Cevabı göster
Cevap: D) Bu sözcüklerdeki 'y' kaynaştırma görevindedir; bu ses ortamı geniş ünlüyü daraltır ve yalnızca burada oluşur.
'Diye, niye, yiyecek' örneklerinde 'y' kaynaştırma ünsüzü olarak işlev görür; bu özel bağlamda geniş ünlülü taban (de-, ne-, ye-) ek alırken ünlü daralmasına uğrar.
Soru 5
Geniş ünlüyle biten fiillerin '-yor' ekiyle oluşturduğu biçimler düşünüldüğünde aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) 'Gözlüyor' sözcüğünde daralma değil yardımcı ünlü eklemesi vardır; çünkü 'gözle-' tabanı ünsüzle biter.
'Susma-' tabanı 'a' geniş ünlüsüyle biter; '-yor' eki gelince bu 'a', 'u'ya daralır → 'susmuyor'. Diğer seçenekler ya tabanın yapısını yanlış tanımlamakta ya da gerçekleşen ses olayını saptırmaktadır.
Soru 6
'Kaçmıyor' sözcüğünde olumsuzluk ekinin '-ma' değil '-mı' biçimini almasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türkçede olumsuzluk eki daima '-mı/-mi/-mu/-mü' biçimindedir; '-ma/-me' biçimi hiç kullanılmaz.
B) Ünsüz benzeşmesi (sertleşme) nedeniyle 'ç' ünsüzünden sonra '-ma' eki '-mı'ya dönüşür.
C) Büyük ünlü uyumu gereği 'kaç-' tabanındaki arka ünlü, '-ma' ekini arka-dar '-mı'ya çeker.
D) Olumsuzluk ekine '-yor' gelince ekin geniş ünlüsü, bu ekin yol açtığı daralmayla '-mı'ya döner.
E) Ünlü düşmesi nedeniyle '-ma' ekindeki 'a' düşer ve yerine dar bir ünlü türer.
Cevabı göster
Cevap: D) Olumsuzluk ekine '-yor' gelince ekin geniş ünlüsü, bu ekin yol açtığı daralmayla '-mı'ya döner.
'-ma/-me' olumsuzluk eki, üzerine şimdiki zaman eki '-(ı)yor' geldiğinde geniş ünlüsü (a/e) '-yor'un tetiklediği ünlü daralmasına uğrar ve '-mı/-mi/-mu/-mü' biçimini alır.
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması vardır?
A) Çocuklar sabahtan beri dışarıda oynuyor.
B) Annem her sabah erkenden markete gidiyor.
C) Sokaktaki kediler yüksek sesle bağırıyor.
D) Kuşlar gökyüzünde sürüler hâlinde uçuyor.
E) Öğrenci yarınki sınava evde çalışacak.
Cevabı göster
Cevap: A) Çocuklar sabahtan beri dışarıda oynuyor.
'oynuyor' sözcüğünde fiil tabanı 'oyna-' geniş ünlüyle (a) bitmekte ve '-yor' ekiyle bu ünlü dar ünlüye dönüşmektedir (oyna+yor → oynuyor); ünlü daralması yalnızca bu seçenekte vardır.
Soru 8
Bir Türkçe öğretmeni öğrencilerinden şu alıştırmayı yapmasını ister: 'Aşağıdaki fiil tabanlarından hangisine "-yor" eki getirildiğinde ünlü daralması kesinlikle gerçekleşir?' Öğrencinin doğru bulması gereken seçenek hangisidir?
A) büyü-
B) otur-
C) gözle-
D) konuş-
E) düşün-
Cevabı göster
Cevap: C) gözle-
'Gözle-' tabanı 'e' geniş ünlüsüyle bitmektedir; '-yor' eki gelince 'e' dar ünlüye ('ü') dönüşür → 'gözlüyor', yani ünlü daralması olur.
Soru 9
Ünlü daralması ses olayının tanımı aşağıdakilerden hangisinde doğru ve eksiksiz biçimde verilmiştir?
A) Dar ünlüyle biten fiil tabanlarına '-yor' eki geldiğinde o dar ünlünün geniş ünlüye dönüşmesidir.
B) Sözcük sonundaki geniş ünlünün, kendinden sonra gelen sert ünsüzlerden önce daralmasıdır.
C) İsim tabanlarına '-yor' eki getirildiğinde tabanın son ünlüsünün dar ünlüye daralmasıdır.
D) Fiil tabanındaki herhangi bir ünlünün '-ecek/-acak' ekiyle birlikte darlaşmasıdır.
E) Geniş ünlüyle biten fiil tabanlarına '-yor' eki gelince son geniş ünlünün dar ünlüye dönüşmesidir.
Cevabı göster
Cevap: E) Geniş ünlüyle biten fiil tabanlarına '-yor' eki gelince son geniş ünlünün dar ünlüye dönüşmesidir.
Ünlü daralması; geniş ünlüyle (a, e) biten fiil tabanlarına '-yor' eklendiğinde son hecedeki geniş ünlünün dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesi olarak tanımlanır.
Soru 10
'-yor' ekli bir fiilde ses olayı türünü belirlerken en sık karıştırılan iki olgu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Ünlü düşmesi — ünsüz türemesi
B) Ünlü daralması — yardımcı ünlü eklenmesi
C) Büyük ünlü uyumu — küçük ünlü uyumu
D) Ünsüz yumuşaması — ünsüz sertleşmesi
E) Hece düşmesi — ünlü daralması
Cevabı göster
Cevap: B) Ünlü daralması — yardımcı ünlü eklenmesi
'-yor' ekli sözcüklerde en sık karıştırılan olgu çifti ünlü daralması ile yardımcı ünlü eklenmesidir; diğer seçeneklerdeki çiftler '-yor' ekiyle doğrudan ilgili değildir.
Soru 11
Aşağıdaki '-yor' ekli sözcüklerin hangisinde, ünlü daralmasına benzeyen ama aslında iki ünsüz arasına giren yardımcı ünlü eklenmesi olan bir ses olayı vardır?
A) Ağlıyor
B) Başlıyor
C) Biliyor
D) İzliyor
E) Söylüyor
Cevabı göster
Cevap: C) Biliyor
'Bil-' tabanı ünsüzle (l) biter; '-yor' eki gelince iki ünsüz arasına bir yardımcı ünlü 'i' girer → 'biliyor'.
Soru 12
Türkçede ünlü daralmasını tetikleyen ek aşağıdakilerden hangisidir?
A) -ecek / -acak
B) -miş / -muş
C) -di / -dı
D) -meli / -malı
E) -yor
Cevabı göster
Cevap: E) -yor
'-yor' eki geniş ünlüyle biten fiil tabanlarına eklendiğinde son hecedeki geniş ünlüyü dar ünlüye dönüştürür; örneğin 'başla-yor → başlıyor'. Diğer ekler bu ses olayını tetiklemez.
Soru 13
'Başla-yor → başlıyor' dönüşümünde ünlü daralmasının gerçekleşmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bu dönüşümü yapan ekin, geniş ünlülü gövdede son geniş ünlüyü dar ünlüye çeviren özgül bir ek olması
B) Ekteki 'y' ünsüzünün, kendinden önce gelen geniş ünlüyü zorunlu olarak daraltıp dar ünlüye dönüştürmesi
C) Büyük ünlü uyumunun 'a' ile 'o'nun yan yana bulunmasına izin vermemesi nedeniyle 'a'nın 'ı'ya dönüşmesi
D) Kaynaştırma ünsüzü 'y'nin, gövde sonundaki geniş ünlüyü yutarak bir daralma görünümü oluşturması
E) Gövdedeki 'a'nın, ünsüz benzeşmesi yoluyla '-yor'daki 'o' sesine yaklaşmak için daralması
Cevabı göster
Cevap: A) Bu dönüşümü yapan ekin, geniş ünlülü gövdede son geniş ünlüyü dar ünlüye çeviren özgül bir ek olması
'-yor' eki Türkçede ünlü daralmasını doğrudan tetikleyen ektir.
Soru 14
'Söylüyor' ve 'görüyor' sözcükleri '-yor' ekiyle oluşturulmuştur. Bu iki sözcükteki ses olaylarını karşılaştıran aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Her iki sözcükte de tabanın geniş ünlüsü dar ünlüye daralmıştır.
B) 'Görüyor'da daralma, 'söylüyor'da ise yardımcı ünlü eklenmesi gerçekleşmiştir.
C) Her iki sözcükte de iki ünsüz arasına yardımcı bir ünlü girmiştir.
D) 'Söylüyor'da daralma, 'görüyor'da ise yardımcı ünlü eklenmesi gerçekleşmiştir.
E) İki sözcükte de geniş ünlü korunmuş, hiçbir ses olayı yaşanmamıştır.
Cevabı göster
Cevap: D) 'Söylüyor'da daralma, 'görüyor'da ise yardımcı ünlü eklenmesi gerçekleşmiştir.
'Söyle-' tabanı 'e' geniş ünlüsüyle biter; '-yor' ekiyle 'e' dar ünlüye ('ü') dönüşür → daralma.
Soru 15
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünlü daralması 'y' kaynaştırma ünsüzünden önce gerçekleşmiştir?
A) başlıyor
B) gözlüyor
C) arıyor
D) susmuyor
E) yiyecek
Cevabı göster
Cevap: E) yiyecek
'yiyecek' sözcüğü 'ye-' tabanına 'y' kaynaştırma ünsüzü ve '-ecek' ekinin gelmesiyle oluşmuş; 'y' ünsüzünden önce geniş ünlü 'e' daralmıştır. Diğer sözcüklerdeki daralma '-yor' ekinden kaynaklanır.