Öge (özne, nesne, tümleç, yüklem) eksikliği — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Öge (özne, nesne, tümleç, yüklem) eksikliği konusunda bilmen gereken 20 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Nesne eksikliği, yüklemin 'neyi/kimi/ne' sorusuna yanıt alınamaması (özellikle çok yüklemli cümlelerde her yükleme ait nesnenin gösterilmemesi) durumunda oluşan anlatım bozukluğudur; eksik nesne (örn. 'onu') yerine konularak giderilir.
Türkçe cümlede temel öge sırası özne-nesne-tümleç-yüklem biçimindedir ve öge analizinde her ögenin hangi soruya (ne?, kimi?, nerede?, nasıl? vb.) cevap verdiği belirlenir.
'Öge yanlış gösterilmiş' soru tipinde birden çok cümle verilir ve altı çizili ögenin (özne, yüklem, nesne vb.) yanlış adlandırıldığı cümle bulunur; uzun özneyi yüklemle veya sıfat-fiil öbeğini yüklemle karıştırma yaygın çeldiricidir.
Narsist kişilik bozukluğu; kişinin kendini aşırı önemsemesi, başkalarını manipüle etmesi ve empati eksikliği gibi özelliklerle tanımlanan, ilişkilerde zarar verici bir rahatsızlıktır.
Edat tümleci eksikliği, birden fazla yüklemli cümlelerde 'neyle/kiminle' sorusuna yanıt veren edat tümlecinin yalnızca bir yükleme uyup diğeri için gösterilmemesiyle oluşan anlatım bozukluğudur.
Dağıtılmış (karışık verilmiş) cümle parçalarını birleştirme sorusunda parçalar mantıksal özne-yüklem-tümleç ilişkisine ve dil bilgisel uyuma göre anlamlı bir cümle oluşturacak biçimde bir araya getirilir.
Dil bilgisine dayalı anlatım bozuklukları on iki alt türe ayrılır: özne eksikliği, nesne eksikliği, dolaylı tümleç eksikliği, zarf tümleci eksikliği, edat tümleci eksikliği, yüklem eksikliği, ek fiil-fiilimsi eksikliği, çatı uyumsuzluğu, özne-yüklem uyumsuzluğu, tamlama yanlışlığı, bağlaç yanlışlığı ve ek yanlışlığı.
Serotonin, mutluluk hissi başta olmak üzere vücut ısısı, kan basıncı, iştah ve sindirimi düzenleyen bir hormondur; eksikliği depresyon, yorgunluk ve baş ağrısı gibi sorunlara yol açabilir.
Yüklem eksikliği, sıralı cümlede ortak kullanılan yüklemin her özneyle çekimlenememesi durumunda oluşur; ortak yüklem her özneye uymuyorsa virgülden önce ayrı (bağımsız) bir yüklem getirilmelidir.
Dolaylı tümleç eksikliği, özellikle bağlaçla bağlanan ya da çok yüklemli cümlelerde bir yükleme ait yer/yön tümlecinin gösterilmemesiyle anlam bozukluğu oluşmasıdır.
Özne eksikliği, cümlede öznenin bulunmaması, gereksiz ek alması, özne olmayan bir sözcüğün özne sanılması veya örtük öznenin yanlış anlaşılması sonucu anlatım bozukluğu oluşmasıdır; doğru özne ayrıca belirtilmelidir.
Yüklem, cümlenin temel eylemini ya da yargısını taşıyan ögedir ve bulunurken dolaylı tümleç, nesne veya özne gibi diğer ögelerle karıştırılmamalıdır.
Öge eksikliği, cümlede özne, nesne, tümleç veya yüklem gibi zorunlu bir ögenin eksik bırakılmasıyla anlam belirsizliği ya da bozukluğu oluşmasıdır.
Öge analizi sorularında bir cümlenin yüklemi bulunup ona göre özne, nesne ve tümleçler ayrılır; mastar/eylemsi grupları çoğunlukla özne olur ve uzun özne grupları yanlış ögeyle karıştırılabilir.
Değerlendirme cümlesi, bir nesne, durum ya da kişi hakkında öznel bir yargı (nitelendirme) içeren cümledir.
Özne, cümlede 'kim?' veya 'ne?' sorusuna cevap veren, eylemi/yargıyı gerçekleştiren ögedir; aynı soru yükleme sorulduğunda alınan cevap ise nesnedir.
'Numaralanmış cümlelerle ilgili söylenemez' soru tipinde her cümlenin yapısal (özne-yüklem-tümleç dizilimi, yüklem türü) veya anlamsal özelliği belirlenerek içerikle çelişen yanlış eşleştirme tespit edilir.
Açıklayıcı söz (ara söz), cümlede açıkladığı ögenin türüne göre dolaylı tümleç, nesne veya özne görevinde bulunabilir.
Ek yanlışlığına bağlı anlatım bozukluğu, isim tamlamalarında tamlayan ekinin (-ın/-in) düşürülmesiyle oluşur; tamlayan eki zorunludur.
Gizli (örtük) özne, cümlede yazılmayıp yüklemin çekiminden anlaşılan öznedir ve öge dizilişine de öge sayısına da dahil edilmez.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi dil bilgisine dayalı anlatım bozukluklarının on iki alt türünden biri değildir?
A) Anlam daralması
B) Çatı uyumsuzluğu
C) Bağlaç yanlışlığı
D) Zarf tümleci eksikliği
E) Ek fiil-fiilimsi eksikliği
Cevabı göster
Cevap: A) Anlam daralması
Dil bilgisine dayalı anlatım bozukluklarının 12 alt türü arasında 'anlam daralması' yer almaz; bu anlam bilgisel bir kavramdır.
Soru 2
Karışık (dağıtılmış) hâlde verilen cümle parçaları, anlamlı bir cümle oluşturacak biçimde birleştirilirken esas alınan ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Parçaların sözcük uzunluğuna göre kısadan uzuna sıralanması
B) Mantıksal özne-yüklem-tümleç ilişkisi ve dil bilgisel uyum
C) Anlamsal bütünlüğün gözetilmesi; dil bilgisel uyumun aranmaması
D) Yüklemin, cümledeki en uzun parçayla eşleştirilmesi kuralı
E) Öznenin, cümlenin sonuna getirilmesi ilkesi
Cevabı göster
Cevap: B) Mantıksal özne-yüklem-tümleç ilişkisi ve dil bilgisel uyum
Karışık verilen cümle parçaları, hem mantıksal (özne-yüklem-tümleç ilişkisi) hem de dil bilgisel uyum sağlanacak biçimde anlamlı bir cümle oluşturacak şekilde birleştirilir.
Soru 3
Öge eksikliğiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Öge eksikliği, sadece öznenin cümleden çıkarılmasıyla ortaya çıkar.
B) Öge eksikliği, zorunlu bir ögenin eksik bırakılmasıyla anlam bozukluğuna yol açar.
C) Öge eksikliği yüklem kaldırıldığında oluşur; öteki ögeler isteğe bağlı sayılır.
D) Öge eksikliği, cümleyi birden çok anlama taşıdığında değil onu anlamsız kıldığında sorun olur.
E) Öge eksikliği, cümlede gereksiz sözcük bulunması durumunda ortaya çıkar.
Cevabı göster
Cevap: B) Öge eksikliği, zorunlu bir ögenin eksik bırakılmasıyla anlam bozukluğuna yol açar.
Öge eksikliği; özne, nesne, tümleç veya yüklem gibi zorunlu herhangi bir ögenin eksik bırakılmasıyla anlam belirsizliği ya da bozukluğu doğmasıdır. Yalnızca özneye ya da yalnızca yükleme indirgenemez.
Soru 4
"Türkiye başkenti Ankara'dır." cümlesindeki anlatım bozukluğu aşağıdakilerin hangisiyle giderilir?
A) Cümleye 'onu' belirtili nesnesi eklenerek
B) Yüklem geçişli bir fiille değiştirilerek
C) 'Türkiye' sözcüğüne tamlayan eki getirilerek
D) Özne tekil yerine çoğul biçime dönüştürülerek
E) Cümlenin yüklemi edilgen çatıya çevrilerek
Cevabı göster
Cevap: C) 'Türkiye' sözcüğüne tamlayan eki getirilerek
'Türkiye başkenti' tamlamasında tamlayan olan 'Türkiye' sözcüğü, alması gereken tamlayan ekini (-nin) almamıştır.
Soru 5
Özne ile nesneyi birbirinden ayırt etmek için kullanılan soru ölçütü aşağıdakilerden hangisinde doğru biçimde açıklanmıştır?
A) Özne 'nereye?' sorusuna, nesne 'kim?' sorusuna yanıt verir.
B) Her ikisi de 'ne?' sorusuna yanıt verir; aralarında fark yoktur.
C) Özne yükleme 'nasıl?' sorusu sorularak, nesne ise 'kim?' sorusu sorularak bulunur.
D) Özne 'kim/ne?' sorusuna, nesne ise yükleme sorulan 'neyi/kimi?' sorusuna yanıt verir.
Cevap: D) Özne 'kim/ne?' sorusuna, nesne ise yükleme sorulan 'neyi/kimi?' sorusuna yanıt verir.
Özne cümlede 'kim?' veya 'ne?' sorusuna yanıt veren ögedir; eylemi gerçekleştirendir. Nesne ise yükleme sorulan 'neyi?' veya 'kimi?' sorusuna yanıt verir.
Soru 6
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne eksikliğine dayalı bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Komşumuz bahçeyi suladı ve çiçekleri topladı.
B) Annem yemeği pişirdi ve sofraya koydu.
C) Kardeşim kitabı aldı ve büyük bir keyifle okudu.
D) Yağmur başlayınca çocuklar içeri girdi.
E) Öğretmen çocuğa moral verdi ve sınava hazırladı.
Cevabı göster
Cevap: E) Öğretmen çocuğa moral verdi ve sınava hazırladı.
'Çocuğa moral verdi ve sınava hazırladı.' cümlesinde 'hazırladı' yükleminin nesnesi (kimi hazırladı?
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç eksikliğine dayalı bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Bahçeye çıktı ve uzun süre kaldı.
B) Markete gitti ve oradan ekmek aldı.
C) Sınıfa girdi ve sırasına oturdu.
D) Eve döndü ve odasında dinlendi.
E) Köye vardı ve orada bir hafta kaldı.
Cevabı göster
Cevap: A) Bahçeye çıktı ve uzun süre kaldı.
'Bahçeye çıktı ve uzun süre kaldı.' cümlesinde 'kaldı' yüklemi 'nerede?' sorusuna yanıt veren bir dolaylı tümleç (örn.
Soru 8
Öge analizi yapılırken ilk adım olarak hangi öge belirlenir?
A) Özne; çünkü 'kim?' sorusu önce sorulur.
B) Nesne; çünkü fiilin nesneye ihtiyacı belirleyicidir.
C) Yüklem; çünkü cümledeki diğer görevler ona göre bulunur.
D) Dolaylı tümleç; çünkü yer ve yön cümlede ilk sezinlenir.
E) Tümleç; çünkü cümlenin çekirdeği tümleçtir.
Cevabı göster
Cevap: C) Yüklem; çünkü cümledeki diğer görevler ona göre bulunur.
Öge analizinde önce yüklem bulunur; ardından yükleme sorulan sorularla özne, nesne ve tümleçler belirlenir. Mastar/eylemsi grupları sık sık özne olarak karşımıza çıkar.
Soru 9
Sıralı bir cümlede yüklem eksikliğine dayalı anlatım bozukluğu hangi durumda oluşur?
A) Virgülden sonraki cümlenin farklı bir zaman kipi taşıması durumunda
B) İki yüklemin aynı fiil kökünden türetilmesi durumunda
C) Öznenin belirtisiz olması ve yüklemle çelişmesi durumunda
D) Ortak yüklemin öznelerden biriyle çekimlenememesi durumunda
E) Sıralı cümlenin bir bağlaçla bağlanmış olması durumunda
Cevabı göster
Cevap: D) Ortak yüklemin öznelerden biriyle çekimlenememesi durumunda
Yüklem eksikliği, sıralı cümlede ortak kullanılan yüklemin bütün öznelere uygun biçimde çekilemediği durumda ortaya çıkar (örn.
Soru 10
Özne eksikliğine bağlı anlatım bozukluğunun oluşma biçimleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Öznenin gereksiz ek alması
B) Öznenin cümlede hiç bulunmaması
C) Özne olmayan bir sözcüğün özne sanılması
D) Örtük öznenin yanlış anlaşılması
E) Yüklemin geçişsiz fiil olması
Cevabı göster
Cevap: E) Yüklemin geçişsiz fiil olması
Yüklemin geçişsiz fiil olması özne eksikliğiyle ilgili değil, geçişlilik/nesne meselesiyle ilgilidir.
Soru 11
Gizli (örtük) özne ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Gizli özne, cümlede açıkça yazılır; ancak vurgulanmak istenmediğinde paranteze alınır.
B) Gizli özne, öge sayısına dahil edilir; ancak dizilişte sona konulur.
C) Gizli özne, cümlede yazılmayıp yüklemin çekiminden anlaşılan ve öge sayısına dahil edilmeyen öznedir.
D) Gizli özne, yalnızca üçüncü tekil şahıs çekimli fiillerde ortaya çıkar.
E) Gizli özne, cümlede isteğe bağlı olarak yazılabilir ve öge analizinde nesneyle eş değerde tutulur.
Cevabı göster
Cevap: C) Gizli özne, cümlede yazılmayıp yüklemin çekiminden anlaşılan ve öge sayısına dahil edilmeyen öznedir.
Gizli (örtük) özne cümlede yazılmaz; yüklemin şahıs ekinden anlaşılır. Öge analizinde ne öge dizilişine ne de öge sayısına dahil edilir.
Soru 12
Türkçe cümlede temel öge sırası ve her ögenin yanıt verdiği soru aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
Türkçede temel öge sırası özne → nesne → tümleç → yüklem biçimindedir; her öge kendi sorusuna göre belirlenir: özne 'kim/ne?', nesne 'neyi/kimi?', tümleç 'nereye/nasıl?', yüklem ise temel yargıyı taşır.
Soru 13
Öge analizinde uzun bir özne öbeği ya da sıfat-fiil öbeği çoğunlukla hangi ögeyle karıştırılır?
A) Yüklemle
B) Belirtili nesneyle
C) Dolaylı tümleçle
D) Zarf tümleciyle
E) Edat tümleciyle
Cevabı göster
Cevap: A) Yüklemle
Öge analizinde uzun özne öbekleri ile sıfat-fiil öbekleri çoğu kez yüklem sanılarak yanlış adlandırılır; oysa yüklem, cümlenin temel yargısını taşıyan ögedir ve bu öbeklerden ayırt edilmelidir.
Soru 14
"Kardeşim, yani ailemizdeki en küçük çocuk, bu kitabı bitirdi." cümlesinde 'yani ailemizdeki en küçük çocuk' ara sözü hangi öge görevindedir?
A) Zarf tümleci
B) Özne
C) Nesne
D) Dolaylı tümleç
E) Edat tümleci
Cevabı göster
Cevap: B) Özne
Ara söz, açıkladığı ögenin görevini üstlenir. 'Yani ailemizdeki en küçük çocuk' ifadesi 'kardeşim' sözcüğünü açıklamaktadır; 'kardeşim' bu cümlede 'bitirdi' eylemini yapan öznedir. Dolayısıyla ara söz de özne…
Soru 15
Aşağıdaki ifadelerden hangisi yüklem hakkında doğrudur?
A) Yüklem, cümlede 'neyi?' sorusuna cevap veren ögedir.
B) Yüklem, cümlenin temel eylemini ya da yargısını taşıyan ögedir.
C) Yüklem, cümlede yalnızca fiilden oluşabilir; ad yüklem olmaz.
D) Yüklem, 'kim?' sorusuna cevap vererek özneyle aynı görevi üstlenir.
E) Yüklem, cümleye 'nerede?' sorusu sorularak bulunur.
Cevabı göster
Cevap: B) Yüklem, cümlenin temel eylemini ya da yargısını taşıyan ögedir.
Yüklem, cümlenin temel eylemi ya da yargısını taşıyan ögedir; fiil ya da ad yüklem biçiminde olabilir ve diğer ögelerle (nesne, özne, tümleç) karıştırılmamalıdır.