KPSS Türkçe kapsamında Sesteş (eş sesli) sözcükler konusunda bilmen gereken 10 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Ağız açıklığına göre ünlüler ikiye ayrılır: dar ünlüler (ı, i, u, ü) ve geniş ünlüler (a, e, o, ö).
Bir görüşe göre Türk sineması, değişen ve çok sesli dünya sinema anlayışına ayak uyduracak özgün yapıtlar üretemeyip aynı türlerin tekrarına sığınmakla eleştirilir.
'Yüz' sözcüğü sesteştir ve aralarında anlam ilişkisi olmayan dört farklı anlamda kullanılır: sayı, surat/sima, suda ilerlemek (yüzmek) ve derisini soymak.
Bazı yazarlar kendi öykülerini zor beğendikleri için sesli okuma tekniğiyle defalarca okuyup akıcılığı ve duyguları sınar, gerekirse birkaç gün bırakıp yeniden okur.
Dudakların durumuna göre ünlüler ikiye ayrılır: düz ünlüler (a, e, ı, i) ve yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü).
Bazı yazarlar için yazma ile konuşma birbirini besleyen eylemlerdir ve yazarken okumaya devam etmek vazgeçilmez kabul edilir.
Eş sesli (sesteş) sözcükler, yazılışları (ve okunuşları) aynı fakat anlamları farklı olan, aralarında hiçbir anlam ilişkisi bulunmayan sözcüklerdir.
Türkçede düzeltme işareti (^) ile yazılan sözcüklerde okunuş, yazılış veya anlam farkı olduğundan sesteşlik aranmaz (ör. ama-âmâ, adet-âdet, yar-yâr, hala-hâlâ sesteş değildir).
Eş sesli bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığı, içinde geçtiği bağlamdan (cümleden) anlaşılır.
Bir sözcüğün eş sesli mi çok anlamlı mı olduğu, anlamları arasında bağ bulunup bulunmamasına göre belirlenir; bağ varsa çok anlamlı, yoksa eş seslidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Yazılışları ve okunuşları özdeş olmakla birlikte anlamları arasında hiçbir bağ bulunmayan, tamamen ilgisiz kavramları karşılayan sözcük türü aşağıdaki terimlerden hangisiyle adlandırılır?
A) Sesteş sözcük
B) Eş anlamlı sözcük
C) Çok anlamlı sözcük
D) Yakın anlamlı sözcük
E) Zıt anlamlı sözcük
Cevabı göster
Cevap: A) Sesteş sözcük
Yazılış ve okunuş özdeşliğinin yanı sıra anlamlar arasında hiçbir ilişki bulunmaması, sesteş (eş sesli) sözcüklerin tanımlayıcı özelliğidir.
Soru 2
Eş sesli (sesteş) sözcükler için aşağıdaki tanımların hangisi doğrudur?
A) Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir.
B) Yazılışları aynı, anlamları farklı olan ve anlamları arasında hiçbir ilişki bulunmayan sözcüklerdir.
C) Yazılışları aynı, anlamları farklı olan ve anlamları arasında bağ bulunan sözcüklerdir.
D) Köken bakımından aynı dilden gelen, zaman içinde farklı anlamlar kazanan sözcüklerdir.
E) Okunuşları benzer ancak yazılışları farklı olan sözcüklerdir.
Cevabı göster
Cevap: B) Yazılışları aynı, anlamları farklı olan ve anlamları arasında hiçbir ilişki bulunmayan sözcüklerdir.
Eş sesli (sesteş) sözcükler; yazılış ve okunuşları aynı, fakat anlamları farklı ve anlamları arasında hiçbir ilişki bulunmayan sözcüklerdir. Bu, kavramın tanımsal özüdür.
Soru 3
'Hala' ve 'hâlâ' gibi sözcük çiftlerinin sesteş sayılmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bu sözcüklerin kökenleri farklı dillere dayandığından anlamları arasında doğal bir bağ oluşmuştur.
B) Düzeltme işareti bu sözcüklerin okunuşunu, dolayısıyla sözcükler arasındaki özdeşliği ortadan kaldırmaktadır.
C) Bu sözcükler arasında anlam ilişkisi kurulabildiğinden çok anlamlılık kategorisine girmektedir.
D) Türkçede sesteşlik yalnızca Türkçe kökenli sözcükler arasında aranır; yabancı kökenli sözcükler kapsam dışıdır.
E) Sözcüklerin bağlamdan bağımsız olarak anlamları zaten belirli olduğundan sesteş sayılmaz.
Cevabı göster
Cevap: B) Düzeltme işareti bu sözcüklerin okunuşunu, dolayısıyla sözcükler arasındaki özdeşliği ortadan kaldırmaktadır.
Düzeltme işareti (^) taşıyan sözcüklerde okunuş farkı doğduğundan sözcükler artık yazılış ve okunuş açısından özdeş değildir; sesteşliğin zorunlu koşulu olan tam özdeşlik bozulur.
Soru 4
Türkçede hem bir sayıyı, hem insan simasını, hem suda ilerleme eylemini hem de derisini soyma eylemini karşılayan; bu dört anlam arasında hiçbir anlam bağı bulunmayan sesteş sözcük aşağıdakilerden hangisidir?
A) kır
B) gül
C) yüz
D) al
E) var
Cevabı göster
Cevap: C) yüz
Sayı (yüz=100), surat/sima, suda ilerlemek (yüzmek) ve derisini soymak anlamlarına gelen; bu dört anlam arasında hiçbir anlam ilişkisi olmayan sözcük 'yüz'dür.
Soru 5
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi sesteş (eş sesli) sayılmaz?
A) yüz (sayı) – yüz (surat)
B) kır (renk) – kır (tarla)
C) al (renk) – al (almak emri)
D) hala – hâlâ
E) ben (zamir) – ben (ben/leke)
Cevabı göster
Cevap: D) hala – hâlâ
'Hala' (babanın kız kardeşi) ile 'hâlâ' (henüz/şimdiye kadar) sözcüklerinden biri düzeltme işareti (^) ile yazıldığından okunuş ve yazılış farkı oluşur; dolayısıyla bu iki sözcük sesteş değildir.
Soru 6
Bir öğrenci eş sesli (sesteş) sözcükleri eş anlamlı sözcüklerden ayırmakta güçlük çekmektedir. Eş sesli sözcükleri eş anlamlı sözcüklerden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eş sesli sözcükler farklı yazılışla aynı anlamı verirken eş anlamlı sözcükler aynı yazılışla farklı anlamlar taşır.
B) Eş sesli sözcükler aynı yazılışta olup anlamca ilgisizdir; eş anlamlı sözcüklerse farklı yazılışla aynı anlamı karşılar.
C) Eş sesli sözcüklerin de eş anlamlı sözcüklerin de yazılışları aynıdır; aralarındaki fark büyük ölçüde vurgudadır.
D) Eş sesli sözcükler ağırlıklı olarak eylem, eş anlamlı sözcükler genellikle ad soyludur.
E) Eş sesli sözcükler bağlamdan bağımsız anlaşılırken eş anlamlı sözcükler daha çok bağlamda anlaşılır.
Cevabı göster
Cevap: B) Eş sesli sözcükler aynı yazılışta olup anlamca ilgisizdir; eş anlamlı sözcüklerse farklı yazılışla aynı anlamı karşılar.
Eş sesli sözcükler yazılış ve okunuşça özdeş fakat anlamca ilgisizdir; eş anlamlı sözcükler ise yazılışça farklı olduğu hâlde aynı anlamı karşılar.
Soru 7
Aşağıda 'kır' sözcüğü farklı anlamlarda kullanılmıştır. Bu sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını belirlemede başvurulması gereken en güvenilir yol nedir?
A) Sözcüğün sözlükteki ilk anlamına bakmak
B) Sözcüğü oluşturan seslerin sayısını incelemek
C) Sözcüğün yazılışında büyük harf kullanılıp kullanılmadığına dikkat etmek
D) Sözcüğün kökünü ve eklerini çözümlemek
E) Sözcüğün geçtiği cümlenin bağlamını değerlendirmek
Cevabı göster
Cevap: E) Sözcüğün geçtiği cümlenin bağlamını değerlendirmek
Eş sesli sözcüklerde anlam belirsizliği, ancak sözcüğün kullanıldığı cümlenin bağlamına bakılarak çözülür. Sözlük, kök-ek çözümlemesi veya yazım özellikleri sesteş sözcüklerde anlam tayini için yeterli değildir.
Soru 8
Bir sözcüğün eş sesli mi yoksa çok anlamlı mı olduğuna karar verirken esas alınan ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sözcüğün kaç farklı cümlede geçtiği
B) Sözcüğün Türkçe kökenli olup olmadığı
C) Sözcüğün anlamları arasında anlam bağı bulunup bulunmaması
Cevap: C) Sözcüğün anlamları arasında anlam bağı bulunup bulunmaması
Anlamlar arasında anlam bağı varsa sözcük çok anlamlıdır; anlam bağı yoksa sesteş (eş sesli) sözcüktür. Bu ölçüt, iki kavramı birbirinden ayıran temel kriterdir.
Soru 9
Eş sesli (sesteş) sözcükler hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Eş sesli sözcükler yazılış bakımından birbirinin aynısıdır.
B) Eş sesli sözcüklerin okunuşları da birbirinden farksızdır.
C) Eş sesli sözcükler birbirinden ayrı kavramları karşılar; anlamları arasında hiçbir bağ yoktur.
D) Eş sesli sözcükler, anlamları arasında ilişki bulunduğu için bu adla anılır.
E) Eş sesli sözcüklerin hangi anlamda kullanıldığı bağlamdan anlaşılır.
Cevabı göster
Cevap: D) Eş sesli sözcükler, anlamları arasında ilişki bulunduğu için bu adla anılır.
Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında hiçbir anlam ilişkisi bulunmaz; anlam ilişkisi olsaydı sözcük çok anlamlı sayılırdı.
Soru 10
Düzeltme işareti (^) taşıyan sözcüklerin sesteşlik açısından durumu aşağıdakilerden hangisiyle doğru biçimde açıklanmıştır?
A) Düzeltme işareti büyük ölçüde yazımı etkiler; okunuş değişmediğinden sesteşlik belirlenebilir.
B) Düzeltme işareti taşıyan sözcükler, anlam farkı ortadan kalktığında sesteş kabul edilir.
C) Düzeltme işareti taşıyan sözcük çiftleri, okunuş veya anlam farkı doğurduğundan sesteş sayılmaz.
D) Düzeltme işareti çoğunlukla yabancı kökenli sözcüklerde görülür ve bu sözcükler genellikle sesteştir.
E) Düzeltme işareti taşıyan sözcükler, anlamları arasında bağ varsa çok anlamlı, yoksa sesteş kabul edilir.
Cevabı göster
Cevap: C) Düzeltme işareti taşıyan sözcük çiftleri, okunuş veya anlam farkı doğurduğundan sesteş sayılmaz.
Düzeltme işareti okunuşu değiştirerek sözcükler arasındaki tam özdeşliği bozar; bu durum sesteşliğin temel koşulunu ortadan kaldırır. Bu nedenle 'ama-âmâ', 'hala-hâlâ' gibi çiftler sesteş sayılmaz.
Soru 11
Bir Türkçe öğretmeni öğrencilerine şu sözcük çiftlerini inceleme görevi vermiştir:
I. 'Baş' — insan vücudunun üst bölümü / bir topluluğun lideri
II. 'Göz' — görme organı / çekmecenin bölmesi
III. 'Gül' — bir çiçek türü / sevinç ve hoşnutluğu sesle dışa vurma eylemi
IV. 'El' — vücudun kol ucundaki uzuv / yabancı, tanınmayan kimse
Öğretmen, öğrencilerden yalnızca eş sesli (sesteş) sözcükleri seçmelerini istemiştir. Buna göre hangi sözcükler eş sesli (sesteş) sözcüktür?
A) Yalnızca I ve II
B) Yalnızca III ve IV
C) Yalnızca I, II ve III
D) Yalnızca II, III ve IV
E) I, II, III ve IV
Cevabı göster
Cevap: B) Yalnızca III ve IV
'Gül' (çiçek) ile 'gül-' (gülmek) arasında anlam ilişkisi yoktur; sesteştir.
Soru 12
Türkçe öğretimi açısından bir sözcüğün 'eş sesli' mi yoksa 'çok anlamlı' mı olduğuna karar verilirken anlamlar arasındaki bağa bakılmasının temel gerekçesi nedir?
A) İki kategorinin sözcük sayısı eşitlenmeye çalışıldığından en sık görülen anlama göre sınıflandırma yapılır.
B) Yazım kılavuzundaki sıralama, sözcüklerin hangi kategoriye girdiğini doğrudan gösterdiğinden sözlüğe başvurulur.
C) Sözcük köklerinin Türkçe ya da yabancı kökenli olup olmadığı belirleyici olduğundan sınıflandırmada köken esas alınır.
D) Hangi anlamın önce ortaya çıktığı bilinirse sözcüğün türü kendiliğinden belirleneceğinden tarihsel öncelik ölçüt olarak kullanılır.
E) Anlam bağının bulunması tek kökten genişlemeyi, bulunmaması ise ayrı kavramları gösterdiğinden bu ölçüt iki kategoriyi ayırt eder.
Cevabı göster
Cevap: E) Anlam bağının bulunması tek kökten genişlemeyi, bulunmaması ise ayrı kavramları gösterdiğinden bu ölçüt iki kategoriyi ayırt eder.
Anlamlar arasında bağ varsa sözcük tek bir kavramdan genişlemiş demektir (çok anlamlı); bağ yoksa anlamlar birbirinden bağımsız, farklı kavramlardır (eş sesli).
Soru 13
'Yüz' sözcüğü hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) 'Yüz' sözcüğünün dört anlamı kök bakımından bağlantılı olduğundan çok anlamlıdır.
B) 'Yüz' sözcüğünün anlamlarından biri insan suratını ya da simasını ifade eder.
C) 'Yüz' sözcüğü suda ilerleme eylemini karşılayan bir anlamda da kullanılır.
D) 'Yüz' sözcüğü sesteş (eş sesli) bir sözcüktür.
E) 'Yüz' sözcüğünün anlamlarından biri bir sayıyı (100) karşılar.
Cevabı göster
Cevap: A) 'Yüz' sözcüğünün dört anlamı kök bakımından bağlantılı olduğundan çok anlamlıdır.
'Yüz' sözcüğünün dört anlamı (sayı, surat, yüzmek, soymak) arasında hiçbir anlam ilişkisi yoktur; bu yüzden sözcük çok anlamlı değil, sesteştir.
Soru 14
'Yüz' sözcüğü; sayı, insan siması, suda ilerleme ve deri soyma gibi aralarında hiçbir anlam ilişkisi bulunmayan anlamlara sahip eş sesli bir sözcüktür. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, tıpkı 'yüz' gibi anlamları arasında hiçbir ilişki bulunmayan eş sesli bir sözcüktür?
A) yol (üzerinde yürünen yer / yöntem, çare)
B) göz (görme organı / çekmecenin bölmesi)
C) baş (vücudun üst bölümü / bir topluluğun lideri)
D) gül (bir çiçek türü / gülmek eylemi)
E) ağız (yüzdeki organ / akarsuyun denize döküldüğü yer)
Cevabı göster
Cevap: D) gül (bir çiçek türü / gülmek eylemi)
'Gül' sözcüğünün 'çiçek' anlamı ile 'gülmek' eylemi arasında hiçbir anlam ilişkisi yoktur; bu nedenle 'yüz' gibi eş sesli (sesteş) bir sözcüktür.
Soru 15
Eş sesli bir sözcüğün metinde hangi anlamda kullanıldığını belirlemenin tek güvenilir yolunun cümle bağlamına başvurmak olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eş sesli sözcükler sözlükte genellikle bir anlamla kayıtlı olduğundan cümle dışında anlam elde edilemez.
B) Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında ilişki olmadığından, anlamları ancak bağlamda ortaya çıkar.
C) Cümle bağlamı, sözcüğün kökenini göstererek hangi anlamın kullanıldığını açıklar.
D) Eş sesli sözcüklerin okunuşu farklı olduğundan doğru anlam sese değil cümleye bakılarak bulunur.
E) Cümledeki diğer sözcüklerin eş anlamlıları, hedef sözcüğün anlamını büyük ölçüde belirler.
Cevabı göster
Cevap: B) Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında ilişki olmadığından, anlamları ancak bağlamda ortaya çıkar.
Eş sesli sözcüklerin anlamları arasında hiçbir ilişki yoktur; bu nedenle sözcüğün tek başına yazılışından ya da okunuşundan hangi anlama geldiği anlaşılamaz.