KPSS Türkçe kapsamında Koşul (şart) ilişkili cümleler konusunda bilmen gereken 16 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türk sinemasının milli bir sinema dili oluşturabilmesinin şartı yerelleşmedir ve bu, sinema terimlerinin Türkçeleştirilmesiyle başlamalıdır.
Ek fiilin (ek eylemin) şart çekimi isimlere '-ise' (-se/-sa) eki getirilerek yapılır; ismi doğrudan yüklem yapmayıp şart anlamı katan bir yan cümle oluşturur (örn. hastaysan, paran yoksa).
Şart kipi eki -se/-sa, fiil kök veya gövdesine getirilerek eyleme koşul anlamı katar ve kişi ekleriyle (-m, -n, -Ø, -k, -nız, -lar) çekimlenir.
Şart ekleri art arda gelip çakışırsa anlam karışıklığını önlemek için virgül kullanılabilir (örn. 'Onu görse, seni sevse ne güzel olur').
Bir cümledeki koşul ifadesinden (örn. 'Kastamonu'da ikamet ettiğimiz yıllarda') kesin çıkarım yapılamaz; bu ifade yalnızca olayın geçtiği dönemi belirtir, başka bir yargıya kanıt değildir.
Şartlı birleşik cümlede yan yargı '-se/-sa' şart ekiyle kurulur (örn. 'Beni ararsan' yan cümle, 'yine aynı yerdeyim' temel cümle).
Bilgisayarla tam iletişim kurmanın koşulu, bilgisayarın dilini (programlama/komut dili) öğrenmektir; bu dili bilmeyenler bilgisayarla tam iletişim kuramaz.
Koşul (şart) cümlesi, bir eylemin ya da durumun gerçekleşmesinin başka bir eyleme veya duruma bağlandığı, yani yargının bir şarta bağlandığı cümledir.
'Kül olan ağaçlar yerine fidan dikildiği sürece' örneğinde olduğu gibi 'sürece' ekli ifadeler koşul yargısı taşır ve koşulun gerçekleşmesi durumunda bir sonucun (oksijen dengesinin korunması) doğacağını bildirir.
'Söylenemez' sorusunda metnin gerçek dil özellikleri (betimleme, kişileştirme, koşul bildiren cümle kullanımı vb.) çeldirici yapılır; doğru yanıt metnin üslubuna aykırı, metinde bulunmayan özelliktir.
Şart ekinden (-se/-sa) sonra virgül konmaz (örn. 'Size gelirsem bir iki gün kalırım').
İlgili parçaya göre uluslararası arenada başarı sağlamanın öncelikli koşulu, ulusal dile sahip çıkmak ve ulusal bilinci güçlendirmektir.
Koşul (şart) anlamı '-se/-sa, ise, -dıkça, -ınca/-ince, -madan, -dığında, üzere, sürece, yeter ki, şartıyla' gibi ek ve ibarelerle kurulur; bu unsurları taşımayan cümle koşul anlamı taşımaz.
Numaralı cümleler arasında koşul bildiren cümleyi bulma sorusunda, '-se/-sa, -dığında, -ince, eğer' gibi şart yapılarını taşıyan ve bir öncülün gerçekleşmesini başka bir duruma bağlayan cümle seçilir; neden-sonuç ve amaç cümleleri çeldiricidir.
Numaralı/etiketli cümlelerin anlam türünü doğrulama sorusunda her cümlenin fiil kipi ve bağlacı incelenir; koşul anlamı taşımayan ya da gerçekte barındırmadığı bir anlam türü (koşul yerine gerekçe/öneri) yüklenen cümle hatalı seçenektir.
Paragrafta belirtilen koşulu tespit etme sorusunda, metnin bir sonuç için gerekli/zorunlu kıldığı koşul ('… için …', 'anlayabilmek için') doğru bulunmalı; metinde geçmeyen ya da metni aşan koşullar çeldiricidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerden hangisine yanlış bir anlam türü etiketlenmiştir?
A) 'Hava açarsa pikniğe gideriz.' — neden-sonuç cümlesi
B) 'Eve gitmek istiyorum çünkü yoruldum.' — neden-sonuç cümlesi
C) 'Kitap okumak için zaman ayırmalıyız.' — amaç cümlesi
D) 'Çok çalışırsan başarırsın.' — koşul cümlesi
E) 'Yağmur yağdı, her yer ıslandı.' — sıralama cümlesi
Cevabı göster
Cevap: A) 'Hava açarsa pikniğe gideriz.' — neden-sonuç cümlesi
'Hava açarsa pikniğe gideriz.' cümlesinde '-sa' şart eki bulunduğundan cümle koşul cümlesidir; bu cümlenin 'neden-sonuç cümlesi' olarak etiketlenmesi yanlıştır.
Soru 2
'Beni ararsan yine aynı yerdeyim.' cümlesinde '-se/-sa' ekiyle kurulan bölüm cümle yapısı açısından nasıl adlandırılır?
A) Asıl yargıyı taşıyan temel cümle
B) Şart bildiren yan yargı, yani yan cümle
C) Durum bildiren bir zarf cümlesi
D) Eylemin nesnesini karşılayan cümle
E) Bir adı niteleyen sıfat cümlesi
Cevabı göster
Cevap: B) Şart bildiren yan yargı, yani yan cümle
Şartlı birleşik cümlede '-se/-sa' şart ekiyle kurulan 'Beni ararsan' bölümü şart bildiren yan yargı, yani yan cümle işlevi görür; temel cümle ise asıl yargıyı taşıyan 'yine aynı yerdeyim' kısmıdır.
Soru 3
Bir metinde 'Bir sanat eserini derinlemesine anlayabilmek için o eseri üretmiş kültürü tanımak gerekir.' denilmektedir. Bu metne göre sanat eserini derinlemesine anlamanın koşulu nedir?
A) Eseri birden fazla kez okumak ya da izlemek
B) Sanatçının biyografisini ayrıntılı biçimde araştırmak
C) Eseri üreten kültürü tanımak
D) İlgili eleştirmenlerin görüşlerini incelemek
E) Eserin dilini akıcı biçimde konuşmak
Cevabı göster
Cevap: C) Eseri üreten kültürü tanımak
Metnin 'anlayabilmek için' yapısıyla ortaya koyduğu zorunlu koşul, eseri üreten kültürü tanımaktır; diğer seçenekler metinde geçmeyen ya da metni aşan unsurlardır.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde ek fiilin şart çekimi kullanılmıştır?
A) Arkadaşım sınava bütün gece boyunca çok çalışıyordu.
B) Öğretmen yeni konuyu tahtada tek tek anlattı.
C) Yarın hasta olursa okula hiç gitmeyecek.
D) Paran yoksa bu alışverişi erteleyebilirsin.
E) Kitabı masanın tam üstüne dikkatle bıraktım.
Cevabı göster
Cevap: D) Paran yoksa bu alışverişi erteleyebilirsin.
'Paran yoksa' ifadesinde 'yoksa' sözcüğü, isim olan 'para' üzerine '-ise' (-sa) eki getirilerek oluşturulan ek fiilin şart çekimidir ve bir yan cümle kurarak şart anlamı katar.
Soru 5
Şart kipi eki -se/-sa ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) İsim soylu sözcüklere getirilerek çekimlenen bir ektir.
B) Fiile koşul anlamı katar ve kişi ekleriyle çekimlenir.
C) Zaman bildiren ve geniş zamana özgü bir çekim ekidir.
D) Olumlu cümlelerde kullanılan, olumsuzu olmayan bir ektir.
E) Kişi eklerini almayan, tek biçimde kalan donuk bir ektir.
Cevabı göster
Cevap: B) Fiile koşul anlamı katar ve kişi ekleriyle çekimlenir.
Şart kipi eki -se/-sa fiil kök veya gövdesine getirilir, eyleme koşul anlamı katar ve -m, -n gibi kişi ekleriyle çekimlenir.
Soru 6
Bir metinde 'Bir ulus, uluslararası arenada kalıcı bir başarı elde etmek istiyorsa öncelikle kendi ulusal diline sahip çıkmalı ve ulusal bilincini güçlendirmelidir.' denilmektedir. Bu metne göre uluslararası başarının öncelikli koşulu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Teknolojik altyapıyı güçlendirmek ve yenilikçi politikalar üretmek
B) Eğitim sistemini yabancı dil öğretimine göre yeniden düzenlemek
C) Uluslararası kuruluşlara üye olmak ve iş birliği anlaşmaları imzalamak
D) Ekonomik kalkınmayı hızlandırmak ve ihracatı artırmak
E) Ulusal dile sahip çıkmak ve ulusal bilinci güçlendirmek
Cevabı göster
Cevap: E) Ulusal dile sahip çıkmak ve ulusal bilinci güçlendirmek
Metin, uluslararası başarının öncelikli koşulunu açıkça ulusal dile sahip çıkmak ve ulusal bilinci güçlendirmek olarak belirtmektedir.
Soru 7
Aşağıdaki numaralı cümlelerden hangisi koşul bildirmektedir?
I. Uzun süre çalıştığı için gözleri yoruldu.
II. Sağlığını korumak amacıyla her gün yürüyüş yapıyor.
III. Yağmur yağdı, sel baskını oldu.
IV. Erken uyursan sabah dinç kalkarsın.
V. Daha çok kitap okumak için kütüphaneye üye oldu.
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Cevabı göster
Cevap: D) IV
'Erken uyursan sabah dinç kalkarsın.' cümlesinde '-sa' şart eki kullanılmış ve bir öncülün gerçekleşmesi başka bir duruma bağlanmıştır; bu koşul cümlesinin tanımına uymaktadır.
Soru 8
Bir yazar, 'Türk sinemasının milli bir sinema dili oluşturabilmesi yerelleşmeye bağlıdır; bu da öncelikle sinema terimlerinin Türkçeleştirilmesiyle başlamalıdır.' demektedir. Bu metne göre milli bir sinema dilinin oluşması için öncelikle aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?
A) Sinema terimleri Türkçeleştirilmelidir.
B) Uluslararası ortak yapımlar artırılmalıdır.
C) Yerli film izleyicisine sübvansiyon verilmelidir.
D) Sinema okullarının sayısı çoğaltılmalıdır.
E) Yabancı yapımlarla rekabet artırılmalıdır.
Cevabı göster
Cevap: A) Sinema terimleri Türkçeleştirilmelidir.
Metne göre milli sinema dilinin oluşması yerelleşmeye bağlıdır ve bu süreç, açıkça belirtildiği gibi öncelikle sinema terimlerinin Türkçeleştirilmesiyle başlamalıdır.
Soru 9
Bir metinde 'İnsan, bilgisayarla tam anlamıyla iletişim kurabilmek istiyorsa onun kendi dilini, yani programlama (komut) dilini öğrenmek zorundadır.' denilmektedir. Bu metne göre bilgisayarla tam iletişim kurmanın temel koşulu nedir?
A) Bilgisayarın donanım bileşenlerini tanımak
B) Yabancı dil olarak İngilizceyi öğrenmek
C) Bilgisayarla uzun süre çalışma deneyimi edinmek
D) Bilgisayarın kendi programlama dilini öğrenmek
E) Grafik arayüz programlarını etkin kullanmak
Cevabı göster
Cevap: D) Bilgisayarın kendi programlama dilini öğrenmek
Metin, bilgisayarla tam iletişim kurmanın koşulunu açıkça bilgisayarın kendi dilini, yani programlama (komut) dilini öğrenmek olarak belirtmektedir.
Soru 10
'Kül olan ağaçlar yerine fidan dikildiği sürece oksijen dengesi bozulmaz.' cümlesinde 'dikildiği sürece' bölümü hangi anlam ilişkisini kurmaktadır?
A) Amaç
B) Neden-sonuç
C) Zaman sıralaması
D) Karşıtlık
E) Koşul
Cevabı göster
Cevap: E) Koşul
'Dikildiği sürece' ifadesi, bir sonucun (oksijen dengesinin korunması) hangi koşulda gerçekleşeceğini bildirmektedir; 'sürece' eki koşul yargısı kurmaya özgüdür.
Soru 11
Koşul (şart) cümlesi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde tanımlanır?
A) Yargının gerçekleşmesini başka bir yargıya bağlayan cümle
B) Bir eylemin geçmişte yapıldığını kesin olarak bildiren cümle
C) Olumlu ve olumsuz iki yargının birbiriyle karşılaştırıldığı cümle
D) Bir durumun ortaya çıkış nedenini açıklayan yargılı cümle
E) Konuşanın dilek, istek ya da temennisini belirten cümle
Cevabı göster
Cevap: A) Yargının gerçekleşmesini başka bir yargıya bağlayan cümle
Koşul cümlesi, bir yargının gerçekleşmesinin başka bir yargıya bağlandığı cümledir; bu bağımlılık ilişkisi tanımın özüdür.
Soru 12
'Onu görse, seni sevse ne güzel olur.' cümlesinde virgül kullanılmasının temel nedeni nedir?
A) Uzun cümlenin ortasında okura nefes yeri oluşturmak
B) Art arda gelen şart eklerinin anlam karışıklığını önlemek
C) Özne ile yüklem arasındaki sınırı okura belirgin kılmak
D) Cümledeki sıralama bağlacını anlamca öne çıkarmak
E) Soru anlamı taşıyan yapıyı öbür öğelerden ayrı tutmak
Cevabı göster
Cevap: B) Art arda gelen şart eklerinin anlam karışıklığını önlemek
Birden fazla şart eki üst üste geldiğinde anlam karışıklığı doğabilir; bu durumda 'görse' ile 'sevse' şart öbeklerinin arasına konan virgül, öbekleri ayırarak anlam açıklığını sağlar.
Soru 13
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül kullanımı noktalama kurallarına aykırıdır?
A) Hava güzelleşirse pikniğe gideceğiz.
B) Arkadaşlar geldi, biz de hazırlandık.
C) Kitabı okursan, çok şey öğrenirsin.
D) Yağmur yağdı, sokaklar ıslandı.
E) Güneş battı, karanlık bastırdı.
Cevabı göster
Cevap: C) Kitabı okursan, çok şey öğrenirsin.
Şart ekinden (-sa/-se) sonra virgül konmamalıdır. 'Okursan,' biçiminde şart ekinin hemen ardından virgül kullanılması kurala aykırıdır.
Soru 14
Aşağıdaki cümlelerden hangisi koşul anlamı taşımaz?
A) Bu işi tamamladığında ödülünü alacaksın.
B) Beni aramadan gelme, kapı kapalı olabilir.
C) Yardım etmek şartıyla o projeye katılabilirim.
D) Güneş battı ve biz de eve döndük.
E) Erken kalktığın sürece trene yetişirsin.
Cevabı göster
Cevap: D) Güneş battı ve biz de eve döndük.
'Güneş battı ve biz de eve döndük.' cümlesinde '-se/-sa, -dıkça, sürece' gibi koşul bildiren hiçbir unsur yoktur; cümle yalnızca iki olayı sıralamaktadır.