KPSS Türkçe kapsamında Öznel ve nesnel cümleler konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Nesnel cümle/anlatım; kişiden kişiye değişmeyen, herkese göre aynı olan, doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilen, kişisel görüş, yorum veya beğeni içermeyen yargılardan oluşur.
Açıklama anlatım biçiminde paragraf okura bilgi verir/öğretir ve çoğunlukla nesnel anlatım kullanılır; ders kitapları, ansiklopediler ve bilimsel makaleler bu biçime örnektir.
İyi bir eleştirmen/eleştiri, yapıtın ögelerine bağlı kalıp kişisel duygu ve beğeniyi karıştırmadan nesnel ölçütlerle değerlendirir; öznel beğeni değerlendirmeyi saptırır.
Yoruma yer verilmeyen (yorum içermeyen) cümle yalnızca nesnel, doğrulanabilir olgular bildirir; 'gayretli' gibi niteleme içeren cümle yorum içerirken kişi hakkında sayısal/tarihsel bilgi veren cümle yorum içermez.
Ağrı tarihsel olarak tamamen öznel bir olgu kabul edilmiş olsa da, araştırmalar ağrının nesnel olarak ölçülebilir özelliklere sahip olduğunu göstermektedir.
Olasılık (ihtimal) cümlesi; bir olayın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği kesin olmayan ('belki, galiba, sanırım, olabilir, olmalı, -malı/-meli') öznel cümledir; gereklilik cümlesinde ise yapılması zorunlu görülen bir eylem söz konusudur.
Modernizm anlayışına göre nesnel gerçek değil öznel algı ön plandadır; modern yazarlar bilinç akışı tekniğiyle iç dünyayı merkeze alır.
Tanım cümlesi, bir varlığın 'ne olduğunu' bildiren, 'Bu nedir?' sorusuna cevap veren cümledir ve öznel de nesnel de olabilir.
Betimlemede yazarın kişisel duygu ve yorumları yer alıyorsa öznel (izlenimsel/sanatsal) betimleme, yalnızca gözlemlenen dış görünüş aktarılıyorsa nesnel (açıklayıcı) betimleme adını alır.
Öznel cümle/anlatım; kişisel görüş, yorum, beğeni ve duygulara dayanır, kaynağı kişinin iç dünyasıdır, kişiden kişiye değişir ve doğruluğu kanıtlanamaz.
Bilimsel/tarihsel bilginin değeri belgelere dayalı ve nesnel nitelik taşımasından gelir; etkileyici üslup tek başına yeterli değildir.
Ahlaki değerlendirmeler öznel olabilir, yani kişiden kişiye farklılık gösterebilir; bununla birlikte bir grup tarafından ortak akılla da kararlaştırılabilir.
Edebî eser; yazarın iç dünyasından dışa yansıyan, sezgilere dayanan, bir kez gerçekleşen, tekrarlanamaz ve öznel bir yapıttır.
Bilim ile sanatın temel farkı, bilimin nesnel konuları ele alıp güvenilir/açıklayıcı bilgi sağlaması, sanatın ise öznel konuları işlemesidir.
'Yaratıcı', 'etkileyici', 'olduğunu düşünüyorum' gibi değerlendirici/yorum bildiren sözcük ve ifadeler ile 'en güzel, en duygu dolu, daha ilginç, bence, çok yetenekli, muazzam' gibi nitelendirmeler öznelliğin belirtecidir.
Tartışma anlatım biçiminde yazar özneldir; savunduğu bir görüşü okuyucuya kabul ettirmeye çalışır ve karşıt görüşü eleştirir.
Kanı (inanç/düşünce) cümlesi, kişinin düşünce ve inançlarını yansıtan öznel cümledir.
Bir cümlede kişisel görüş/yorum/beğeni/duygu varsa o cümle öznel, doğruluğu kanıtlanabilen/sınanabilen olgusal bilgi içeriyorsa nesneldir; öznel-nesnel ayrımı bu kanıtlanabilirlik ölçütüne dayanır.
Değer yargısı içeren genel görünümlü cümleler (örn. 'Türkiye'nin en güzel ili İstanbul'dur') ölçüt belirtilmediği için öznel sayılırken, 'Türkiye 81 ilden oluşur' gibi sınanabilir genel yargılar nesneldir.
Öznel-nesnel (kanıtlanabilirlik) cümle ayrımı sorularında çeldiriciler; sayısal/olgusal görünmesine rağmen kişisel yargı içeren ya da değerlendirici sözcük taşımadan öznel anlam veren karma cümlelerdir (örn. 'herkesin merakla beklediği' ya da 'en eski/en duygusal' kıyaslamaları).
Saptama (tespit) cümlesi; gözlemlenen, bilinen ya da duyulan bir durumu belirgin kılan, kanıtlanabilir ve nesnel, kişisel yorum içermeyen cümledir.
Bir sanat yapıtının (sinema, müzik, edebiyat) bıraktığı etki ve metnin yorumu kişiden kişiye değişir; çünkü algılama/okuma, bireyin zevki, yaşantısı ve kültür birikimiyle şekillenen öznel bir etkinliktir.
Örnek Sorular
Soru 1
Saptama (tespit) cümlesi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Kişiden kişiye değişen duygu ve beğenileri yansıtır.
B) Kişisel yorum içermez.
C) Kanıtlanabilir niteliktedir.
D) Nesnel bir cümle türüdür.
E) Gözlemlenen ya da bilinen bir durumu belirgin kılar.
Cevabı göster
Cevap: A) Kişiden kişiye değişen duygu ve beğenileri yansıtır.
Saptama cümlesi nesnel, kanıtlanabilir ve kişisel yorum içermeyen bir cümledir. Kişiden kişiye değişen duygu ve beğenileri yansıtmak öznel anlatımın özelliğidir; saptama cümlesi için söylenemez.
Soru 2
Olgusal ya da sayısal görünmesine karşın bir cümleyi öznel kılan özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cümlenin kısa ve yalın bir söz dizimiyle kurulması
B) Cümlenin kişisel bir yargı ya da ölçütsüz kıyaslama içermesi
C) Cümlenin olumsuz bir yargı bildiriyor olması
D) Cümlenin bir olay örgüsü içinde anlatıcı ağzından aktarılması
E) Cümlenin birden çok özne içeren karmaşık bir söz dizimine sahip olması
Cevabı göster
Cevap: B) Cümlenin kişisel bir yargı ya da ölçütsüz kıyaslama içermesi
Sayısal ya da olgusal görünen bir cümle, 'herkesin merakla beklediği' veya 'en eski/en duygusal' gibi ölçütsüz bir kıyaslama ya da kişisel bir yargı taşıyorsa öznel olur; bu içerik kanıtlanabilir değildir.
Soru 3
Öznel ve nesnel cümleler arasındaki ayrımı belirleyen temel ölçüt nedir?
A) Cümlenin uzunluğu ve kullanılan sözcük sayısı
B) Cümlenin geniş zamanda mı geçmiş zamanda mı kurulduğu
C) Cümledeki bilginin kanıtlanabilir olgusal nitelik taşıması
D) Cümlenin olumlu mu yoksa olumsuz mu olduğu
E) Cümlenin yazılı bir metinde mi sözlü iletişimde mi kullanıldığı
Cevabı göster
Cevap: C) Cümledeki bilginin kanıtlanabilir olgusal nitelik taşıması
Öznel-nesnel ayrımı, kanıtlanabilirlik ölçütüne dayanır: kişisel görüş/yorum/duygu içeren cümle öznel, doğruluğu sınanabilen olgusal bilgi içeren cümle ise nesneldir.
Soru 4
Tanım cümlesinin öznel-nesnel niteliğiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Tanım cümlesi nesnel nitelik taşır; öznel tanım olamaz.
B) Tanım cümlesi bir varlığın ne olduğunu bildirir; içeriğine göre öznel de nesnel de olabilir.
C) Tanım cümlesi kişisel beğeniyi yansıtan öznel bir cümledir.
D) Tanım cümlesi 'Bu nasıldır?' sorusuna yanıt verir ve değer yargısı içerir.
E) Tanım cümlesi bilimsel metinlerde kullanılır ve kanıtlanabilir bilgi verir.
Cevabı göster
Cevap: B) Tanım cümlesi bir varlığın ne olduğunu bildirir; içeriğine göre öznel de nesnel de olabilir.
Tanım cümlesi 'Bu nedir?' sorusuna yanıt veren ve bir varlığın ne olduğunu bildiren cümledir; içeriğine göre hem öznel hem de nesnel olabilir.
Soru 5
Aşağıdaki metin türlerinden hangisi, okura bilgi vermek ve öğretmek amacıyla çoğunlukla nesnel anlatımı tercih eden açıklayıcı anlatım biçimine örnek gösterilemez?
A) Ansiklopedi maddesi
B) Ders kitabı bölümü
C) Bilimsel makale
D) Kişisel deneme
E) Biyoloji ders notu
Cevabı göster
Cevap: D) Kişisel deneme
Kişisel deneme, yazarın öznel düşüncelerini, yorumlarını ve duygularını içeren bir türdür; açıklayıcı nesnel anlatıma örnek gösterilemez.
Soru 6
'Belki, galiba, sanırım, olabilir' gibi ifadeler hangi tür cümlede kullanılır ve bu cümle öznel mi nesnel midir?
A) Saptama cümlesinde kullanılır ve nesnel nitelik taşır.
B) Tanım cümlesinde kullanılır ve öznel ya da nesnel olabilir.
C) Kanı cümlesinde kullanılır ve nesnel nitelik taşır.
D) Gereklilik cümlesinde kullanılır ve nesnel nitelik taşır.
E) Olasılık cümlesinde kullanılır ve öznel nitelik taşır.
Cevabı göster
Cevap: E) Olasılık cümlesinde kullanılır ve öznel nitelik taşır.
'Belki, galiba, sanırım, olabilir' ifadeleri olasılık (ihtimal) cümlelerinin belirtecidir; bu cümleler kesinlik bildirmediği ve kişiden kişiye değişebildiği için özneldir.
Soru 7
Nesnel anlatım için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Yazarın iç dünyasını yansıtması bakımından öznel anlatımla özdeşleşir.
B) Kişisel beğeni ve yorumlara dayanır; okuyucudan okuyucuya anlam değişir.
C) Duyguları ön plana çıkaran ve coşkulu bir dil kullanan anlatım biçimidir.
D) Doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilen, herkese göre aynı olan yargılar içerir.
E) Olasılık bildiren ifadelere sıkça yer vererek okuyucuyu yönlendirir.
Cevabı göster
Cevap: D) Doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilen, herkese göre aynı olan yargılar içerir.
Nesnel anlatım; doğruluğu ya da yanlışlığı kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen, kişisel görüş ve beğeni içermeyen yargılardan oluşur.
Soru 8
Aşağıdakilerden hangisi öznel anlatımın temel özelliklerinden biri değildir?
A) Kişisel görüş ve yorumlara dayanması
B) Kaynağının kişinin iç dünyası olması
C) Kişiden kişiye değişmesi
D) Beğeni ve duygular içermesi
E) Doğruluğunun kanıtlanabilmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Doğruluğunun kanıtlanabilmesi
Öznel anlatımda doğruluk kanıtlanamaz; kanıtlanabilirlik nesnel anlatımın özelliğidir. Kişisel görüş, iç dünya kaynağı, kişiden kişiye değişme ve duygu içerme ise öznel anlatıma aittir.
Soru 9
Tartışma anlatım biçiminin öznel anlatımla ilişkisini doğru biçimde ifade eden seçenek hangisidir?
A) Tartışma anlatım biçiminde yazar kendi görüşünü belirtmez; karşıt bakış açılarını dengeli ve nesnel biçimde aktarır.
B) Tartışma anlatım biçiminde yazar özneldir; bir görüşü savunup karşıt görüşü eleştirir.
C) Tartışma bilimsel verilere dayandığından nesnel bir anlatım biçimi sayılır; yazar görüş bildirmez.
D) Tartışma metinlerinde yazar duygularını dışarıda tutar ve okuyucuya yalnızca olgusal bilgileri aktarır.
E) Tartışmada amaç okuyucuya bilgi vermek olduğundan baştan sona açıklayıcı ve nesnel bir dil kullanılır.
Cevabı göster
Cevap: B) Tartışma anlatım biçiminde yazar özneldir; bir görüşü savunup karşıt görüşü eleştirir.
Tartışma anlatım biçiminde yazar bir görüşü savunur, karşıt görüşü eleştirir ve okuyucuyu kendi görüşüne ikna etmeye çalıştığı için anlatım özneldir.
Soru 10
Bir tarih araştırmasının bilimsel değer taşıyıp taşımadığına karar vermek için aşağıdaki ölçütlerden hangisi öncelikle gözetilmelidir?
A) Araştırmanın belgelere dayalı ve nesnel nitelik taşıması
B) Tarihin geniş bir kitlenin ilgisini çeken dönemlerini kapsaması
C) Araştırmanın sürükleyici ve akıcı bir anlatım diliyle kaleme alınmış olması
D) Yazarın araştırma konusuyla ilgili kişisel deneyimlerini aktarması
E) Araştırmada okuyucunun duygularına seslenen bir üslup benimsenmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Araştırmanın belgelere dayalı ve nesnel nitelik taşıması
Bilimsel ve tarihsel bilginin değeri, belgelere dayalı ve nesnel nitelik taşımasından kaynaklanır; etkileyici üslup ya da kişisel deneyimler bu değeri tek başına karşılayamaz.
Soru 11
Kanı cümlesi hangi özellikleriyle tanımlanır?
A) Gözlemlenebilir bir olguyu aktaran ve kanıtlanabilir olan nesnel cümledir.
B) Bir olayın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin kesin olmadığını bildiren cümledir.
C) Bir varlığın 'ne olduğunu' bildiren hem öznel hem nesnel olabilen cümledir.
D) Kişinin düşünce ve inançlarını yansıtan öznel bir cümle türüdür.
E) Yapılması zorunlu görülen bir eylemi bildiren ve öznel nitelik taşıyan cümledir.
Cevabı göster
Cevap: D) Kişinin düşünce ve inançlarını yansıtan öznel bir cümle türüdür.
Kanı cümlesi, kişinin düşünce ve inançlarını yansıtan öznel bir cümle türüdür.
Soru 12
Bilim ile sanat arasındaki temel ayrımı öznel-nesnel anlatım açısından doğru biçimde ortaya koyan ifade hangisidir?
A) Bilim de sanat da öznel konuları ele alır; bu açıdan ikisi arasında bir fark görülmez.
B) Sanat nesnel gerçekleri olduğu gibi aktarırken bilim öznel değerlendirmelere ve kişisel yorumlara dayanır.
C) Bilim nesnel konuları işleyip güvenilir ve açıklayıcı bilgi sağlarken sanat öznel konuları ele alıp işler.
D) Bilim öznel yorumlara dayanırken sanat gözlemlenebilir ve doğrulanabilir olgularla ilgilenir.
E) Sanat ve bilim aynı yöntemi paylaşır; her ikisi de nesnel ve öznel konuları benzer biçimde ele alır.
Cevabı göster
Cevap: C) Bilim nesnel konuları işleyip güvenilir ve açıklayıcı bilgi sağlarken sanat öznel konuları ele alıp işler.
Bilim nesnel konuları ele alır ve güvenilir/açıklayıcı bilgi sağlar; sanat ise öznel konuları işler. Bu ayrım bilim-sanat karşıtlığının temelini oluşturur.
Soru 13
Aşağıdaki cümlelerden hangisi nesnel nitelik taşır?
A) Türkiye'nin en önemli şehri tartışmasız İstanbul'dur.
B) İstanbul, Türkiye'nin en kültürel şehridir.
C) İstanbul, Türkiye'nin en yaşanabilir kenti olmayı sürdürmektedir.
D) Türkiye'nin en güzel ili İstanbul'dur.
E) Türkiye 81 ilden oluşmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: E) Türkiye 81 ilden oluşmaktadır.
'Türkiye 81 ilden oluşmaktadır.' sınanabilir ve doğrulanabilir olgusal bir yargıdır; bu nedenle nesneldir.
Soru 14
Aynı romanı okuyan iki kişinin farklı yorumlara ulaşması hangi kavramla doğrudan açıklanabilir?
A) Öznel algılama; çünkü bir yapıtın yorumu bireyin zevki, yaşantısı ve kültür birikimiyle şekillenir.
B) Saptama cümlesi; çünkü romanın bıraktığı etki gözlemlenebilir ve doğrulanabilirdir.
C) Nesnel anlatım; çünkü roman herkes tarafından aynı biçimde okunup kanıtlanabilir olgular içerir.
D) Tanım cümlesi; çünkü roman, türünün özellikleri bakımından herkes için aynı anlamı taşır.
E) Olasılık cümlesi; çünkü romanın yorumu belirsizlik bildirir ve kesin değildir.
Cevabı göster
Cevap: A) Öznel algılama; çünkü bir yapıtın yorumu bireyin zevki, yaşantısı ve kültür birikimiyle şekillenir.
Sanat yapıtının yorumu kişiden kişiye değişen öznel bir etkinliktir; bu farklılık bireyin zevki, yaşantısı ve kültür birikiminden kaynaklanır.
Soru 15
Aşağıdaki cümlelerden hangisi yorum içermez?
A) Yaşar Kemal, Türk edebiyatının en verimli ve yaratıcı yazarlarından biridir.
B) Bu roman, okuyucuyu derinden sarsan etkileyici bir anlatıma sahiptir.
C) Köy insanını en içten ve en ustalıklı biçimde anlatan yazar Yaşar Kemal'dir.
D) Yaşar Kemal, İnce Memed adlı romanın yazarıdır.
E) Yaşar Kemal'in eserleri Türk edebiyatına çok değerli katkılar sunmuştur.
Cevabı göster
Cevap: D) Yaşar Kemal, İnce Memed adlı romanın yazarıdır.
'Yaşar Kemal, İnce Memed adlı romanın yazarıdır.' cümlesi doğrulanabilir olgusal bir bilgi verir; herhangi bir niteleme ya da değer yargısı içermediği için yorum içermez.