Türkçenin ses sistemi ve ünlü uyumları (büyük ve küçük ünlü uyumu) Soruları

Türkçenin ses sistemi ve ünlü uyumları (büyük ve küçük ünlü uyumu) — Konu Özeti

KPSS Türkçe kapsamında Türkçenin ses sistemi ve ünlü uyumları (büyük ve küçük ünlü uyumu) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.

• 'Tiyatro' sözcüğü i (düz) → a (düz) → o (yuvarlak) sıralaması nedeniyle, yani düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü geldiğinden küçük ünlü uyumuna uymaz.
• Türkçe kökenli olduğu hâlde küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler vardır (tavuk, çamur, armut, avuç, yağmur); küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler genellikle yabancı kökenlidir (televizyon, kupon, doktor, karton).
• Küçük ünlü uyumu soru arketipinde birden fazla sözcük verilip uyan/uymayan olan sorulur; Türkçe kökenli ama uyumsuz (tavuk, çamur) sözcükler ile yabancı kökenli uyumsuz sözcükler ve -yor eki alan sözcükler çeldirici olarak kullanılır.
• Türkçede uzun ünlü yoktur; içinde uzun ünlü bulunan kelimeler (âşk, âlem, hâlâ, millî, dâhil, hâkim gibi) yabancı asıllıdır.
• Çoğul eki büyük ünlü uyumuna göre kalın ünlülü sözcüklere '-lar' (ağaç-lar), ince ünlülü sözcüklere '-ler' (inek-ler) biçiminde gelir.
• Sözcük dilin anlamlı en küçük parçasıdır; ses, akciğerlerden gelen havanın titreşimidir; harf bir sesi gösteren işaret, alfabe (abece) ise bir dildeki harflerin belirli sıraya göre dizilmiş bütünüdür.
• Verilen sözcük listesinden büyük ünlü uyumuna uyan ya da uymayan sözcüğü bulma arketipinde birleşik sözcükler, yabancı kökenli sözcükler ve -yor/-ken/-ki/-leyin gibi ekler çeldirici olarak kullanılır.
• '-yor, -ken, -ki, -daş, -leyin, -gil, -mtırak' ekleri ses değişimine uğramadığından büyük ünlü uyumuna uymaz (akşamleyin, yoldaki, yaşlıyken, dayımgil, yeşilimtırak gibi).
• '-yor' eki ses değişimine uğramayan sabit bir ektir; ince ünlülü gövdelere geldiğinde 'o' ünlüsü değişmediği için büyük ünlü uyumunu bozar (geliyor, biliyor gibi) ve düz ünlüden sonra yuvarlak 'o' getirdiğinden küçük ünlü uyumunu da bozar (bitiyor, kazıyor gibi); yani her iki uyuma da uymaz.
• Türkçe ses bilgisi sorularında ünlü uyumları (büyük ve küçük ünlü uyumu) ile ses olayları (ünsüz yumuşaması, ünlü düşmesi, ünlü daralması) birlikte test edilir; farklı ses değişimi kategorileri çeldirici olarak kullanılır.
• 'Radyo' sözcüğü 'o' ünlüsünün ilk hece dışında bulunması ve yabancı kökenli olması nedeniyle küçük ünlü uyumuna uymaz.
• Birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz; biraz, akşamüstü, Karahisar, yardımsever gibi birleşik sözcükler uyuma aykırı görünse de normal kabul edilir.
• Küçük ünlü uyumunda büyük ünlü uyumunun aksine ilk heceye göre değil, her ünlü kendinden sonraki ünlüyle karşılaştırılarak değerlendirilir.
• Türkçede ince a ve ince ı sesleri yoktur; ince a veya ince ı içeren kelimeler (harf, hakikat, saat, sıhhat, şefkât gibi) yabancı kökenlidir ve bunlara gelen ekler ünlü uyumuna uymaz.
• Küçük ünlü uyumuna göre düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra yine düz ünlüler (a, e, ı, i) gelir; düz ünlüden sonra yuvarlak ünlü gelirse sözcük uyuma uymaz.
• Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu): Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü (a, ı, o, u) varsa sonraki hecelerde de kalın, ilk hecede ince ünlü (e, i, ö, ü) varsa sonraki hecelerde de ince ünlü bulunur.
• Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler genellikle yabancı kökenlidir (makale, mektup, mobilya, cihan, analiz, ekstra gibi); ancak perspektif, monoton, randıman gibi bazı yabancı kökenli sözcükler değişerek uyuma girmiştir.
• Bazı Türkçe kökenli sözcükler eskiden büyük ünlü uyumuna uyarken tarihsel ses değişimi sonucu bugün uyuma aykırı duruma gelmiştir: ana > anne, alma > elma, kangı > hangi, kanı > hani, karındaş (kardaş) > kardeş. Eski biçimler kalın ünlüyle uyumluyken yeni biçimler kalın ve ince ünlüyü bir arada bulundurduğundan büyük ünlü uyumuna uymaz.
• Türkçedeki başlıca ses olayları ünlü daralması (geniş ünlünün -yor ekinden önce daralması), ünsüz benzeşmesi (sert ünsüz sonrası c/d/g → ç/t/k), ünsüz yumuşaması (sözcük sonu p/ç/t/k → b/c/d/ğ), ünsüz türemesi ve kaynaştırma (y, ş, s, n) olarak sıralanır.
• Türkçede sekiz ünlü vardır ve bunlar kalınlık-incelik (kalın: a, ı, o, u / ince: e, i, ö, ü), düzlük-yuvarlaklık (düz: a, e, ı, i / yuvarlak: o, ö, u, ü) ve genişlik (geniş: a, e, o, ö / dar: ı, i, u, ü) bakımından sınıflandırılır.
• Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz (üç, dert, dört, grup, çöp gibi).
• Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu): bir kelimedeki ünlülerin düz (a, e, ı, i) - yuvarlak (o, ö, u, ü) niteliğine göre sıralanmasını düzenler.