Nokta, soru ve ünlem işaretinin kullanımı Soruları
KPSS Türkçe · 32 özgün soru · açıklamalı çözümler
Nokta, soru ve ünlem işaretinin kullanımı — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Nokta, soru ve ünlem işaretinin kullanımı konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra ünlem işareti konur; ünlem işareti bu sözlerin hemen ardına ya da cümlenin sonuna konabilir.
Alay, küçümseme, yerme, kinaye veya tersini kastetme anlamı verilmek istendiğinde yay ayraç içinde ünlem işareti kullanılır: 'Çok akıllı (!) olduğunu anlamıştım.'
Soru ve ünlem işareti arketipinde yaygın tuzak, teşekkür/bilgi bildiren düz cümlelerin ünlemli, isteme-dilek cümlelerinin ise soru cümlesi sanılmasıdır.
Bir cümle/metinde normal biten yargıdan sonra nokta, sıralı cümleler arasında virgül, açıklamadan önce iki nokta ve duygu/ünlem içeren son cümleden sonra ünlem işareti gelir.
Doğrudan aktarmada 'diyor ki' yapısında 'ki' bağlacı ayrı yazılır, alıntı tırnak içine alınır ve alıntı sonundaki noktalama işareti tırnağın içinde, sırasıyla doğru konumda yer alır.
Ölçü ve tartı birimlerinin kısaltmalarının sonunda nokta kullanılmaz: kg, m, km, cm gibi.
Matematikte çarpma işareti yerine nokta kullanılır: 5.5 = 25, 6.4 = 24.
Açıklama amaçlı iki noktadan sonraki sözcük küçük harfle başlayabilir, dolaylı (soru anlamı kaybolmuş) cümlelere soru işareti konmaz ve ara söz/açıklama ögesi virgülle ayrılır.
Kaba sayıldığı için veya başka bir nedenle açık yazılmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine üç nokta konur.
Bazı kısaltmaların sonuna nokta konur (Dr., Alb., Alm., İng.); ancak her kelimesinin ilk harfi büyük yazılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz (T.C. ve T. hariç).
Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için ünlem işaretiyle birlikte üç nokta kullanılır: 'Ali!..' gibi.
Üç nokta tamamlanmamışlık/söylenemeyen durumlar için kullanılır; ancak yüklemi 'bağlı' ek-fiille kurulan cümle tamamlanmış sayıldığından sonuna üç nokta değil nokta konur.
İki noktanın hangi cümlede gerektiğini/yanlış kullanıldığını tespit etme arketipi: örnek/açıklama öncesi, karşılıklı konuşmada ad sonrası ve doğrudan aktarma öncesi bağlamlar sınanır.
Doğrudan aktarmalarda, aktarılan söz ya da yazıdan önce iki nokta konur.
Bibliyografik künyelerin sonuna nokta konur.
İki nokta (:), kendisiyle ilgili örnek verilecek (sıralanacak) cümlenin sonuna konur.
Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için nokta kullanılır: 19.30, 09.15'te.
Nokta, her tam (yüklemli) cümlenin sonuna konur; emir cümleleri de dahil tüm tamamlanmış yargılar nokta alır.
Alıntılarda başta, ortada veya sonda alınmayan kelime ve bölümlerin yerine üç nokta konur.
Genel ağ (internet/URL) adreslerinde nokta kullanılır.
Üç nokta yerine iki ya da daha fazla nokta kullanılmaz; ünlem ve soru işaretinden sonra anlamı pekiştirmek için üç nokta yerine iki nokta konması yeterlidir.
Üç noktanın kullanım gerekçesini (ani kesme/sessizlik, derin duygu, söylenmek istenmeyenin bırakılması) doğru tespit etmeyi ölçen soru arketipi.
Örnek Sorular
Soru 1
Doğrudan alıntılarda cümle sonundaki noktalama işaretinin konumu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Noktalama işareti tırnak kapandıktan sonra, dışarıya konur.
B) Noktalama işareti yalnızca soru cümlelerinde tırnak içinde kalır.
C) Noktalama işareti tırnak içinde kalır ve dışına çıkmaz.
D) Noktalama işareti tırnak açılmadan önce konulur.
Cevap: C) Noktalama işareti tırnak içinde kalır ve dışına çıkmaz.
Doğrudan alıntılarda kullanılan noktalama işareti (nokta, soru işareti, üç nokta vb.) tırnak içinde kalır; tırnağın dışına çıkmaz.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işareti yanlış kullanılmıştır?
A) Gelir misin, yoksa gelmez misin?
B) Aldığı kitabı okuyup okumadığını sormadım?
C) Çalışırsa mı başarılı olur, yoksa yetenekli olursa mı?
D) Okur musun, yazar mısın?
E) Bugün mü gideceksin, yarın mı?
Cevabı göster
Cevap: B) Aldığı kitabı okuyup okumadığını sormadım?
'Aldığı kitabı okuyup okumadığını sormadım' cümlesi dolaylı bir anlatım içerir; soru anlamı kaybolmuştur. Bu nedenle sonuna soru işareti değil nokta konmalıdır.
Soru 3
Doğrudan aktarma içeren cümlelerde, aktarılan sözün önüne hangi noktalama işareti konulmalıdır?
A) Virgül
B) Noktalı virgül
C) Tire
D) İki nokta
E) Üç nokta
Cevabı göster
Cevap: D) İki nokta
Doğrudan aktarmalarda aktarılan söz veya yazıdan önce iki nokta (:) konur.
Soru 4
Aşağıdaki ifadelerden hangisi bibliyografik künyelerdeki nokta kullanımını doğru biçimde açıklamaktadır?
A) Yazar adından sonra nokta, eser adından sonra virgül konur.
B) Künyenin tamamı tırnak içine alınır ve sonuna nokta konmaz.
C) Yalnızca makale künyeleri nokta alır; kitap künyeleri almaz.
D) Künyelerin sonuna nokta konur.
E) Künye parantez içine alındığında nokta konulmaz.
Cevabı göster
Cevap: D) Künyelerin sonuna nokta konur.
TDK kurallarına göre bibliyografik künyelerin sonuna nokta konur.
Soru 5
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru eki ya da soru sözcüğü bulunmadığı hâlde soru işareti konulması doğrudur?
A) Bugün toplantı var mı?
B) Pasaportunuz?
C) Nereye gidiyorsunuz?
D) Ne zaman döneceksin?
E) Hangi kitabı okudun?
Cevabı göster
Cevap: B) Pasaportunuz?
'Pasaportunuz?' cümlesi soru eki ya da soru sözcüğü içermemektedir; ancak tonlamayla soru anlamı taşıdığından soru işareti alır. Bu, ezgi yoluyla soru oluşturmanın tipik örneğidir.
Soru 6
Bir romandaki diyalog sahnesinde konuşmacının adından sonra hangi noktalama işareti konulmalıdır?
A) Virgül
B) İki nokta
C) Tire
D) Nokta
E) Soru işareti
Cevabı göster
Cevap: B) İki nokta
Karşılıklı konuşmalarda ve edebi eserlerdeki diyaloglarda konuşan kişiyi belirten addan sonra iki nokta (:) konur.
Soru 7
Matematikte nokta işaretinin hangi işlev için kullanıldığı doğru olarak aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
A) Ondalık sayıları göstermek için
B) Saat ile dakikayı birbirinden ayırmak için
C) Dört basamaklı sayılarda binler basamağını belirtmek için
D) Çarpma işareti yerine kullanmak için
E) Sıra sayılarını belirtmek için
Cevabı göster
Cevap: D) Çarpma işareti yerine kullanmak için
Matematik işlemlerinde nokta, çarpma işareti yerine kullanılır: örneğin 5.5 = 25.
Soru 8
Aşağıdaki cümlede numaralı yerlere sırasıyla hangi noktalama işaretleri getirilmelidir?
'Sabah erkenden yola çıktık(1) dağları, ovaları, nehirleri geçtik(2) sonunda hedefimize ulaştık(3) Ne yorucu ama bir o kadar güzel bir yolculuktu(4)'
A) (1) virgül, (2) virgül, (3) virgül, (4) nokta
B) (1) nokta, (2) virgül, (3) virgül, (4) soru işareti
C) (1) virgül, (2) nokta, (3) virgül, (4) ünlem işareti
Sıralı cümleler arasına virgül (1 ve 2), tamamlanmış yargıdan sonra nokta (3) ve duygu bildiren son cümleye ünlem işareti (4) konur.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç nokta, söz tamamlanmadan kesilip geri kalanının okuyucunun hayal gücüne bırakılması amacıyla kullanılmıştır?
A) Bahçede güller, laleler, papatyalar... rengârenk bir manzara vardı.
B) Kitabı okudum... ardından arkadaşıma anlattım.
C) Yıllar geçti, o hâlâ kapının önünde bekliyordu...
D) İnsanlar, hayvanlar, bitkiler... doğanın canlıları birbirine bağlıdır.
E) Çantama kitap, defter, kalem... koyup yola çıktım.
Cevabı göster
Cevap: C) Yıllar geçti, o hâlâ kapının önünde bekliyordu...
'O hâlâ kapının önünde bekliyordu...' cümlesinde söz kasıtlı olarak yarıda kesilmiş, geri kalanı okuyucunun hayal gücüne bırakılmış ve ifadeye güç katılmıştır.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta (:) yanlış kullanılmıştır?
A) Mevsimler dörttür: ilkbahar, yaz, sonbahar, kış.
B) Ali: 'Bugün erken geldim.' dedi.
C) Sana bir şey söyleyeyim: bu iş çok zor.
D) Arkadaşım şöyle anlattı: 'Yolda biri bana yardım etti.'
E) Toplantı: sona erdi ve herkes dağıldı.
Cevabı göster
Cevap: E) Toplantı: sona erdi ve herkes dağıldı.
'Toplantı: sona erdi' cümlesinde iki nokta yanlış kullanılmıştır; iki nokta, açıklama veya örnek öncesine, konuşmacı adından sonraya ya da doğrudan aktarma öncesine konur.
Soru 11
Karşılıklı konuşma metninde bir kişinin yanıtı eksik bırakıldığında o yanıtın yerine hangi noktalama işareti konulur?
A) Tire
B) Virgül
C) Üç nokta
D) Soru işareti
E) Nokta
Cevabı göster
Cevap: C) Üç nokta
Karşılıklı konuşmalarda verilemeyen ya da eksik bırakılan yanıtların yerine üç nokta (...) konur.
Soru 12
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç nokta 'sayılmaya devam edebilecek unsurlar bulunduğunu' göstermek amacıyla doğru kullanılmıştır?
A) Ne diyeyim... gerçekten çok güzeldi.
B) Ona çok şey anlatmak istedim ama...
C) İstanbul güzel bir şehirdir... her köşesi tarihe tanıklık eder.
D) Ödevini yapmadı, derse geç kaldı...
E) Çantama kitap, defter, kalem... koydum ve okula gittim.
Cevabı göster
Cevap: E) Çantama kitap, defter, kalem... koydum ve okula gittim.
'Kitap, defter, kalem...' ifadesinde sıralama devam edebilecek nitelikte olduğundan üç nokta 'sayılmaya devam edebilecek unsurlar' anlamında doğru kullanılmıştır.
Soru 13
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna üç nokta değil, nokta konmalıdır?
A) Yıllar geçti ve her şey değişti; ama o hep aynı...
B) Ne söyleyeceğimi bir türlü...
C) Bu durumun nedeni iklim değişikliğidir.
D) Bu konu gerçekten çok karmaşık ve ben...
E) Gözlerinde o tanıdık hüzün vardı...
Cevabı göster
Cevap: C) Bu durumun nedeni iklim değişikliğidir.
'İklim değişikliğidir.' bağlı ek-fiille kurulmuş yüklemdir; bu cümle tamamlanmış sayıldığından sonuna üç nokta değil nokta konur.
Soru 14
Aşağıdaki kısaltmaların hangisinde nokta kullanımı yanlıştır?
A) Dr. (Doktor)
B) Alb. (Albay)
C) İng. (İngilizce)
D) T.C. (Türkiye Cumhuriyeti)
E) NATO.
Cevabı göster
Cevap: E) NATO.
NATO, her harfi büyük yazılan bir kısaltmadır ve bu tür kısaltmalarda nokta kullanılmaz. T.C. ise özel bir istisnadır ve nokta alır. Dr., Alb., İng. gibi kısaltmalar ise kural gereği nokta alır.
Soru 15
Bir alıntıda metnin ortasındaki bazı sözcükler atlandığında, atlanan bölümün yerine hangi işaret konulur?
A) Virgül
B) Üç nokta
C) Tire
D) Yay ayraç
E) Köşeli ayraç
Cevabı göster
Cevap: B) Üç nokta
Alıntılarda başta, ortada ya da sonda alınmayan sözcük ve bölümlerin yerine üç nokta (...) konur.