Sözcüğün yapısı: basit, türemiş ve birleşik sözcükler Soruları
KPSS Türkçe · 20 özgün soru · açıklamalı çözümler
Sözcüğün yapısı: basit, türemiş ve birleşik sözcükler — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Sözcüğün yapısı: basit, türemiş ve birleşik sözcükler konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'ile' bağlaç ya da edat; 'ancak/meğer' bağlaç; 'dolayı/karşı/doğru' edat; 'eyvah' ünlem; 'hatta/üstelik/ayrıca' zarf görevindedir; bir sözcüğün görevi cümledeki kullanımına göre değişir.
Birleşik sıfatlar kurallı birleşik sıfatlar (sıfat+ismin -lı/-li eki alması) ve anlamca kaynaşmış birleşik sıfatlar (iki sözcüğün kalıplaşması) olmak üzere ikiye ayrılır.
Bir cümlenin yanlış özelliğini saptamak için özne türü, yüklem türü (basit/birleşik), öge sayısı ve cümle yapısı (basit/bileşik) birlikte değerlendirilir.
Türemiş (gövde durumundaki) sözcük, bir kök ya da gövdeye yapım eki getirilmesiyle oluşur ve yapım eki sözcüğün hem anlamını hem türünü değiştirebilir.
Ünlem, sevinç/acı/korku gibi duyguları veya seslenmeyi bildiren sözcük türüdür; cümlede ad, sıfat, zarf gibi görevlerde de bulunabilir (örn: ah, oh, eyvah, vah, hey).
Cümlelerde/seçeneklerde birleşik yapılı sözcüğün bulunup bulunmadığını ayırt etmek için sözcüğün kök sayısına ve morfolojik yapısına bakılır; türemiş sözcükler (ek almış) ile birleşik sözcükler (iki kök birleşimi) çeldirici olarak karıştırılır.
Sıfatlar yapısına göre basit (yapım eki almamış), türemiş (yapım eki almış) ve birleşik (birden fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşan) olmak üzere üçe ayrılır.
Sözcük yapısı sorularında sık test edilen ayrımlar şunlardır: fiilimsi ekleri yapım eki sayılır, birleşik fiiller birleşik sözcük sayılır ve çekim ekleri sözcüğün yapısını değiştirmez.
Superman'ın 1938'de popülerleşmesinin temel nedeni dönemin insanının heyecan verici, macera dolu hikâyeler arayışıdır ve karakter 'kültürel konu' olarak değerlendirilmiştir.
Zarflar yapı bakımından basit, türemiş, birleşik ve öbekleşmiş zarflar olmak üzere dörde ayrılır (örn: yarın basit, dostça türemiş, bugün/niçin birleşik, er geç öbekleşmiş).
Birleşik fiiller de birleşik sözcük sayılır; sözcüğün yapısı sorulduğunda birleşik fiiller birleşik sözcük olarak sınıflandırılmalıdır.
Birleşik sözcük, en az iki bağımsız (kökü ayrı olan) sözcüğün bir araya gelip kaynaşarak yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur.
Satır sonunda sözcük bölünürken (örn: öğretmen→öğ-ret-men) morfolojik sınır değil hece sınırı esas alınır; tek heceli sözcükler bölünmez ve bölme yerine kısa çizgi konur.
Bir sanat dergisi 2018 sonrasında 'Akdenizlemek' sözcüğünü türetmiş ve bu sözcüğe 'Akdeniz kıyılarına bağlılık duymak, kendini orada evinde hissetmek, bir kültürden diğerine geçiş yapmak' gibi yeni anlamlar yüklemiştir.
Metinde numaralanmış/altı çizili sözcüklerin yapısını (basit/türemiş/birleşik) belirleyip gruplandırma veya yapısı diğerlerinden farklı/kökü farklı olanı bulma sorusu, sözcüklerin kök ve eklerinin morfolojik çözümlenmesini gerektirir.
Birleşik sözcük oluşumunda iki ünlü yan yana gelince biri düşebilir ya da ünsüze dönüşebilir (ünlü aşınması) ve bu yazıya geçebilir: kahve altı→kahvaltı, ne asıl→nasıl, ne için→niçin.
İlgi (tamlayan) eki -(n)ın/-(n)in tamlayanı, iyelik eki ise tamlananı gösterir ve bu iki ek tamlayan ile tamlananı birbirine bağlar (örn: kitab-ın kapağ-ı).
Yineleme, ikileme (aynı sözcüğün tekrarı) ya da bir kelimenin farklı cümlelerde aynen tekrarlanması biçiminde söz sanatı/anlatım tekniği olarak kullanılır.
Sözcük + sıfat-fiil eki (-an/-ar/-r, -maz/-mış) ile oluşan birleşik sözcükler bitişik yazılır (örn: çöpçatan, külyutmaz, hayvansever, çokbilmiş, güngörmüş).
ABD ve Birleşik Krallık araştırmacıları, zeki, sosyal ve geveze olmaları nedeniyle evcil papağanların sosyalleşip sosyalleşemeyeceğini incelemiştir.
Bir sözcüğün eş ya da zıt anlamlısı cümlede kazandığı anlama göre değişebilir ve Türkçede her sözcüğün eş/zıt anlamlısı bulunmaz (örn: bitki, kitap, defter, roman'ın zıt anlamlısı yoktur).
Bazı türemiş sözcüklerde türetme sırasında yapım eki düşebilir veya değişebilir (örn: uç+ak → uçak; kök 'uç', yapım eki '-ak').
Örnek Sorular
Soru 1
"hasta olmak" gibi birleşik bir fiil, sözcük yapısı bakımından nasıl sınıflandırılmalıdır?
A) Birleşik sözcük; çünkü birleşik fiiller de sözcük yapısı bakımından birleşik sözcük sayılır.
B) Basit sözcük; çünkü bu fiil çekim eki almamış kök durumdadır.
C) Türemiş sözcük; çünkü yapım eki almış bir eylemden oluşmuştur.
D) Öbekleşmiş sözcük; birleşik fiiller sözcük öbeği oluşturduğundan ayrı bir kategoridir.
E) Türemiş ya da basit; birleşik fiillerin yapı bakımından birleşik sözcük sayılması tartışmalıdır.
Cevabı göster
Cevap: A) Birleşik sözcük; çünkü birleşik fiiller de sözcük yapısı bakımından birleşik sözcük sayılır.
Birleşik fiiller, sözcük yapısı sorulduğunda birleşik sözcük olarak sınıflandırılır; bu KPSS'de yerleşmiş bir kuraldır.
Soru 2
Tür kayması yoluyla oluşan birleşik sözcüklerin temel özelliği nedir?
A) Sözcüklerden birinin başka dilden alınarak Türkçe köke eklenmesidir.
B) Her iki sözcüğün de asıl anlamını koruyarak anlamca birbirine yakınlaştığı bir birleşim biçimidir.
C) Bileşenlerden birinin asıl anlamı dışında kullanılıp yeni bir anlam kazandığı birleşmedir.
D) İki fiil kökünün bir araya gelmesiyle oluşan yapıdır.
E) Çekim eki alarak kalıplaşmış öbeklerden oluşan yapıdır; fiil değer taşımaz.
Cevabı göster
Cevap: C) Bileşenlerden birinin asıl anlamı dışında kullanılıp yeni bir anlam kazandığı birleşmedir.
Tür kayması yoluyla birleşen sözcüklerde bileşenlerden biri asıl anlamının dışına çıkarak yeni bir anlam kazanır; bu sözcük türetme/birleştirmenin özel bir biçimidir.
Soru 3
"gel-", "temizle-" ve "ders çalış-" fiilleri sırasıyla hangi yapı türlerini örneklendirir?
A) Türemiş, birleşik, basit
B) Basit, türemiş, birleşik
C) Birleşik, basit, türemiş
D) Basit, birleşik, türemiş
E) Türemiş, basit, birleşik
Cevabı göster
Cevap: B) Basit, türemiş, birleşik
'gel-' herhangi bir yapım eki almamış kök fiil → basit; 'temizle-' temiz+le yapım eki almış → türemiş; 'ders çalış-' iki sözcükten oluşan → birleşik fiil.
Soru 4
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisinde birincisi basit, ikincisi türemiş yapıdadır?
A) çiçek – güzel
B) kitaplık – kitaplar
C) okuyucu – okul
D) güller – çiçekler
E) dağlar – dağlık
Cevabı göster
Cevap: E) dağlar – dağlık
'dağlar' yalnızca çoğul çekim eki (-lar) almış, yapım eki almamıştır → basit; 'dağlık' ise 'dağ' köküne -lık yapım eki getirilerek türetilmiştir → türemiş.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisi türemiş sözcüğün tanımını ve yapım ekinin işlevini doğru biçimde vermektedir?
A) Türemiş sözcük, yalnızca çekim eki almış sözcüktür; bu ek sözcüğün anlamını değiştirmez ancak tür değişikliğine yol açabilir.
B) Türemiş sözcük, iki bağımsız köke sahip sözcüklerin kaynaşmasıyla oluşur; yapım eki bu süreçte zorunlu değildir.
C) Türemiş sözcük, bir kök ya da gövdeye yapım eki getirilmesiyle oluşur; yapım eki hem anlamı hem de sözcük türünü değiştirebilir.
D) Türemiş sözcük, çekim eki alan gövde biçimidir; sözcüğün türü bu süreçte değişmez.
E) Türemiş sözcük, kalıplaşma yoluyla oluşan birleşik sözcükle aynı kategoridedir; her ikisi de yapım eki içerir.
Cevabı göster
Cevap: C) Türemiş sözcük, bir kök ya da gövdeye yapım eki getirilmesiyle oluşur; yapım eki hem anlamı hem de sözcük türünü değiştirebilir.
Türemiş sözcük (gövde), bir kök ya da gövdeye yapım eki eklenmesiyle oluşur. Yapım eki sözcüğün anlamını değiştirebildiği gibi türünü de değiştirebilir (örn: 'yaz-' fiilinden 'yaz-ı' ismi).
Soru 6
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
(I) güzellik (II) kitap (III) dağlık (IV) yazılı (V) bilgelik
A) I (güzellik)
B) II (kitap)
C) III (dağlık)
D) IV (yazılı)
E) V (bilgelik)
Cevabı göster
Cevap: B) II (kitap)
'kitap' yapım eki almamış, tek kökten oluşan basit bir sözcüktür. Diğerleri yapım eki almış türemiş sözcüklerdir: güzel+lik, dağ+lık, yaz-ı-lı, bilge+lik. Bu nedenle yapı bakımından farklı olan 'kitap'tır.
Soru 7
"kahvaltı", "nasıl" ve "niçin" sözcüklerinde gerçekleşen ses olayı ve bu olayın adı nedir?
A) Ünsüz yumuşaması; sözcük içindeki sert ünsüzlerin tonlulaşmasıdır.
B) Ünlü türemesi; sözcük kökünden ek alındığında araya yeni bir ünlünün eklenmesidir.
C) Ünsüz benzeşmesi; iki sözcük birleştiğinde ünsüzlerin birbirine benzemesidir.
D) Ünlü aşınması; birleşik sözcükte yan yana gelen iki ünlüden birinin düşmesidir.
E) Kaynaştırma; iki ünlü arasına 'y' kaynaştırma harfinin girmesidir.
Cevabı göster
Cevap: D) Ünlü aşınması; birleşik sözcükte yan yana gelen iki ünlüden birinin düşmesidir.
kahve altı→kahvaltı, ne asıl→nasıl, ne için→niçin örneklerinde iki ünlü yan yana gelince biri düşmüş; bu 'ünlü aşınması' (ünlü düşmesi) olayıdır ve birleşik sözcük oluşumunda görülür.
Soru 8
"sonsuzluk", "cumartesi" ve "dağ" isimleri sırasıyla hangi yapı türlerine örnektir?
A) Basit, türemiş, birleşik
B) Basit, birleşik, türemiş
C) Birleşik, türemiş, basit
D) Türemiş, basit, birleşik
E) Türemiş, birleşik, basit
Cevabı göster
Cevap: E) Türemiş, birleşik, basit
'sonsuzluk' → son+suz+luk yapım ekleri almış → türemiş; 'cumartesi' → iki sözcük birleşimi → birleşik; 'dağ' → yapım eki almamış tek kök → basit.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki tüm sözcükler basit yapılıdır?
(I) Çocuk bahçede top oynadı.
(II) Öğrenci sınıfta kitap okudu.
(III) Güzellik insanı mutlu eder.
(IV) Yazar dün roman bitirdi.
(V) Dağlık köyde kar vardı.
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Cevabı göster
Cevap: A) I
I. cümlede 'çocuk', 'bahçe(de)', 'top' ve 'oyna(dı)' sözcüklerinin tümü yapım eki almamış, tek kökten oluşan basit sözcüklerdir (aldıkları ekler çekim ekidir, yapıyı değiştirmez). II'de 'öğrenci' (öğren+ci), III'te…
Soru 10
Birleşik sözcüğün oluşumu için aşağıdakilerden hangisi doğru bir tanımdır?
A) Tek köke birden fazla yapım eki eklenmesiyle oluşan sözcüktür.
B) Çekim eki almış bir köke yeni anlam yüklenmesiyle ortaya çıkan sözcüktür.
C) En az iki bağımsız sözcüğün kaynaşıp yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan sözcüktür.
D) Bir sözcüğün farklı cümlelerde birden fazla görev ve işlev üstlenmesiyle ortaya çıkan türdür.
E) Yabancı dilden alınan ve Türkçeleştirilen sözcüklerin genel adıdır.
Cevabı göster
Cevap: C) En az iki bağımsız sözcüğün kaynaşıp yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan sözcüktür.
Birleşik sözcük; en az iki bağımsız (ayrı kökten gelen) sözcüğün bir araya gelip kaynaşmasıyla yeni bir anlam kazanan sözcüktür (örn: bilgisayar).
Soru 11
Sözcükler yapıları bakımından kaç gruba ayrılır ve bu gruplar hangileridir?
A) Dörde ayrılır: basit, türemiş, birleşik ve öbekleşmiş.
B) İkiye ayrılır: yapım eki almış (türemiş) ve almamış (basit).
C) Beşe ayrılır: kök, gövde, türemiş, birleşik ve karma yapılı.
D) Üçe ayrılır: basit, türemiş ve birleşik.
E) İkiye ayrılır: yalın ve eklemiş; türemiş ve birleşik bu ikisinin alt türüdür.
Cevabı göster
Cevap: D) Üçe ayrılır: basit, türemiş ve birleşik.
Sözcükler yapıları bakımından basit (yapım eki almamış, tek kök), türemiş (yapım eki almış) ve birleşik (iki ya da daha fazla kök) olmak üzere üç gruba ayrılır.
Soru 12
Zarflar yapı bakımından sınıflandırıldığında kaç gruba ayrılır ve 'bugün' sözcüğü bu sınıflandırmada hangi gruba girer?
A) Üç gruba ayrılır; 'bugün' türemiş zarftır.
B) Üç gruba ayrılır; 'bugün' birleşik zarftır.
C) Dört gruba ayrılır; 'bugün' basit zarftır.
D) İki gruba ayrılır; 'bugün' öbekleşmiş zarftır.
E) Dört gruba ayrılır; 'bugün' birleşik zarftır.
Cevabı göster
Cevap: E) Dört gruba ayrılır; 'bugün' birleşik zarftır.
Zarflar yapıca basit, türemiş, birleşik ve öbekleşmiş olmak üzere dört gruba ayrılır. 'Bugün' sözcüğü 'bu+gün' iki bağımsız kökün birleşmesiyle oluştuğundan birleşik zarftır.
Soru 13
Sıfatlar yapıları bakımından kaç gruba ayrılır ve bu gruplar hangileridir?
A) Dörde ayrılır: basit, türemiş, birleşik ve pekiştirmeli.
B) Üçe ayrılır: basit (yapım eki almamış), türemiş (yapım eki almış) ve birleşik (birden çok sözcüğün birleşmesiyle).
C) Üçe ayrılır: kök hâlindeki, gövde hâlindeki ve kalıplaşmış; her biri ayrı bir yapı türüdür.
D) İkiye ayrılır: yapım eki almamış (basit) ve yapım eki almış (türemiş); birleşik sıfatlar da bu iki gruptan birine dahildir.
E) İkiye ayrılır: basit ve birleşik; türemiş sıfatlar ayrı bir kategori oluşturmaz.
Cevabı göster
Cevap: B) Üçe ayrılır: basit (yapım eki almamış), türemiş (yapım eki almış) ve birleşik (birden çok sözcüğün birleşmesiyle).
Sıfatlar yapı bakımından basit (yapım eki almamış), türemiş (yapım eki almış) ve birleşik (birden fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşan) olmak üzere üçe ayrılır.
Soru 14
"çöpçatan", "külyutmaz", "hayvansever" sözcüklerinin oluşum yapısı ve yazımı hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Bu sözcükler türemiş sözcük olup yapım eki almış isim köküdür; ayrı yazılır.
B) Bu sözcükler sözcük + sıfat-fiil eki ile oluşan birleşik sözcüklerdir ve bitişik yazılır.
C) Bu sözcükler iki sıfatın bir araya gelmesiyle oluşan öbekleşmiş sıfatlardır; ayrı yazılır.
D) Bu sözcükler yalnızca isim tamlamasından kısaltmayla oluşmuştur; bitişik yazılabilir.
E) Bu sözcükler yabancı kökenli olduğundan birleşik sözcük değil, alıntı sözcük kategorisindedir.
Cevabı göster
Cevap: B) Bu sözcükler sözcük + sıfat-fiil eki ile oluşan birleşik sözcüklerdir ve bitişik yazılır.
çöpçatan, külyutmaz, hayvansever gibi sözcükler 'sözcük + sıfat-fiil eki' yapısıyla oluşan birleşik sözcüklerdir ve bitişik yazılır.
Soru 15
Birleşik sıfatlar, oluşum bakımından kaç gruba ayrılır ve bu grupların temel özelliği nedir?
A) Üçe ayrılır: basit, kurallı ve anlamca kaynaşmış; bunlar birbirinden bağımsız sınıflardır.
B) İkiye ayrılır: türetilmiş birleşik sıfatlar (yapım eki almış) ve kalıplaşmış birleşik sıfatlar (çekim eki almış).
C) İkiye ayrılır: kurallı birleşik sıfatlar (-lı/-li ekiyle) ve anlamca kaynaşmış birleşik sıfatlar (kalıplaşmayla).
D) İkiye ayrılır: belirtili ve belirtisiz; her iki türde de iki sözcük arasında tamlama ilişkisi vardır.
E) Üçe ayrılır: kurallı, pekiştirmeli ve kalıplaşmış; pekiştirme sıfatları da birleşik sıfat sayılır.
Cevabı göster
Cevap: C) İkiye ayrılır: kurallı birleşik sıfatlar (-lı/-li ekiyle) ve anlamca kaynaşmış birleşik sıfatlar (kalıplaşmayla).
Birleşik sıfatlar; sıfat+ismin -lı/-li ekini almasıyla oluşan kurallı birleşik sıfatlar (örn: çatık kaşlı) ve iki sözcüğün anlamca kaynaşıp kalıplaşmasıyla oluşan anlamca kaynaşmış birleşik sıfatlar (örn: varyemez,…