Sıfat: niteleme ve belirtme sıfatları (işaret, sayı, belgisiz, soru); adlaşmış sıfat — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Sıfat: niteleme ve belirtme sıfatları (işaret, sayı, belgisiz, soru); adlaşmış sıfat konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Sıfat tamlaması SIFAT + İSİM yapısında kurulur; sıfat ismin önüne gelir ve tamlama eki (iyelik eki) almaz, böylece tamlayanına iyelik eki gelen ad tamlamasından ayrılır.
Adlaşmış sıfat, ad çekim ekleri (iyelik, çoğul, hâl, tamlayan) alabilir ve adlaşmış sıfat tamlaması gibi yapılarda tamlayan/özne olarak kullanılabilir (Kötünün sonu, Çalışkanların).
'Birtakım' belgisiz sıfat olduğunda bitişik (birtakım zorluklar), sayı sıfatı olduğunda ayrı yazılır (bir takım porselen).
'En' ve 'daha' sözcükleri bir sıfatın ya da adlaşmış sıfatın önünde üstünlük/derecelendirme bildiren zarf görevindedir; miktar zarfları sıfatın önünde derecelendirme işlevi kazanır.
'Bir' sözcüğü bağlama göre 'tek' anlamında asıl sayı sıfatı, 'herhangi bir' anlamında belgisiz sıfat, 'aynı' anlamında niteleme sıfatı olur; niteleme sıfatının önünde sayı, arkasında belgisiz sıfat işlevi görür.
'Ne' sözcüğü ismin önünde soru sıfatı, fiilin önünde soru zarfı, ismin yerine geçtiğinde soru zamiri olur; soru zamirleri (ne, kim, kaçı, hangisi) ismin yerini soru yoluyla tutan sözcüklerdir.
Bir isim hem niteleme hem belirtme sıfatı alabilir; ayrıca bir adın önünde birden fazla sıfat bulunabilir ya da bir sıfat birden çok adı niteleyebilir (Yeni, temiz, büyük bir ev; küçük bir ev).
Adlaşmış sıfat, sıfat tamlamasında nitelenen ismin düşmesiyle (ya da sıfatın isim çekim eki almasıyla) sıfatın isim görevine geçmesidir (yaşlı kadın → yaşlı, küçük çocuklar → küçükler).
Sıfat (ön ad), bir ismin önüne gelerek onu niteleyen ya da belirten, isim soylu sözcük türüdür; yüklem işlevi görmez ve ismin önünde kullanıldığında sıfat sayılır.
Belgisiz sıfat ile belgisiz zamir, sözcüğün önünde isim bulunup bulunmamasıyla ayrılır: önünde isim varsa belgisiz sıfat (bazı oteller), tek başına ismin yerini tutuyorsa belgisiz zamirdir (bazıları, birkaçı, birçoğu).
Sıfatlar ikileme yoluyla da kullanılabilir ve bu durumda anlamı pekiştirir ya da çoğaltır; ikileme yapısındaki sözcük yalnız başına sıfat görevi görüyorsa sıfat işlevi taşır.
Sıfatlar niteleme sıfatları ve belirtme sıfatları olmak üzere ikiye ayrılır; belirtme sıfatları da işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatı olmak üzere dört alt türe ayrılır.
Sıra sayı sıfatı, ismin sırasını bildiren ve '-ncı/-nci/-ncu/-ncü' ekiyle yapılan, isme sorulan 'kaçıncı?' sorusuna cevap veren sayı sıfatıdır (üçüncü, birinci gibi).
Belgisiz sıfat, ismin sayı/miktar yönünden belirsizliğini bildiren belirtme sıfatıdır (bir, birkaç, bazı, çoğu, her, hiçbir, bütün, tüm, birtakım gibi) ve ismin önünde kullanılır.
Sayı sıfatları asıl (kaç?), sıra (kaçıncı?), üleştirme (kaçar?) ve kesir (kaçta kaç?) sayı sıfatı olmak üzere dört türe ayrılır.
Niteleme sıfatı, ismin renk, biçim, durum gibi yapısal özelliklerini bildirir ve isme sorulan 'nasıl?' sorusuna cevap verir (güzel, kırmızı, uzun gibi).
Sıfat tamlaması niteleme, işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatlarının hepsiyle kurulabilir; her türden sıfat ismin önüne gelerek tamlamayı oluşturur (güzel insanlar, bu adam, beş kişi, birkaç inek).
Aynı sözcük (güzel, fena, tek, yalnız) bağlama göre ismi nitelediğinde sıfat, fiili nitelediğinde zarf, ismin yerine geçtiğinde isim/zamir olabilir; türü cümledeki işlevi belirler.
İşaret sıfatı ismin önünde gelip onu belirtir, işaret zamiri ise ismin yerini tutarak tek başına kullanılır (Bu kitabı okudum / Bunu okudum); sıfatlar çoğunlukla çekim eki almazken zamirler alabilir.
İşaret sıfatı, bir ismin önünde gelip onu işaret yoluyla belirten belirtme sıfatıdır ve isme sorulan 'hangi?' sorusuna cevap verir (bu, şu, o, öteki, beriki, böyle, şöyle gibi).
Soru sıfatı, ismi soru yoluyla belirten ve cevabı sıfat olan belirtme sıfatıdır (hangi, kaç, kaçıncı, kaçar, nasıl, ne kadar gibi); soru zamiriyle karıştırılmamalıdır.
'Binlerce, yüzlerce, onlarca' gibi sayı köklerine '-lerce/-larca' eki gelmiş yapılar belgisiz sıfat görevindedir.
Örnek Sorular
Soru 1
"Depoda ___ porselen vardı; ___ sorunla karşılaşmadık." cümlesinde boşlukları sırasıyla doğru dolduran seçenek hangisidir?
A) bir takım – birtakım
B) birtakım – birtakım
C) bir takım – bir takım
D) birtakım – bir takım
E) bir tane – birtakım
Cevabı göster
Cevap: A) bir takım – birtakım
'Bir takım porselen' ifadesinde 'bir takım' bir set/grup anlamında sayı-miktar bildirdiğinden ayrı yazılır.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'bir' sözcüğü niteleme sıfatı görevinde kullanılmıştır?
A) Masanın üstünde bir kalem bırakmış.
B) Hepimiz bir fikirden yola çıktık.
C) Bir arkadaşı da bize gelebilir.
D) Sepetten aldığı bir elmayı ikiye böldü.
E) Birini seçmek zorundayım.
Cevabı göster
Cevap: B) Hepimiz bir fikirden yola çıktık.
'Bir fikirden yola çıktık' cümlesinde 'bir', 'aynı' anlamı taşıyarak ismi nitelediğinden niteleme sıfatı görevindedir.
Soru 3
Aşağıdaki sıfatlardan hangisi niteleme sıfatı kategorisinde değerlendirilmez?
A) Yemyeşil (pekiştirme sıfatı)
B) Minicik (küçültme sıfatı)
C) Mavimsi (küçültme sıfatı)
D) Birkaç (belgisiz sıfat)
E) Büyükçe (küçültme sıfatı)
Cevabı göster
Cevap: D) Birkaç (belgisiz sıfat)
'Birkaç' belgisiz sıfat kategorisindedir; niteleme sıfatı değildir. Pekiştirme (yemyeşil, sapsarı) ve küçültme sıfatları (minicik, mavimsi, büyükçe) niteleme sıfatı kategorisine girer.
Soru 4
Aşağıdaki sıfat tamlamalarından hangisinin sıfat türü yanlış belirtilmiştir?
A) güzel insanlar – niteleme sıfatlı tamlama
B) bu adam – işaret sıfatlı tamlama
C) hangi kitap – soru sıfatlı tamlama
D) beş kişi – asıl sayı sıfatlı tamlama
E) birkaç inek – sayı sıfatlı tamlama
Cevabı göster
Cevap: E) birkaç inek – sayı sıfatlı tamlama
'Birkaç inek' tamlamasında 'birkaç' belgisiz sıfat olarak kullanılmıştır; sayı sıfatı değildir. Diğer eşleştirmeler doğrudur.
Soru 5
Belirtme sıfatlarının alt türleri aşağıdakilerin hangisinde eksiksiz ve doğru verilmiştir?
A) İşaret, sayı, belgisiz, niteleme
B) İşaret, sayı, belgisiz, soru
C) Niteleme, işaret, sayı, soru
D) Sayı, belgisiz, soru, pekiştirme
E) İşaret, belgisiz, soru, adlaşma
Cevabı göster
Cevap: B) İşaret, sayı, belgisiz, soru
Belirtme sıfatları dört alt türe ayrılır: işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatı. Niteleme sıfatı belirtme değil ayrı bir ana türdür.
Soru 6
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük belgisiz zamir olarak kullanılmıştır?
A) Bazı oteller erken kapandı.
B) Birkaç öğrenci sınıfta kaldı.
C) Çoğu kitap rafta yerli yerinde duruyordu.
D) Birçoğu toplantıya zamanında yetişemedi.
E) Her insan bir gün hata yapar.
Cevabı göster
Cevap: D) Birçoğu toplantıya zamanında yetişemedi.
'Birçoğu' sözcüğü önünde bir isim bulunmaksızın tek başına ismin yerini tuttuğundan belgisiz zamirdir. Diğerlerinde sözcük bir ismin önünde sıfat olarak kullanılmaktadır.
Soru 7
"Binlerce insan meydana doldu." cümlesinde 'binlerce' sözcüğünün sıfat türü nedir?
A) Asıl sayı sıfatı
B) Sıra sayı sıfatı
C) Üleştirme sayı sıfatı
D) İşaret sıfatı
E) Belgisiz sıfat
Cevabı göster
Cevap: E) Belgisiz sıfat
'Binlerce' sayı köküne '-lerce' eki gelmiş bir yapıdır ve bu yapılar belgisiz sıfat görevindedir; kesin bir sayı bildirmez, belirsizlik ifade eder.
Soru 8
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi belgisiz sıfat değildir?
A) bazı
B) hangi
C) bütün
D) birkaç
E) hiçbir
Cevabı göster
Cevap: B) hangi
'Hangi' sözcüğü soru sıfatıdır; belgisiz sıfat değildir. Diğerleri (bazı, birkaç, bütün, hiçbir) belgisiz sıfat örnekleridir.
Soru 9
"En güzel çiçeği daha küçük vazoya koydu." cümlesinde altı çizili 'en' ve 'daha' sözcükleri hangi görevde kullanılmıştır?
A) Niteleme sıfatı
B) İşaret sıfatı
C) Belgisiz sıfat
D) Üstünlük zarfı
E) Sayı sıfatı
Cevabı göster
Cevap: D) Üstünlük zarfı
'En' ve 'daha' sözcükleri bir sıfatın önünde üstünlük/derecelendirme bildirdiğinden üstünlük zarfı görevindedir; sıfat değil, zarftır.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru sıfatı kullanılmıştır?
A) Kim bu işi bitirebilir?
B) Hangisini beğendin?
C) Nereye gidiyorsun?
D) Ne zaman geleceksin?
E) Hangi arabayı aldın?
Cevabı göster
Cevap: E) Hangi arabayı aldın?
'Hangi arabayı aldın?' cümlesinde 'hangi' bir ismin ('araba') önünde soru yoluyla belirterek soru sıfatı görevindedir. Diğerlerinde soru sözcükleri ismin yerine geçen zamir ya da zarf işlevindedir.
Soru 11
"Bu kitabı okudum" ile "Bunu okudum" cümlelerindeki 'bu' sözcükleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Her iki cümlede de 'bu' işaret sıfatıdır.
B) İlk cümlede işaret sıfatı, ikinci cümlede işaret zamiridir.
C) Her iki cümlede de 'bu' işaret zamiridir.
D) İlk cümlede işaret zamiri, ikinci cümlede işaret sıfatıdır.
E) Her iki cümlede de 'bu' niteleme sıfatıdır.
Cevabı göster
Cevap: B) İlk cümlede işaret sıfatı, ikinci cümlede işaret zamiridir.
'Bu kitabı okudum' cümlesinde 'bu' bir ismin önünde belirttiği için işaret sıfatıdır. 'Bunu okudum'da 'bu' ismin yerini tek başına tuttuğundan (-nu ekini aldığından) işaret zamiridir.
Soru 12
"Güzel yazıyor; güzel bir el yazısı var; güzeli herkese anlatmak istedi." cümlelerinde 'güzel' sözcüğü sırasıyla hangi görevlerde kullanılmıştır?
A) Sıfat – zarf – zamir
B) Sıfat – isim – zarf
C) Zarf – isim – sıfat
D) Zarf – sıfat – isim
E) İsim – sıfat – zarf
Cevabı göster
Cevap: D) Zarf – sıfat – isim
'Güzel yazıyor' – fiili nitelediği için zarf; 'güzel bir el yazısı' – ismin önünde niteleme yaptığı için sıfat; 'güzeli anlatmak' – ismin yerini tuttuğu için isim (adlaşmış sıfat) görevindedir.
Soru 13
Adlaşmış sıfat nasıl oluşur?
A) Bir sıfatın fiil çekim eki alarak eylem bildirmesiyle oluşur.
B) Sıfat tamlamasında ismin düşmesi değil, sıfatın cümleden çıkarılmasıyla oluşur.
C) Bir ismin sıfat türetme eki alarak niteleme işlevi kazanmasıyla oluşur.
D) Bir belirtme sıfatının iyelik eki alarak ismin önünde kullanılmasıyla oluşur.
E) Nitelenen ismin düşüp sıfatın isim görevine geçmesiyle oluşur.
Cevabı göster
Cevap: E) Nitelenen ismin düşüp sıfatın isim görevine geçmesiyle oluşur.
Adlaşmış sıfat; sıfat tamlamasında nitelenen ismin düşmesiyle (ya da sıfatın isim çekim eki almasıyla) sıfatın isim görevine geçmesidir.
Soru 14
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işaret sıfatı kullanılmamıştır?
A) O binada çok yıl yaşadık.
B) Bazı öğrenciler geç kaldı.
C) Öteki yolu deneyelim.
D) Böyle bir fırsat kaçmamalı.
E) Şu anda burada kimse yok.
Cevabı göster
Cevap: B) Bazı öğrenciler geç kaldı.
'Bazı' belgisiz sıfat kategorisindedir; işaret sıfatı değildir. Diğer seçeneklerdeki 'o', 'şu', 'öteki' ve 'böyle' işaret sıfatlarıdır.
Soru 15
"Yeni, temiz ve büyük bir oda" tamlamasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Bu tamlamada 'bir' niteleme sıfatı, 'yeni/temiz/büyük' sayı sıfatlarıdır.
B) Bir ismin önünde birden çok sıfat bulunması dil bilgisine aykırı olduğundan yapı yanlıştır.
C) Tamlamada 'bir' belgisiz/sayı sıfatı; 'yeni', 'temiz', 'büyük' ise niteleme sıfatlarıdır.
D) Sıfat tamlaması bir isim ile bir sıfattan oluşur; üç sıfatlı bu yapı tamlama sayılmaz.
E) Bir tamlamada sıfatlar virgülle sıralanamayacağından bu yapı kuruluş bakımından yanlıştır.
Cevabı göster
Cevap: C) Tamlamada 'bir' belgisiz/sayı sıfatı; 'yeni', 'temiz', 'büyük' ise niteleme sıfatlarıdır.
Bir ismin önünde birden fazla sıfat bulunabilir. 'Yeni', 'temiz', 'büyük' niteleme; 'bir' ise belgisiz/sayı sıfatı işlevi görmektedir.