KPSS Türkçe kapsamında Özne-yüklem uyumsuzluğu konusunda bilmen gereken 16 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'Herkes, hepsi' gibi sözcükler özne olduğunda yüklem olumlu; 'hiçbiri, hiç kimse, kimse' gibi sözcükler özne olduğunda yüklem olumsuz olur.
İnsan dışı varlıklar kişileştirme (teşhis) yoluyla kullanıldığında insan kuralı geçerli olur ve yüklem çoğul da olabilir (örn. 'Ağaçlar dans ediyorlar' ve 'Ağaçlar dans ediyor' her ikisi de doğrudur).
Anlatım bozukluğu sorularında verilen cümle/paragrafta bozukluğun kaynağı (özne-yüklem uyumsuzluğu, öge eksikliği, tamlama yanlışlığı, gereksiz sözcük/ek, yanlış bağlaç vb.) tespit ettirilir veya hangisinde bozukluk olduğu/olmadığı sorulur.
Sayı sıfatı grubu veya sayıyla belirtilmiş özne işlevi gördüğünde yüklem tekil olur (örn. 'İki kişi işe gelmemiş' doğru, 'gelmemişler' yanlış).
İnsan öznelerde özne tekilse yüklem tekil olmalı, özne çoğulsa yüklem tekil de çoğul da olabilir (örn. 'Misafirler kalkıyor/kalkıyorlar' her ikisi de doğrudur).
Saygı, sitem veya küçümseme bildiren durumlarda özne tekil olsa da yüklem çoğul yapılabilir (örn. 'Doktor Hanım hastaneye geldiler').
Bir cümlede birden fazla özne varsa kişi önceliği uygulanır: özneler arasında 1. kişi varsa yüklem 1. çoğul (biz/-dik), yoksa 2. kişi varsa 2. çoğul (siz/-diniz) çekimlenir (örn. 'Ben ve o bulduk', 'Ben ve sen buldunuz').
İnsan dışı varlıklar (bitki, hayvan, cansız varlık, organ ismi) çoğul özne olsa bile yüklem tekil kullanılır; çoğul yüklem anlatım bozukluğudur (örn. 'Yapraklar döküldü' doğru, 'Yapraklar döküldüler' yanlış).
Özne ile yüklem arasında kip/zaman uyumu zorunludur; uyumsuz kip kullanımı (örn. 'olur ... paylaşırdı' veya yanlış zaman çekimi) anlatım bozukluğuna yol açar.
Özne, cümlede işi yapan / yargıyı gerçekleştiren ögedir ve yükleme 'işi yapan kim/ne?' sorusu sorularak bulunur.
İki veya daha fazla özne tek bir yükleme bağlanabilir (örn. 'İpek, Binnaz ve Behzat derece yaptı').
Namık Kemal, Magosa'da sürgündeyken ilk adı 'Son Pişmanlık' olan 'İntibah' romanını yazmıştır.
Çokluk anlamı taşıyan belgisiz sıfat tamlamalarındaki isim çoğul eki almaz (örn. 'birçok özellik' doğru, 'birçok özellikler' yanlıştır).
Özne belgisiz zamir (herkes, hepsi, çoğu, bazıları, kimse) ya da belgisiz sıfat (birkaç kişi) olduğunda yüklem tekil olur.
Özne-yüklem uyumsuzluğu, cümlede öznenin kişi ve sayı bakımından yüklemle uyumlu olmaması (örneğin çoğul özneye tekil yüklem, insan dışı varlığa çoğul yüklem) durumunda ortaya çıkan, dil bilgisi kaynaklı bir anlatım bozukluğudur.
Eylem isimleri (mastarlar) çoğul özne işlevi görse bile yüklem tekil olur (örn. 'Konuşmalar çok uzun sürdü' doğru, 'sürdüler' yanlış).
Örnek Sorular
Soru 1
Kişileştirme (teşhis) sanatının özne-yüklem uyumu üzerindeki etkisi düşünüldüğünde, 'Bulutlar gökyüzünde koşuşturuyorlar.' cümlesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Bu cümle doğrudur; kişileştirilen insan dışı varlıklarda çoğul yüklem de kabul edilir.
B) Bu cümle bozuktur; 'bulutlar' cansız bir varlık olduğundan yüklemin tekil olması gerekir.
C) Bu cümle bozuktur; insan dışı varlıklarla çoğul yüklem kullanmak dil bilgisine aykırıdır.
E) Bu cümle bozuktur; teşhis sanatında yüklemin tekil olması gerektiği düşünülür.
Cevabı göster
Cevap: A) Bu cümle doğrudur; kişileştirilen insan dışı varlıklarda çoğul yüklem de kabul edilir.
Kişileştirme (teşhis) yoluyla kullanılan insan dışı varlıklarda insan kuralı işler; yüklem hem tekil hem çoğul olabilir.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'hiç kimse' sözcüğünün özne olarak kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Hiç kimse bu soruyu cevaplayamadı.
B) Hiç kimse sınava girmek istedi.
C) Hiç kimse o toplantıya katılmadı.
D) Hiç kimse o konudan haberdar değildi.
E) Hiç kimse bu olayı öngöremezdi.
Cevabı göster
Cevap: B) Hiç kimse sınava girmek istedi.
'Hiç kimse' gibi olumsuzluk bildiren belgisiz zamirler özne olduğunda yüklemin olumsuz olması gerekir.
Soru 3
'Sen ve o bu kararı ___.' cümlesini anlatım bozukluğu olmadan tamamlayan seçenek hangisidir?
A) aldı
B) aldık
C) aldınız
D) aldılar
E) alırdı
Cevabı göster
Cevap: C) aldınız
Birden fazla özne olduğunda kişi önceliği uygulanır. 'Sen' 2. kişi, 'o' 3. kişidir; 1. kişi yok, bu nedenle 2. kişi önceliği geçerli olur ve yüklem 2. çoğul (siz/-diniz) çekimlenir: 'aldınız'.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sayı sıfatı grubundan oluşan öznede yanlış yüklem kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Üç öğrenci sınavdan kaldı.
B) Beş sporcu madalya kazandı.
C) İki komşu kavga etti.
D) Dört müzisyen sahne aldılar.
E) On işçi greve gitti.
Cevabı göster
Cevap: D) Dört müzisyen sahne aldılar.
Sayı sıfatıyla belirtilmiş özne kullanıldığında yüklem tekil olmalıdır. 'Dört müzisyen sahne aldılar.' cümlesinde 'aldılar' çoğul yüklem hatalıdır; doğrusu 'aldı' şeklinde olmalıdır.
Soru 5
Aşağıdakilerden hangisi özne-yüklem uyumu bakımından anlatım bozukluğu içermez?
A) Kelebekler çiçeklerin üzerinde uçuştular.
B) Dağlar karla örtüldüler.
C) Eller masanın üstünde uzandılar.
D) Nehirler denize döküldüler.
E) Çiçekler solup gitti.
Cevabı göster
Cevap: E) Çiçekler solup gitti.
'Çiçekler solup gitti.' cümlesinde insan dışı varlık olan çiçekler çoğul özne işlevi görse de yüklem tekil kullanılmıştır; bu kurala uygundur.
Soru 6
'Ali, Mehmet ve Fatma bu projede birlikte çalıştı.' cümlesi özne-yüklem yapısı açısından nasıl değerlendirilebilir?
A) Anlatım bozukluğu içerir; birden fazla özne olduğunda ayrı yüklemler gerekir.
B) Doğrudur; iki veya daha fazla özne tek bir yükleme bağlanabilir.
C) Anlatım bozukluğu içerir; yüklemin çoğul olması gerekmektedir.
D) Doğrudur; ancak yalnızca iki özne tek yükleme bağlanabilir, üç özne bağlanamaz.
E) Anlatım bozukluğu içerir; insan isimleri aynı yüklemi paylaşamaz.
Cevabı göster
Cevap: B) Doğrudur; iki veya daha fazla özne tek bir yükleme bağlanabilir.
İki veya daha fazla özne tek bir yükleme bağlanabilir; bu yapı dilbilgisi açısından doğrudur. 'Ali, Mehmet ve Fatma çalıştı' cümlesi kurala uygundur.
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde belgisiz zamirin özne konumunda kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Bazıları sınavdan geçtiler.
B) Herkes toplantıya zamanında geldi.
C) Çoğu bu fikre katıldı.
D) Hepsi bu işi başardı.
E) Kimse o konuyu bilmiyordu.
Cevabı göster
Cevap: A) Bazıları sınavdan geçtiler.
Belgisiz zamir (bazıları) özne olduğunda yüklem tekil olmalıdır. 'Bazıları geçtiler' cümlesinde 'geçtiler' çoğul yüklem kullanılmış; bu anlatım bozukluğudur. Doğrusu 'Bazıları geçti' olmalıdır.
Soru 8
Aşağıdaki cümlelerden hangisi özne-yüklem uyumu bakımından doğrudur?
A) Tartışmalar saatler boyunca sürdüler.
B) Okumalar ve incelemeler bizi yordular.
C) Yüzmeler ve koşular enerji verdi.
D) Tüm toplantılar erken başladılar.
E) Gezintiler ruhunu dinlendirdiler.
Cevabı göster
Cevap: C) Yüzmeler ve koşular enerji verdi.
Eylem isimleri (mastarlar) çoğul özne işlevi görse de yüklem tekil olur.
Soru 9
'Öğrenciler derse geç girdiler.' ve 'Öğrenciler derse geç girdi.' cümlelerine ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Yalnızca ilk cümle doğrudur; çoğul insan öznesi yüklemi her durumda çoğul çekime zorlar.
B) Yalnızca ikinci cümle doğrudur; çoğul insan öznesi yüklemi her durumda tekil çekime zorlar.
C) Her iki cümle de bozuktur; bu yüklem çekimleri ölçünlü dilde asla kullanılmaz.
D) Her iki cümle de doğrudur; çoğul insan öznesinde yüklem her zaman tekil ya da çoğul olabilir.
E) Yalnızca ilk cümle bozuktur; çoğul yüklem yalnızca konuşma dilinde geçerlidir.
Cevabı göster
Cevap: D) Her iki cümle de doğrudur; çoğul insan öznesinde yüklem her zaman tekil ya da çoğul olabilir.
İnsan öznelerde özne çoğulsa yüklem hem tekil hem çoğul yapılabilir.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerden hangisi, tekil öznesiyle birlikte çoğul yüklem kullanılmasına rağmen anlatım bozukluğu içermez?
A) Köpekler bahçenin çitleri arasında durmadan koşuşuyorlar.
B) Kuşlar yüksek ağacın dalına konuyorlar.
C) Yapraklar sonbahar rüzgârında savruluyorlar.
D) Atlar geniş çayırda otluyorlar.
E) Komşu Hasan Bey yine rahatsız mı olmuşlar?
Cevabı göster
Cevap: E) Komşu Hasan Bey yine rahatsız mı olmuşlar?
'Komşu Hasan Bey yine rahatsız mı olmuşlar?' cümlesinde özne tekil bir insan olsa da sitem/endişe bildirmek için çoğul yüklem kullanılmıştır; saygı, sitem ve küçümseme bağlamında bu kullanım kurallıdır.
Soru 11
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde özne ile yüklem arasında kip/zaman uyumsuzluğundan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Eğer vaktinde gelseydi treni kaçırmaz.
B) Her gün spor yapar ve sağlıklı kalır.
C) Dün sinemaya gittik ve güzel vakit geçirdik.
D) Eğer o giderse ben de giderim.
E) Eğer çalışırsa sınavı geçer.
Cevabı göster
Cevap: A) Eğer vaktinde gelseydi treni kaçırmaz.
'Eğer vaktinde gelseydi treni kaçırmaz.' cümlesinde koşul yüklemi 'gelseydi' (dilek-şart kipinin geçmiş zamanı) gerçekleşmemiş bir durumu anlatır; bu nedenle ana yüklem de geçmiş zaman çekimiyle 'kaçırmazdı' olmalıdır.
Soru 12
Özne-yüklem uyumsuzluğu kavramı aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde tanımlanır?
A) Cümlede öznenin ya da yüklemin bütünüyle eksik bırakılması durumudur.
B) Öznenin kişi ve sayı yönünden yüklemle uyuşmamasından doğan hatadır.
C) Öznenin fiilin zamanıyla anlam bakımından çelişmesi durumudur.
D) Cümlede birden fazla öznenin aynı anda yer alması durumudur.
E) Yüklemin cümlede özneyle aynı kökten türetilmemesi durumudur.
Cevabı göster
Cevap: B) Öznenin kişi ve sayı yönünden yüklemle uyuşmamasından doğan hatadır.
Özne-yüklem uyumsuzluğu, öznenin kişi ve sayı yönünden yüklemle uyuşmamasından doğan, dilbilgisi kaynaklı bir anlatım bozukluğudur.